Sayonara Japan

Япон улсад жил гаран амьдарч буй нь миний хувьд Австрали улсад хоёр жил MBA хамгаалан сурсны дараах удаан амьдарсан хоёр дахь улс маань болж буй юм. Бразил ба Япон улсууд миний хувьд очиж үзэх, болбол хэсэг хугацааг өнгөрүүлэх юмсан гэж бодож явдаг хоёр улс маань байсан бөлгөө. Акедемик сургалтын хувьд элдэв янзын тэтгэлэг олдох боломж Австралийг бодвол маш их байдаг нь гайхалтай байв. Жаахан Япон хэл гадарладаг бөгөөд хичээл, олон нийтийн ажилдаа идэвхтэй бол сургалтын болон амьжиргааны тэтгэлэг олох боломж асар өндөр гэж дүгнэв. Зарим нэг “сул” оюутнууд бараг зүгээр байж байгаад янз бүрийн тэтгэлэг авч байгаа нь гайхмаар. Гэвч барууны болон миний уулзсан бүх Япон профессорууд Японд битгий PhD-гээ хийгээрэй гэж захих юм. Учир нь Японы докторын зэрэг баруунд үнэлэгддэггүй бөгөөд АНУ-д доктор хийх нь хамгийн зөв сонголт гэж байв.

Өөрт байгаа юмандаа сэтгэл хангалуун байхыг аз жаргал хэмээнэ гэж хүмүүс ярьдаг боловч зарим хүмүүс өөрт байгаа “юмнуудаа” бусадтай хуваалцаж байж жинхэнэ аз жаргалыг мэдрэх юм. Японы нийгэм хүний төлөө гэж улсууд хэлэлцэх. Ухаан нь эмнэлэгт очоод тариа тариулахад сувилагч нь таныг одоо бага зэрэг өвтгөх нь байна шүү, намайг уучлаарай гээд онц ноцтой гэмт хэрэг хийсэн юм шиг л аашлах. Тэрийг нь зарим хүмүүс наадуул чинь тэгж л байж цалин авч, ажил дээрээ тогтож байгаа шүү дээ, жинхнээсээ тэгж байгаа юм биш гэж дүгнэх юм билээ. Үүнтэй агаар нэгэн Япон хүний хамгийн сайхан зан бол за гэвэл ёстой ёогүй. Үнэхээр найдвартай улс. Гэм нь үгүй гэж хэлж чаддаггүй буюу дотоод сэтгэл, бодлоо чөлөөтэй гадагш барагтай бол гаргахгүй л над шиг “задгай” хүнд үнэн төвөгтэй, зарим үед “цохиж аваад”, удаан үйл хөдлөлийг нь өргөж аваад сэгсэрч цочроомоор санагдах. Хэдийгээр өөрсдөө багаар ажилладаг, хүний төлөө нийгэм гэж ярьдаг ч нэг гайхшруулсан зүйл нь вагонд настай хүн, хүүхэдтэй хүнд суудал тавьж өгөх нь тун ховор юм билээ. Эдгээр хүмүүст зориулсан тусгай суудал байх боловч залуус нь суучихаад унтаж буй дүр үзүүлээд босно оо гэж гонж. Нүдээ нам аниад, амаа байдгаараа ангайгаад аймшигтай гүн нойрсож буй мэт боловч буух буудал нь болоод метроны хаалга онгоймогц юу ч болоогүй юм шиг гэнэт босоод гараад явчихна. Холливүүдэд иймэрхүү авъяас их үнэлэгдэнэ шүү. 6 настай нэг бандиа хөтлөөд 6 сартай болов уу нярайгаа энгэртээ тэвэрсэн ээж орж ирэхэд би өөрийн мэдэлгүй босоод суудал тавьж өгөхөд тав тух алдуулсанд уучлал гуйгаад, суухгүй гэж гүрийж гүрийж миний суудал дээр сууж байгаа юм. Буух буудал нь болоод буух үедээ нөгөө 6 настай бандидаа энэ ах чинь суудал тавьж өглөө баярлалаа гэж хэл гээд нэмж хүзүүн дээр нь дарж миний өмнө хүчээр бөхийлгөж байх юм. Тэр жаахан банди зайлуул юугаа мэдэх билээ. Галт тэрэг хөдөлж байхад би цонх руу хараад сууж байхад хоёр хүүхэдтэй нөгөө ээж маань миний өмнөөс бөхийн хүндэтгэл үзүүлсээр буудал дээрээ үлдэж билээ.

Маш сонирхолтой нийгэмтэй бүхий улс. Одоог хүртэл Японы ажил олгогч, ажилтан хоёрын харилцааны тухай уулзсан Япон болгонтойгоо “ном хаялцаад” л яваа. Японы бизнесийн орчин албан тушаал, нас, хүйс дээр голлон суурилах тул нэг компанид ажилд орсон Япон хүн тэр ажлаа солих нь өдрийн од мэт ховор. Мизухо банкинд ажилладаг найзаасаа Сити банк чамд хоёр, гурав дахин өндөр цалин өгье гэвэл чи ажлаа солих уу гэхэд эргэлзэх юмгүйгээр үгүй гэх. Яагаад гэхээр Мизухо банкинд арав гаруй жил болсон түүх, нэр хүнд маань цалингаас үнэтэй гэх. Түүнчлэн үнэхээр та нар хүнээ боддог юм бол дарга нь яваагүй байхад явж болдоггүй ажлынхаа соёлыг юу гэж боддог вэ. Хийх ажлаа цагтаа дуусгасан ч гэсэн дарга нь ажил дээрээ хэд хүртэл оройтно тэр хүртэл бүх ажилчид нь сууж л байна. Хүнээ үнэхээр боддог юм бол тэр олон ажилтнаа гэр рүү нь явуулж эхнэр, хүүхэдтэйгээ тоглох цагийг нь өгөхөд яадаг юм гэж Япончуудтай хааяа ярихаар бараг хэрүүл болох дөхнө. Дипломын ажлын судалгаагаа хийхээр Солонгос явж Самсунг дээр дадлага хийгээд ирсэн ангийн 4 Япон оюутнууд хэлэхдээ Япон гайгүй хэвтэнэ, харин Солонгосын компаниуд бол бараг армийн зохион байгуулалттай, Японы компаниудаас хамаагүй чанга, хүнд сурталтай юм билээ гээд толгой сэгсэрч байх юм билээ. Үнэхээр ч хамгийн олон цаг ажилладаг улсаар Солонгос, хамгийн бага ажилладаг улсаар Франц шалгарсан байсан тухай ойрмогхон нэг судалгааны ажлаас уншиж байсан юм байна. Япон улсын бие биенээ дэмжин түшин тулж буй амьдралын хэв маяг нь бизнес, улс төрд тэр хэмжээгээрээ том масштабаар дүрслэгдэж буйг “Япон загвар” гэсэн энэхүү бичлэгээрээ бичиж байжээ.

Нилээд олон удаа парти хийж ууж идэн нүүр хагарсаны дараа буюу номүникэйшн хийсний дараа Япон найзууд маань өөртөө байхад нууц дансны тухай дурдсан юм. Бараг эрчүүд болгон нэг болон нилээд хэдэн банкны нууц данстай байдаг юм байх. Илүү цагийн цалин, бонус зэргээ тэр дансандаа хурааж хуримтлуулах аж. Өглөө ажилдаа гараад л шөнө гэртээ орж ирдэг тул эхнэр, гэр бүлтэйгээ өнгөрөөх цаг тун хомс. Тийм учир эхнэр нь хэзээ нэгэн цагт хаяад явлаа гэхэд нөгөө хураасан мөнгөөрөө болгох юм гэсэн. Өчигдөрхөн гуч дөнгөж гарч буй Япон залуутай уулзан жаал хууч хөөрөхөд саяханыг хүртэл Япон улсыг буюу эх орноо дэлхийн дугаар нэг улс гэж бодон бусад улсыг сонирхох ямар ч хүсэлгүй амьдарч байснаа өгүүлсэн юм. Хагас жилийн өмнө АНУ явж ирээд Япон улс энэ дэлхий дээрх өчүүхэн арал юм байна гэдгээ би мэдэрсэн гэж бага зэрэг гунигтай хэлж байв. Мань эрийг арван жилд байхад нь дэлхийн түүх, дайны тухай хичээл дээр нь Японы эерэг талуудыг заагаад сөрөг талуудыг бодлогоор дурддаггүй байсан юм билээ. Яг энэ залуутай адил сая сая Япон залуучууд энэ арал дээр амьдарч байна. Дотоод хэрэглээ өндөр, түүхий эдийг эс тооцвол дотоодын нөөцөөрөө бараг бүхий л зүйлсээ өөрсдөө хангаж чаддаг тул “байгаа юмандаа сэтгэл ханасан” гэх юм уу даа. Саяхан эндэхийн ТВ-ийн мэдээгээр их сургууль төгсөж буй оюутнуудаас санал асуулга авахад 70 хувь нь гадаадын улсуудад сурч, ажиллах ямар ч сонирхолгүй, Япондоо үлдэнэ гэсэн байсан билээ.

Амьдралын үндсэн философийн хувьд Монгол ба Япон улсууд төстэй мэт. Ах захаа хүндэтгэх, байгаль орчноо хамгаалах хайрлах тал дээрээ. Хамгийн энгийн жишээ нь Тоторо (Totoro) гээд Японы дээр үеийн хүүхэлдэйн кино байна. Уулын лус савдагийн тухай. Барууны залуус үзээд шууд ойлгоход хэцүү боловч Монгол хүн үзэхэд их ойлгомжтой буюу энгийн сэдэв байх. Япон хэл үзэж буй хүмүүст тохирсон их хөөрхөн кино билээ. Гэвч багийн ажил, хувь хүний үнэ цэнийн хувьд нилээд ялгаа Япон ба Монгол хүмүүсийн дунд буйг нэгэн Япон хүн дээр үед бичиж байсныг энд оруулж байжээ. Бушидо хэмээх зүйл энэ улсад өнөөг хүртэл хүчтэй оршсоор байна. Өнгөрсөн долоо хоногт Японы зураач нэгэн эмэгтэйтэй хууч хөөрч байхад Япон хүүхдүүдэд том цагаан цаас өгөөд зураг зур гэхээр тэрүүхэн тэнд нь жижигхэн зүйлс зурдаг. Харин Монгол хүүхдүүд нөгөө цаасаа дүүртэл буюу том том “масштабаар” зургаа зураад багтахгүй болохоороо дахиад шинэ цаас нэхдэг гээд инээж байсан юм. Ерөнхийд нь ажиглахад нь Япончууд хүн чанар гэсэн ойлголтоос хэдийнээ хальж байгаль орчин гэсэн дараагийн шат руу масс нийгэм нь шилжээд удаж буй бололтой. Нэг жил богино мэт боловч багагүй зүйлсийг Япон улсад ирснээр мэдэрч, харж, сурч авсан нь миний хувьд хамгийн том хөрөнгө оруулалт байлаа. Хөгжиж буй орны хувьд хөгжингүй орноос сурах зүйлс асар их нь ойлгомжтой ч ганц хоёр улсаар аялан “нүд тайлсан” хүмүүс одоо алийн болгон гадаадууд гэдэг юм бэ, Монголчууд өөрсдөө чадна гээд сайн дурын буюу Монгол хүүхдүүдийг үнэгүйгээр оношилж, эмчлэхээр очсон Япон эмч нарыг буцааж, зарим Монголчууд бүр тэднээс “Монгол хүүхдүүдийг үнэгүй эмчлэх үйлчилгээний хөлс” гэж мөнгө нэхсэн тухай хэд хэдэн баримт сонсоод гутрахаасаа илүү дахин иймэрхүү байдал гаргуулахгүйн төлөө Монголдоо энэ долоо хоногтоо очоод улам эрч хүчтэй ажиллах хор шар хөдөлж байнам.

Эцэст нь дүгнэхэд Япон улсад богино хугацаагаар аялах, амралтаараа ирэхэд гайхалтай улс боловч миний хувьд урт хугацаагаар ажиллаж амьдрахад нилээд тэсвэр тэвчээр шаардах улс байх бөлгөө. Нэмээд хэлэхэд энэ улсад бүхий л төрлийн дэд бүтэц, нийгмийн архитектур нь өндөр хөгжсөн боловч энэхүү дэд бүтэц, сүлжээг ашиглан түгээгдэх мэдээллийн урсгал, шинэ санаачлага, галзуу санаанууд нь өдгөө арай л цөөдөөд байгаа юм болов уу гэж өнгөц ажигласан бөлгөө.

Arigato my Japanese friends and Sayonara Japan!

Plagiarism

Цагаан махны хэрэг 

Plagiarism гэдгийг бодож байгаад цагаан махны хэрэг гэж Монголоор буулгав. Улаан махны хэрэг гэж айхтар хэрэг байх агаад шоронд иймэрхүү хэргээр орсон хүмүүс шоронгийн хамгийн адгийн бүлэг хүмүүст тооцогдон тэр чинээгээрээ тохирсон доромжлолоо амсдаг гэж улсууд хүүрнэх юм билээ. Оюуны хулгайг хийгч хүний гавал доторхи уураг тархи нь бодвол бусад энгийн хүмүүстэй адил цагаан гэж тооцоод цагаан махны хэрэг орчуулж буй бөлгөө. Мэдлэг дээр суурилсан эдийн засгаар хөгжлийн манлайд хүрнэ гэж тунхаглаж буй өнөө үед бусдын мэдлэг, мэдээллийг улаан цагаан хулгайлж буй хүмүүсийг би бодохдоо бөндгөрөө ашиглан ажлын байран дээрээ бүтээмж гаргахаас илүүтэйгээр толгойноос бусад энд тэндээ байрлах элдэв долоон эрхтэнээ “ашиглан” ажлын байран дээрээ тогтож буй хөөрхийс юм уу л гэж дүгнэх юм. 

Монголд бол оюуны хулгай нилээд газар авсан гэж ярьдаг ч үүнийг таслан зогсоох талаар дорвитой хийж буй ажил юм билээ? Тухайн сурвалжлагч, хааяа хүний оюуны бүтээл хулгайлдаг хүмүүсийг чичлэхээс илүү бид улсынхаа боловсролын тогтолцоонд анхаарлаа илүү хандуулах ёстой юм шиг. Хөгжилтэй орнуудад Plagiarism буюу цагаан махны хэргээс хэрхэн сэргийлэх тухай, яаж бусдын бүтээлийг өөрийн бүтээлдээ зөвөөр ашиглах тухай маш их мэдээлэл байдгаас гадна нэгдсэн стандартууд байдаг билээ. Их дээд сургуулиудын консорцум гээд байгууллага байдаг санаж байна. Уг байгууллага санаачлаад их сургууль болгоноос нэг нэг төлөөлөгч оруулаад ажлын хэсэг байгуулаад Монголын улсдаа тохирсон стандарт гаргая гэвэл үсрээд л долоо хоногийн л ажил болно доо уул нь. Учир нь дэлхийд жишиг болсон стандартууд аль хэдийн байгаа тул тэдгээрийг ашиглан зарим зүйлсийг нь Монголдоо нутагшуулах хэлбэрээр өөрчлөлт хийчихвэл. Энэхүү ажлыг хийгээд арван жилийн сургуулиас эхлэн докторын түвшний бүхий л шатанд хэрэгжүүлбэл ядаж сургууль төгсөж буй хүмүүс нь ингэвэл болно, болохгүй гэсэн нэг ойлголттой болох санж. Улаан цагаан бусдын дипломыг хуулаад эрдмийн ажил хийгээд “амжилттай” төгсөж буй оюутнаас илүү тэрхүү оюутныхаа цагаан махны хэргийг илрүүлж чадаагүй багшийн буруу болох учиртай. Оюутнаасаа бага мэдээлэлтэй байвал багш байхын хэрэг юусан билээ. Цаашилбал их, дээд сургууль болгоныг оюутнуудын дипломын ажлын цахим хэлбэрт оруулж, Монгол улс даяар эрдмийн ажлын нэгдсэн мэдээллийн сантай болчихвол уул нь. Шинэхэн бичигдэж эрдмийн зэрэг горилон буй дипломын энэхүү мэдээллийн сангаас цагаан махны хэрэгтэй холбоотой үгүйг нь хэдхэн товч дараах тун амархан тогтооно доо. Сурвалжлагч нар эрхбиш бие биенээсээ хулгай хийдэггүй гэж найдаж байна. Хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудад маань оюуны “innovation” ус, агаар мэт хэрэгтэй байгаа нь дурын мэдээллийн хэрэгсэл уншиж үзэхэд л мэдрэгдэх юм. Түүнчлэн бид ч гэж өөрсдөө хэргийн эзэд. Учир нь ихэнх маань иймэрхүү төрлийн болохгүй зүйл хийсэн нөхдийг ёстой сайхан гар юм даа, хүнд гар шүү нээрээ тээ, бараг л яавал тэрэн шиг энд тэндээс юм “хусаж” амьдрах вэ гэж хоорондоо ярих. Уул шугамандаа бол жигшиж ярих ёстой байтал бараг бахархаж яриад байгаа ойлголтыг сонсож буй хүмүүстээ шууд төрүүлэхээр. 

Хэд хоногийн өмнө мэдээллийн сайт дээр нэгэн сурвалжлагч бүсгүй нилээд аятайхан мэдээлэл бичсэн байв. Харамсалтай нь дунд хэсэгт нь миний блогоос хэдэн өгүүлбэрийг тэр чигээр “хусчихсан” байв. Хэдэн жилийн өмнө бол бичлэгийг тэр чигээр нь хуулаад дор нь өөрийнхөө нэрийг хэнэг ч үгүй тавьдаг байсантай харьцуулахад энэхүү бичлэг нь бас ч гэж нэг шатаар ахисан түвшиний цагаан махны хэрэг юм. Учир нь урд, хойно нь оруулсан өгүүлбэрүүдээ бас чиг гэж тун хөөрхөн холбоод найруулсан байгаа юм. Браво! Хэдэн жилийн өмнө нэгэн банкны газрын дарга нь лут ярилцлага өдөр тутмын сонинд өгсөн байж билээ. Ярилцлагын оршил болон дунд хэсэг нь цэг, таслал, үг үсгийн алдааг нь хүртэл яг тэр чигээр нь хуулчихсан миний блогийн нэг бичлэг байж билээ. Тэсэлгүй утас аваад мань эртэй ярихад харин манай маркетингийн залуус юм бичээд ороод ирэхээр нь уншаад хэвлүүлсэн юм гэсэн билээ. Монголын жижгийг хэлэх үү, миний юм уншиж байгаад өөрийн бичсэн бичлэгийн хэсгийг олохдоо гярхайг хэлэх үү хуулсан хуулуулсан хоёр нь дараа нь зөндөө л ичих юм даа золиг гэж. Эдгээр нөхдийн алдар нэрийг нь энд зарлаж хөөрхийсийг миний блогийг уншдаг (followers) 100 гаруй хүн болон тэдгээрийн нохой, шувууны доог болгоод юу хийх билээ. Ядаж байхад би өөрөө хүний өмнөөс тамтаггүй ичих юм. 

Саяхан Японы нэг сонин дээр Токиогийн их сургуульд докторын зэрэг амжилттай хамгаалан улмаар тухайн сургуульдаа багшилж буй эрхмийн эрдмийн ажил нь хуулан бичлэг байсан нь мэдэгдсэн билээ. Үр дүн нь нэр хүнд бүхий Токиогийн их сургуулийн докторын дипломоо хураалгаад зогсохгүй ажлаасаа халагдсан тухай мэдээлэл гарсан байв. Өөрөөр хэлбэл олон жилийн дараа хэргийг нь илрүүлсэн байгаа юм. Хэрэг хуучирдаггүй ээ гэж энэ буюу. Мань эрийн докторын эрдмийн ажлын 70%-с илүү хэсэг нь бусдын бүтээлийг ашигласан байсан бөгөөд уг салбарын шинжлэх ухаанд яг мань эрийн өөрийнх нь оруулсан хувь нэмэр юу ч байхгүй байлаа гэж уг мэдээн дээр дурдсан байна билээ. Ганц хоёр удаа хүний юм “хусахыг” яах вэ гэж Монгол хүний уужуу зангаар та бид өөр хоорондоо ярилцаж болох боловч хүний юмаар хүүдэгнээд богино хугацаанд амжилт олно уу гэхээс бус урт хугацаанд нэрийн хор биз ээ. Цагаан махны давтан хэрэгтэн! Аа яа яа, тун чиг эвгүй муухай сонсогдож байгаа биз? Иймээс цагаан махны хэрэгтэнгүүд мину зээ хямдхаан оюуныхаа бузар хуял тачаалаа хянаж сурч, өөрийн гэсэн үнэ цэнээ гэр бүл, найз нөхөд, ажлын хамт олон дундаа үүсгэвэл яасан юм бэ?

The U.S will remain the number one!

Дэлхийг хэрсэн санхүүгийн хямрал оргил цэгээсээ бууж байгаа өнөө үед бараг хүн болгон АНУ дэлхийд тэргүүлэх эдийн засаг бүхий улс байхаа больж байна, харин Хятад улс гэрлийн хурдаар хөгжиж буй талаар мэдээллийн маш олон хэрэгсэл дурдаж байна. Саяхан Lester Thurow-ийн нэгэн ярилцлагыг сонингоос олж уншаад ихэд кайф авав.

Хямрал хэзээ дуусах талаар асуусан сэтгүүлчийн асуултанд дахиад 2-3 жил үргэлжлэх байх учир нь энэ хямрал V хэлбэрийнх биш харин U хэлбэрийн хямрал тул цаг авна гэж айлджээ. Бүхий л системүүд ямар нэг асуудалтай байдаг бөгөөд бүхий л харилцааг гайхалтай зохицуулсан нийгмийн төгс систем хаа ч байхгүйг нотлоод дэлхийн 2-р дайнаас хойш нийт 12 санхүүгийн хямрал дэлхийн хүн ардыг дайрч гараад байгааг тоолсон байна. Саяны энэхүү хямрал нь үл хөдлөх хөрөнгөөс үүдэлтэй бол ирээдүйд гарах хямралын шалтгааныг хэлж чадахгүй байгаагаа хүлээн зөвшөөрчээ. Ямартаа ч хэнбугай ч ирээдүйд гарах хямралыг зогсоож чадахгүй гэж итгэлтэй хэлсэн байх юм.

Мань эр Хятадын ДНБ-ийн жилийн дундаж өсөлт 10% байгаа ба ирэх жил 11%-р өснө гэж ярьж буйг худал мэдээлэл гэж эрс няцаасан байв. Энэхүү няцаалтаа дараах байдлаар баталж байна. Хятадын засгийн газар өөрсдөө дараах мэдээллийг хийсэн юм байна. Энэ нь өнөөдрийн байдлаар нийт 900 сая Хятад хүн хөдөө орон нутагт ажиллаж амьдарч буй бөгөөд эдгээр хүмүүсийн эдийн засгийн өсөлт 0%-тай байгаа гэж. Тэгвэл хот сууринд амьдарч буй 400 сая Хятадууд нь нийт улсынхаа 10%-ийн өсөлтийг хангахын тулд жилд дунджаар 33%-ийн өсөлтийг үзүүлэх ёстой болж байна. Үнэндээ бол Хятадын засгийн газрын хэлээд байдаг жилийн 10%-ийн өсөлт бол томоохон хотуудын эдийн засгийн үзүүлэлт бөгөөд Хятадын хүн амын 2/3-ийг оруулж тооцоогүй тоо юм. Хэрэв хөдөө, орон нутгийн хүмүүсийг оруулж тооцвол Хятадын эдийн засгийн өсөлт дунджаар 3%-тай байна гэжээ. Сайхан гаргалгаа. Дээрх хэлснээр ихэнх судлаачид 2040 он гэхэд Хятад дэлхийн хамгийн том эдийн засаг бүхий улс болно гэж дүгнэж байгаа ч 2008 оны байдлаар Хятадын нэг хүнд ногдох ДНБ нь 3,400 ам.доллар байхад Америкт 47,000 ам.доллар байсан билээ. Өөрөөр хэлбэл Хятад ДНБ-ээ жилийн 10%-р өсгөөд өсгөөд АНУ-ыг гүйцэж түрүүлэхэд дор хаяж 100 жил шаардагдахаар байна. Магадгүй 22-р зуунд л Хятад дэлхий дээр эдийн засгаараа тэргүүлэх биз гэж хөөрхөн ёжилсон байх юм билээ. Өөр сонирхолтой тоонуудыг ухаж үзвэл АНУ-ын эдийн засаг 1830 оноос эхлэн Английн эдийн засгийн өсөлтийг гүйцэж түрүүлж эхэлсэн ч нэг хүнд ногдох ДНБ-ийн хэмжээгээрээ дөнгөж 1919 онд Английн өмнө гишгэсэн байдаг юм байна. Дэлхийн хоёр дахь том эдийн засаг бүхий улс болох Японы хувьд АНУ-ыг нэг хүнд ногдох ДНБ-ийн хэмжээгээр гүйцэж түрүүлэх гээд 140 жил болж буй ч одоог хүртэл бараагүй л байна. Түүнчлэн Энэтхэгийн эдийн засгийн үзүүлэлтүүдэд итгэхгүй байгаагаа хэлж байв. Энэтхэг 1990-ээд оны үед 3%-ийн эдийн засгийн өсөлт үзүүлж байсан бол өдгөө 8% гэж дуугарч байна. Гэтэл нүдэнд үзэгдэж, гарт баригдах дорвитой ямар ч бүтээн байгуулалт энэ улсад бий болоогүй хэмээн маргах аж.

Мань эр АНУ-ын эдийн засгийн үзүүлэлтүүд, тоонуудад итгэдэг гэж хэлэх агаад учир нь эдгээр эдийн засгийн үзүүлэлтүүдийг цуглуулж нэгтгэн, тоо “үйлдвэрлэдэг” институтын дарга нь бусдаас хараат бус буюу зөвхөн АНУ-ын конгресс л халах эрхтэй байдаг аж. Ихэнх хөгжиж буй улсуулад ерөнхийлөгч нь юм уу ерөнхий сайд нь статистик, нийгэм, эдийн засгийн тоог дуртай үедээ өөрчлөх, өөрчлүүлэх эрхтэй, боломжтой байдаг. Өөрчлөхгүй гүрийсэн нөхрийг ядаж л ажлаас нь халуулах хэмжээний бохир арга тэд нарт эрх биш байх ажгуу. “Статиктикчид зөвлөлдөж байна” гэсэн гарчигтай энэ мэдээллийг уншаад мань хүмүүс өөрсдийнхөө институцийн бие даасан, хараат бус байдлаа хир хэлэлцэх бол гэж бодож л сууна.  

Бас нэг сонирхолтой жишээ дурдсан байсан нь Египт улсын жишээ байв. Уг улс 4000 жилийн турш эдийн засгийн өсөлтөөр дэлхийд тэргүүлж байсан боловч үүний дараа 2000 жилийн турш эдийн засгийн ямар ч өсөлт үзүүлж чадаагүй аж. Учир нь экспорт дээр хэт их дулдуйдсан эдийн засгийн бүтэцтэй байжээ. Улс орны дотоод хэрэглээг урамшуулах ёстой гэсэн санааг мань эр хэд хэд давтсан байх юм. Уул уурхайгаас илүү уур уурхайг дагалдах бизнесүүд илүү чухал гэж Монголд зарим хүмүүс яриад байгаатай агаар нэгэн буюу.

Японы хувьд инноваци (энэ үгийг Монголоор хэрхэн яруу тунгалаг буулгах вэ) дутагдсанаас өдийг хүртэл дэлхийд эдийн засгаараа тэргүүлж чадахгүй байгааг шүүмжилсэн байна. Ухаан нь Японы Стив Жобс хаана байна гэж асууж байх жишээтэй. Өөрөөр хэлбэл бусдын санааг хуулбарлан эдийн засгаа эрчимжүүлж бусад оронтой хөгжлөөрөө мөр зэрэгцэж болох боловч өөрсдийн гэсэн шинэ санаа, санаачлага байхгүй бол бусад улсыг хөгжлөөрөө тэргүүлэх асуудал байхгүй гэж түс тас хэлсэн байна. Энгийн логикоор бодоход энэ нь мэдээжийн асуудал. Инноваци хэмээн сүүлийн үед Монголчууд маань бас их ярих болж бас ч гэж бузгай ажлууд энд тэнд хийж эхэлж буй мэдээлэл үе үе сонсдог. Гэхдээ ихэнх мэдээлэл нь төртэй холбогдсон байх юм билээ. Уул нь боловсролын салбартай нягт уяад өгвөл төртэй төргүй болоод явчих ч юм шиг “амархан” санагдаад байдаг.

Түүнчлэн Япон улс өдийг хүртэл хямралын сүүдрээс гүйцэд гарч чадаагүй нь Японд шинэ компани үүсэхгүй байна гэж мань эр шүүмжилжээ. Энэ их гоё ажиглалт болсон байв. Жишээ нь Японы одоогийн бараг бүх томоохон компаниуд нь дэлхийн 2-р дайны дараа буюу Америкуудын нөлөөгөөр бий болсон байна. 2000 оноос хойш үүсгэн байгуулагдсан томоохон компани Японд алга. Маш олон Япон бизнесменүүд Япон биш харин АНУ-д компаниа байгуулан АНУ-ын эдийн засгийг тэтгэж байгааг баримтаар хэлсэн нь үнэхээр сонирхолтой байв. Үйлдвэрлэл биш мэдлэг дээр суурилсан эдийн засгийн эрин үед бид амьдарч байна. Тиймээс залуусыг би эдийн засагч биш биологч бол гэж зөвлөдөг гэсэн байх юм. Учир нь ирээдүйд ургамал, амьтан, бүр хүн зэргийг биологийн мэргэжилтэнгүүд хийж байгаль дэлхийн тэнцвэрийг барих болно. Одоо ч гэсэн асар их хөрөнгө биологийн салбар руу урсан орж, гярхай хүмүүс ихэнх мөнгөө энэ салбарт хөрөнгө оруулж буйг дурдсан байна. Хэдий эдийн засагч нар алив систем, зүйлийн хүчин зүйлсийн нөлөөллийг сайн хэлж, хэлэлцэж чаддаг боловч үр дүн гарах цаг хугацааг баримжаалан хэлэхдээ тун тааруу гэж өөрийн мэргэжлээ тайлбарлажээ. 

What you are seeking is seeking you!

Санаа сайн бол заяа сайн!

Аливаа асуудлыг шулуунхандуу, болж өгвөл байгаагаар нь бодитоор түс тас хэлчихдэг хүмүүс уул нь ажил явуулахад амар байдаг. Гэвч одоо байгаа нөхцөл байдалдаа санаа зоволгүйгээр үл барам яваандаа болно доо болно гээд суудаг буюу нэг бодлын хэнэггүй ч гэмээр нөгөө бодлын өөдрөг үзэлтэй ч гэж хэлмээр хүмүүс ч ажлын байран дээр элбэг тааралддаг. Энэ хоёр төрлийн хүмүүсийг хальт анзаарахад хэнэггүйдүү хүмүүс нь ажлын байран дээрээ илүү аз жаргалтай байхаас гадна түс тас хийтэл нь аваад хаядаг нөхдүүдийг бодвол илүү олон найз нөхөдтэй байх нийтлэг хандлага байгаад байх шиг.

Нилээд туранхай нэг бүсгүй байх. Гэтэл хажуугаар нь тэр бүсгүйгээс харваас туранхай биш боловч илүү аятайхан биетэй, тэрийгээ тодруулан гаргасан хувцас өмссөн бүсгүй өнгөрөх үед нөгөө туранхай бүсгүй маань ёооё, яаж ингэж турах вэ гэж дуу алдах. Энэхүү уулга алдсан бүсгүйн найз нь ямар нэг хариулт хэлэх шаардлагатай болно. Найз нь нэг бол чи саяны бүсгүйгээс туранхай шүү дээ, гол нь биеийн хэлбэрээ л засвал гэж нэг хэлэх байх, үгүй бол харин тийм ээ, яаж ингэж туранхай болдог байна аа гэж нэг амыг нь дагуулан долигнож, чи турна аа гэж хоосон хөөргөх байх нөгөөхөө.

Аливаа хүнд магтаал сайшаал хэрэгтэй боловч тэр нь зөв бөгөөд үнэн байх ёстой мэт. Хуурамч магтаалаас үнэн боловч хатуу шүүмжлэл хамаагүй дээр. Монголчуудын маань амны билгээс ашдын билэг гээд хэлэлцдэг нь нэг бодлын сэтгэлзүйн хүч болох боловч нөгөө бодлын хэт өргөн зорилго, том мөрөөдөл өмнөө тавиад насны эцэст аль ч үгүй суух аюултай ч юм шиг. Ухаан нь аливаа зорилго аль болох тодорхой байх тусам тэрхүү зорилгод хүрэхэд илүү амар дөт болох билээ. Дээрх бүсгүйн зорилго нь эрүүл мэндийн хувьд өөртөө тохирсон жинтэй байх юм уу, эсвэл зөрж өнгөрсөн гуалиг бүсгүй нэг бүрээс илүү “туранхай” байх юм уу гэдэг нь үнэхээр тодорхой бус аж. Үнэндээ энд биеийн жин биш хэлбэрийн асуудал байгааг хэн хэн нь мэдэж буй боловч аль аль нь хүлээн зөвшөөрөх дургүй байгаа бололтой.

Дээрх энгийн жишээтэй агаар нэгэн хэний янаагүй хувийн зорилгоо аль болох тодорхой болгож түүндээ тууштай үнэнч байж эцсийг нь үзэж сурах ёстой юм шиг байгаа юм. Тэгэхгүй бол та бид бүгд өөртөө байгаа олон проблемийнхаа шийдлийг олж чадахгүйгээр үл барам өөрөө тэрхүү бүх проблемийнхоо цөм нь болж гозойн бусдад адлагдсаар байгаад хадан гэртээ харих аюул байх. Хамгийн гол нь хувийн зорилгоо тодорхойлохын өмнө хүн өөрөө өөрийгөө хүлээн зөвшөөрч сурах ёстой юм шиг байгаа юм. Энэ нь эргээд л чи хэн бэ, би хэн бэ гэдэг асуулт руу хөтлөх бололтой. Өөрийгөө ойлгоно гэдэг нь өөрийнхөө одоо байгаа болон ирээдүйд олж авахаар хүсч буй үнэт болон үнэт бус зүйлсээ мэдрэх юм болов уу даа.   

The highest result of education is tolerance

Японд суралцах нэг жилийн хугацаа маань харвасан сум шиг өнгөрч, хичээл, шалгалт, дипломтой холбоотой бүхий л ажлуудаа дуусган төгсөлтийн баяраа хүлээх зуураа Монгол руу авч явах ачаа бараагаа багладаг юм уу гэсэн шиг сууж байна. Нэг жилийн курс болохоор овоо шахуу хөтөлбөртэй буюу гурван семестерийн турш дор хаяж 30 кредит цуглуулах ёстой байв. Сайхан юм нь энэхүү кредитийг хэтрүүлэн авч илүү хичээл судалсан ч нэмж сургалтын төлбөр шаардахгүй тул энэхүү боломжийг чадлаараа ашиглаж хэдэн хичээл нэмж үзсэн нь үнэхээр кайфтай байлаа. Аль дивангаравын үед Аристотел ах нэгэнтээ “Боловсролын үндэс нь гашуун боловч жимс нь хичнээн амттай” гэж хэлсэн байдаг билээ. Ухаан өндөр ачаалал, хүнд шалгалт шүүлэг, заримдаа эцэс төгсгөлгүй гэмээр эрдмийн маргаан, мэтгэлцээний дараа сургуулиа амжилттай төгсөөд цээж дүүрэн инээж байх үеийг хэлэх гэж оролдсон юм болов уу.

Өмнө нь яагаад ч юм би гадаадад төгссөн хүмүүсийг автоматаар “лаг” хүн байх ёстой гэж ойлгодог байж. Гэвч энд тэнд сургуульд сурахад заавал сонгох хичээлээс гадна хамгийн хүнд хичээлүүдийг, хамгийн чанга багш нарыг сонгон судлаж өөрийнхөө жинхэнэ “тарыг” таних, эсвэл хамгийн хөнгөн буюу “сулхан” профессорын хичээлүүдийг албаар сонгон дүнгийн хойноос гүйх боломж ч байдаг юм байна. Сургуульд маань яаж энэ сургуулийн босгыг давж орсон юм бол гэмээр хөгийн оюутнууд байхад үнэхээр толгойтой, энэхүү сургууль нь багадаж буй мундаг оюутнууд ч байх. Түүнчлэн амнаас нь гарч буй үг болгоныг нь алдаж боломжгүй агуу багш нар байхад хэлж байгаа юмыг нь ойлгоход хэцүүгээс гадна асуултанд тодорхой хариулт өгч чадахгүй буюу “Маш сайхан асуулт байна. Чи өөрөө энэ асуудлыг юу гэж бодож байна” гээд эргээд маниасаа асуун, янз бүрийн асуулт асуучих вий гэсэн шиг нүдний харцаа мөргөлдүүлэхгүйг хичээн сандран барин хичээлээ заах ч профессорууд байна. Үнэхээр ч нийгмийн зарим нэг шинжлэх ухаанд тийм эсвэл үгүй гэдэг хариултаар ам таглах асуудлууд тун ховор гэдгийг маш сайн ойлгосноос гадна гадаадад мундаг дүнтэй төгссөн хүн болгон амьдрал дээр сайн мэргэжилтэн байх боломжтой гэж дүгнэж болохгүйг улам ихээр мэдрэв. Хорвоо гэдэг энэ буюу. Тийм ч болоод “The highest result of education is tolerance” гэж Helen Keller өнгөрсөн зууны эхээр хэлсэн байдаг буй заа. Тэсвэр тэвчээр буюу хүлээцтэй байдал, сахилга бат, ёс суртахуун гурав боловсрол хэмээх түүдэг галын тулгын гурван чулуу юм шиг хааяа бодогдох. Ухаан нь боловсрол гэсэн түүдэг галыг хэдий чинээ өндөрт асаахыг хүснэ төдий чинээ энэхүү гурван тулгын чулуугаа бат бэх сууринд нь бэхжүүлэх ёстой мэт.

Японд ирсэн зорилго маань өөрийнхөө тарыг таних байсан агаад хүлээж байснаасаа ялимгүй өндөр GPA-тэй сургуулиа төгсөж буй нь миний хувьд амттай жимс болж байна. Мэдээллийн технологи, санхүү, маркетинг гурвыг хослуулан судлах гэж хичээснээс гадна эдгээр хичээлүүд дээр ашиглаж байсан кэйсүүд үнэхээр их зүйлс өгсөн. Хэдий зарим хичээлийнхээ тухай блог дээрээ товч мэдээлэл оруулж байсан боловч зохиогчийн эрхийн асуудлаас болоод одоог хүртэл тэр гайхалтай кэйсүүдийг амьдрал дээрх бодит шийдэлтэй нь блог дээрээ орчуулан бичиж чадахгүй байнам. Энэхүү блогийн маань нэг зорилго маань ч Япон улс, хичээл ном дээрээ үзсэн зүйлс, энд тэнд харсан юмаа бусадтай хуваалцах байсан тул тэрхүү зорилгоо бага ч болов өнөөдрийг хүртэл биелүүлж чадсан байх гэж горьдох юм. Өдийг хүртэл блогийг маань амь оруулж байсан уншигч та нарт талархая.

Эцэст нь сургууль төгсөж буй оюутнуудын хувьд дараагийн хамгийн том даваа нь ажилд орох асуудал байдаг. Монгол руу ажил сураглах гэхээр асуусан хүн болгон уул уурхай гэх. Нөхдүүдийг тэгж хэлэх бүр “In a gold rush, do not invest in gold diggers but in sholves!” хэмээн хэлсэн Andre Kostolany-ийн үг шууд толгойд буух. Ямартаа ч linkedin дээрх өөрийн профайл дээрээ “has started looking for a challenging position in the field of finance, mining, consultancy, and trade which cover the international arena. Preferably want to be positioned in Mongolia and I am available from September 2010” гэсэн статус үлдээж орхилоо. Гэснээс ер нь манийг нь тоож ажилд авах байгуулага, хүмүүс Монголд бий болов уу, үгүй болов уу гэсэнJ  

Anarchism

Сингапур улс 30 гаруйхан жилийн өмнө загасчны ядуу тосгон байсан бол өдгөө дэлхийн өндөр хөгжилтэй орны нэг болсон буй. Энэхүү амжилтын гол нууц нь төрийн хатуу диктатур байсан ба зарим үед төр иргэдээ айлгах, зүрхэнд нь шар ус хуруулах замаар энэхүү өндөрлөгт хүрсэн гэж “The Coming Anarchy” номыг бичсэн Robert D. Kaplan маргасан байна. Бидний үеийнхнийг арван жилд байхад ардчиллын хөдөлгөөн өрнөж, бараг бүхий л зүйлс чөлөөтэй болж, зарим үед бүр эмх замбараагүй ч болж байсан нь үнэн. Тэрний нэг жишээ нь ардчилал гэдэг дутуу ойлголттой бидний хэдэн сурагч шаардлага тавьсан багшийнхаа өөдөөс “захиргаадахгүй шүү” хэмээх хоосон том толгойлдог байсан сан. Анги даасан багш маань тэр үед “Ардчилал хэтэрвэл анархизм” болдог юм шүү, та нар битгий давраад байгаарай” гээд үе үе зэмлэдэг байж билээ. Одоогийн Монголын маань нийгэм ардчилал хэмээх зүйлсийн үр шимийг зарим үед дэндүү хэтрүүлэн хэрэглээд байгаа юм болов уу? Ямартаа ч гаргасан хуулиа яв цав биелүүлж чаддаг систем бий болгож чадаагүй үед Монгол азийн бар болох нь лөөлөө биз. Энэхүү системийг бий болгохыг тулд буюу бүх нийтийн эрх ашиг, тунгалаг нийгмийн төлөө зарим үед төр төмөр нүүрээ гаргах цаг нь болоогүй юм болов уу гээд хааяа боддог юм. Төрийн төмөр нүүрийг ачаар л Сингапур одоогийн өндөрлөгт хүрсэн гэж дээрх хүний маргаж буй нь үндсэндээ энэхүү утгаар хэлсэн санаа билээ. Эс бөгөөд ардчилал хэмээх зүйлийн тунг хэтрүүлэн хэрэглэсэн орны сонгодог жишээ нь саяны хөлбөмбөгийн дэлхийн аваргын тэмцээн болдог Өмнөд Африк юм. Эрх чөлөөг тунхагласны дараа хэдхэн жилийн дотор хүн амины хэргийн гаралт асар өндөр, олон улсын хар тамхины сүлжээний гол боомт болон хувирсан гэдэг. Саяны дэлхийн аваргын үеэр ч гэсэн нилээд орны ямар ч олон сэтгүүч, энгийн үзэгч нар юмаа суйлуулан, буудлын өрөөгөө тонуулан, гудамжинд зодуулж дээрэмдүүлсэн мэдээ гарав даа. Мань эр цаашаа дурдахдаа аливаа улсын ёс суртахууны эрх ашиг нь стратегийн эрх ашигтай нь зөрчилдсөн тохиолдолд улс хоорондын дайн үүсдэг гэсэн байв. Ухаан нь Сувдан эргийг Япончууд бөмбөгдсөн нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны гол эхлэл байсан болохоос Хитлер Еврей нарыг хядаж эхэлсэн үе нь уг дайны эхлэлд яаж ч бодсон тооцогдохгүй. Энэхүү талаар дэлгэрэнгүй бичлэг энд буйг үзнэ үү. Түүнтэй адил Саддам Хусейн Курдуудыг тамлаж байсан нь шалтаг болохоос Саудын Арабын газрын тосны нөөцүүдийг эзлэх гэсэн оролдлого нь Иракийн дайны гол шалтгаан нь байсан билээ.   

Нийгэм замбараагүй байх үед хүмүүс бие биенээ хүн шиг биш араатан шиг харьцаж ханддаг. Тогтворгүй нийгэмтэй буюу хууль дүрэм үйлчилдэггүй, ихэнх зүйл мөнгөөр үнэлэгдэх болсон үед хүмүүс өөрийн мэдэлгүй өөрийн үнэ цэнээ алддаг байх. Өчүүхэн юмны төлөө өөрийгөө бусдад худалдахад бэлэн хүмүүс үй түмээрээ гарч ирэх агаад ийнхүү өөрийгөө бусдад худалдаж буй хүн аав, ээж, ах, дүү, найз нөхөд, эх орноо бусдад худалдахад өчүүхэн ч ажрахгүй биз ээ. Учир нь өөрийгөө хайрлаж, хүндэлдэггүй хүн бусдыг хэрхэн хайрлаж, хүндэлж чадах, тэрхүү эрхэм нандин зүйлийг яахин мэдэрч чадах билээ. Түүнчлэн хүн хэдий хэмжээний эд хөрөнгө буюу материаллаг баялаг хуримтлуулах тусам, ялангуяа тэрхүү эд хөрөнгөө шударга бус аргаар олж авсан үед, ямар ч тохиолдол гарсан тухайн эд хөрөнгөө хамгаалахаар зорилгоор анх тухайн хөрөнгийг олж авснаас илүү хүч хөдөлмөр, зардал мөнгө, нерв стресс шаарддаг нь бараг л илэрхий. Монголд том хэмжээний бизнес, төслүүд парламентийн сонгууль, намуудыг хурлыг хүлээдэг болоод нилээд удаж буй. Тэрхүү хэсэг бүлэг хүмүүсийг бид өдгөө олигархууд хэмээх болжээ. Хэдэн мянган жилийн өмнө Аристотел “Whether the few or the many rule is accidental to oligarchy and democracy – the rich are few everywhere, the poor many” гэж хэлж байсан байх юм. Өөрөөр хэлбэл ардчилал гэдэг бол ядуучуудад хэрэгтэй зүйл бол олигархи гэдэг нь баячуудад ашигтай хувилбар юм. Тэгэхээр нийгэмд баян хүмүүс олшрох тусах ардчилал гэж цээжээ дэлдсэн хүмүүсийн тоо буурах юм шиг байгааа юм. Харамсалтай нь Аристотел ядуучуудын тоонд нийгмийн дундаж давхаргыг оруулан тооцсон байх юм билээ. Монголд одоо масс дундаж давхарга байгаа гэдэг нь асар эргэлзээтэй санагдаж буй.

Жил бүрийн хавар, эсвэл сонгуулийн өмнө бараг толгойтой бүхэн улстөрч болж, Монголын төлөө санаа нь зовсон эгэл биетнүүд болон хувирах агаад хүн бүрийг сонгуульдаа идэвхитэй оролцохыг айл бүрийн хаалгыг тогшин гуйдаг билээ. Энэ талаар Spring Syndrome-Politics гэсэн энэхүү бичлэгийг дээр бичиж байв. АНУ-д улстөрчид өрсөлдөхдөө аль болох олон санал авахын тулд нийгмийн дунджаас доод давхарга буюу боловсрол муутай болон цагаач иргэдийн тархийг угаах стратеги барьж байсан түүхтэй юм билээ. Ихэнх тохиолдолд иймэрхүү “төрлийн” хүмүүс улс төрийн маш өндөр идэвхитэй байдаг нь үнэн билээ. Яг үнэндээ бол улс төрийн бүрэн идэвхгүй байгаа нь тухайн нийгэм эрүүл байгаагийн шинж гэж зарим судлаачид ярьдаг. Учир нь нийгмийн масс бүлгийн амьдрал нь тогтворжсон, бүх зүйл нь нэг стандарт болсон байх тул улс төрийн хүрээнээс хүсэх зүйлс бараг байдаггүй. Бараг аль ч нам ялж байсан тэдний өдөр тутмын амьдралд падлий байхгүй байх нь. Үүнтэй шууд холбож бичин батлахад ярвигтай ч миний анзаарснаар сүүлийн хэдэн сонгуульд хот болон орон нутгийн иргэдийн сонгуулийн ирц, оролцоо харьцангүй зөрөөтэй байсан билээ. Үүнийг хүний “чанартай” холбохоос илүү мэдээллийн ялгаатай холбосон нь Монголд бараг онох болов уу. Олон судлаачид хэлсэн байдгийн нэг нь Sir Moses Finley бөгөөд мань эр нийгмийн захирагч ба захирагдагч буюу дагуулагч ба дагагч давхаргын гол ялгаа нь тэдний бичиг үсэгт тайлагдсан явдал буюу боловсрол, мэдлэгийг түвшин гэж хэлсэн байдаг. Үнэхээр ч ном уншиж чадахгүй хүн тухайн номыг зөв ч юм уу, санаатайгаар буруу ч юм уу уншиж буй нэгнийг дагаж, ойлгож, итгэхгүй гээд хаа холдох билээ. Ямар чи худлаа уншаад байна гээд маргаж чадах биш. Гэхдээ ном уншиж сурсан нь дээд оргил биш бөгөөд уншсан номоо буруу ойлгож, нийгэмд буруу мэдээлэл түгээх нь юун нөгөө эрдэм сурсан хэрэг болох нь тодорхой. Өөрөөр хэлбэл мэдээллийг задлан шинжилж, өөрийн дүгнэлт гаргаж чаддаг байх нь уншиж сурахаас ч чухал зүйл гэсэн үг. Ухаан нь чи бол тэнэг гээд бичсэн өгүүлбэрийг уншаад би тэнэг юм байна гээд ойлгоод, итгээд, сэтгэлээр унаад эхлэхтэй агаар нэгэн буй. Иймээс өвөг дээдэс маань эд баялгаас илүү эрдэм мэдлэгийг эрхэмлэх тухай зүйр үг энэ тэрээр дамжуулан хэдэн зуун жилийг дамнан та бидэнд захисаар ирсэн буй заа.

Дутуу эзэмшсэн мэдлэгээс мунхагийн харанхуй нь хамаагүй дээр гэдэгчлэн анархизм бол үнэхээр тахир дутуу ардчилал бус уу?    

The Second World War and Japan

Дэлхийн 2-р дайн ба Япон Улс

Япон улсын түүхэнд дэлхийн хоёрдугаар дайн нилээд гүн сорви үлдээсэн байдаг. Нилээд дээхнэ орон нутгийн хоёр хөгшинтэй Япон хэлтэй найзаараа дамжуулан юм ярьж байхад ах нар нь дөнгөж цэл залуухан 20 насандаа дайнд дайчлагдан явж Халх голд амь алдсан тухайгаа намайг Монгол гэж мэдээд гунигтай ярьж билээ. Номонханы дайн гэдэг нэрээр Халх голын дайныг Япончууд хэлдэг юм билээ. Дэлхийн 2-р дайны тухай, ялангуяа Япон улсын оролцсон шалтгаан зэргийг ухан сонирхвол их сонирхолтой фактууд гарч ирдэг юм байна. “Essential Histories: The Second World War – The Pacific“ гэсэн нэртэй David Horner-ийн бичсэн цомхон хөөрхөн ном байна. Энэ номон дээр дурдсанаар бол түүхчид Япончууд Манжуур руу 1930-аад оны эхээр өргөтгөсөн цэргийн хүчээр дайрсан тэр үеэс эхлэн Наран улс Ази тивийг өөрийн колони болгон үндсэн үйл ажиллагаагаа эхэлсэн гэж үздэг юм байна.

Тухайн үед олон улсын хэмжээнд засгийн газар хоорондын “League of Nations” хэмээх нэртэй одоогийн НҮБ-ийн эцэг байгууллага байсан агаад уг байгууллагын гишүүд дайн эхэллээ хэмээн Японыг буруутгах үед үүнээс эмээлгүй уг байгууллагын гишүүнчлэлээ Германы нэгэн адил цуцлуулан дайнд бэлдэн улс орныхоо асар их мөнгө, цаг, цусыг урсгах шийдвэр гаргаж байжээ. Япон улс “League of Nations”-с гарахдаа эмзэглээгүй төдийгүй харин нь дорно зүгт энх тайван тогтоох үндсэн “Holy Mission”-тэй Япон улсын үйл ажиллагааг дэмжээгүйд нь бусад гишүүн улсуудаа зөрүүлэн буруутгаж байжээ. Үнэхээр ч Япон улсын Ази, Номхон далайд эхлүүлсэн энэхүү дайны нөлөөгөөр Азийн олон улс барууны колоничлолоос ангижран дайны дараа бүгд тусгаар улсууд болсон билээ. Жишээ нь Бирм, Малай, Индонези, Филиппин, Вьетнам, Лаос, Кампож (Монгол хэлээр хэрхэн зөв бичдэг вэ энэ улсыг?), Бруней, Бангладеш, Шри Ланка, Пакистан улсуудыг дурдаж болно. Цаашилбал Энэтхэг улсын тусгаар тогтнолд ч гэсэн уг дайн жинтэй хувь нэмэр оруулсан гэж яригддаг юм байна. Уг нь тухайн үеийн Японы засгийн газрууд дайны эсрэг байсан боловч ерөнхий сайдаасаа авахуулаад засгийн газрын нилээд олон сайд, парламентийн гишүүд уг дайныг дэмжээгүйн төлөө “эх оронч нар”, самурай ба мафийн бүлэглэл, хөлсний алуурчдад амиа хөнөөлгөж байсан гашуун түүх байдаг юм билээ. Үнэндээ тухайн үед Японы цэргийн эрх дархтанууд улсынхаа төрийн шийдвэр гаргагч нараас илүү эрх мэдэлтэй, нөлөөтэй байсан гэж хэлж болохоор юм билээ. Ялангуяа Квантунын арми нь бараг хагас биеэ даасан вант улс байсан гэх агаад Японы хамгийн шилдэг бөгөөд амбицтай офицеруудийн хорхой шуналыг нь татдаг арилжааны хэлбэрт суурилсан цэвэр улс төрийн байгууллага байсан гэж уг номонд тэмдэглэжээ. Ер нь бол Японы Ази, Номхон далайд хийсэн энэхүү дайн нь тухайн үндэстнүүд биш харин тухайн үндэстнүүдийг колоничилж байсан барууныханы эсрэг хийсэн дайн байжээ гээд хэлэхэд буруудахгүй юм шиг. Жишээ нь тухайн үед Англи улс Малай, Бирм, Энэтхэгийг хянаж байсан бол Францууд Энэтхэг, Хятададын өөрийн эзэмшлийн газартай, Голландууд одоогийн Индонезийг бариастай, Герман хүртэл Шинэ Гвинейг удирдаж байсан аж. Тухайн үед бужигнаж байсан замбараагүй Хятадад хүртэл Америк болон европын бусад улсууд өөрийн эзэрхийллийг тогтоохоор оролдож байсан ажээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайнаас хамгийн их олз хүртэж, давуу тал авсан улсуудын тоонд Япон улс ордог юм байна. 1904 онд Солонгосын хойг, Манжуур орчимд Япон улсын арми Оросын эсрэг тулалдаж ялалт байгуулсан нь тухайн үед анх удаагаа Азийн цэрэг, армийн хүчин барууны хүчинг ялсан тохиолдол байсан гэж түүхийн номонд дурдагджээ. Үүнээс хойш Япончууд Манжуурын төмөр замын бүрэн хяналтанд авсан бөгөөд дэлхийн хоёрдугаар дайнд том амбицтай орох нэг шалтаг нь болсон бололтой.       

Хэрэв тухайн үед Япон улс бүх Хятадын төлөвлөсөн ёсоороо богино хугацаанд эзэлж чадсан бол Монголыг дайран эзлээд өөрийн хамгийн том дайсан болох ЗХУ-тай тулах байсан аж. Энэхүү дайныг дуусан дуустал Монголын зүүн болон зүүн өмнөд хил байнгын эрсдэл дор байсан нь дайны цэргийн газрын зураг дээрээс тодхон харагдаж байна. Япон Хятадыг эзэлж чадаагүйн шалтгаан нь оросууд байсан гэх агаад тэд бүхий л талаараа Хятадуудад Японы эсрэг босох тусламжийг ил болон далдаар өгч байв. Эцэстээ Квантунын арми 1939 оны 7 сард Монголын хилийг нэвтрэн орж ирсэн бөгөөд энд Оросын армийн хүчтэй тулж 18,000 цэргээ алдсан гэж бичдэг юм байна. Яагаад ч юм хэд хэд ном гүйлгэж харахад Номонханы дайны үед Монголын цэрэг, армийн талаар бараг нэг ч өгүүлбэр байхгүй байх юм билээ. Япон улс бүх Хятадыг эзэлж чадаагүйгээр барахгүй хойд Хятадад хийсэн дайндаа асар их хүн хүч, санхүүгийн нөөцөө үрсэн тул дайны санхүүжилт, түлш болон бусад нөөцөө хангалттай базаахын тулд зүүн өмнөд азийн улсууд руу дайрах нь зүйтэй хэмээн Япон генералууд шийдвэр гаргасан бөлгөө. Энэхүү шийдвэр нь АНУ-тай дайн эхлэх үндсэн шалтгаан болсон бололтой юм билээ. Япон Америкийн дайнтай холбоотой хамгийн сонирхолтой баримт нь Wingston Churchill-ийн тухай нэг баримт байв. Тухайн үед Английн тагнуулынхан Япончууд АНУ-ын ямар цэгт, хэзээ, хир хүчээр цохилт өгөх гэж буй тухай мэдээг олж авсан боловч Roosevelt ерөнхийлөгчид хэргээр дамжуулаагүй бөгөөд энэ нь АНУ-д цэрэг дайны хохирол амсуулсан зорилготой байсан гэж. Шалтгаан нь Англи өөрийн армийг аль болох дайнд бага хохирол амсуулах зорилгоор Америк цэргүүдийг дайнд оролцуулах стратегийн сонирхолтой байжээ. Гэсэн хэдий ч одоог хүртэл энэхүү мэдээлэл нь албан ёсоор батлагдаагүй юм билээ. Ирээдүйд ч бараг л батлагдахгүй буй заа. Roosevelt ерөнхийлөгчийн АНУ-ын конгресс дээр Японы эсрэг дайн зарлан хэлсэн үг нь онцгой бөгөөд блог дээрээ буулгавал “Yesterday, December 7 1941 – a date which will live in infamy – the United States of America was suddenly and deliberately attacked. The surprise attack thus ensured that the USA would not rest until it had crushed Japan”.

Япончууд нэр төрөө машид их эрхэмлэнэ. Дайнд ялагдах нь гарцаагүй байхад л амиа золиослогчдын анги нэгтгэлийг арми дотроо албан ёсоор байгуулж Америктай Окинавагийн орчимд хийсэн нэг тулалдаанд л гэхэд “To die for the Emperor” хэмээх философи бүхий 1,900 камиказэ нарыг агаарт хөөргөж төдий хэмжээний хохирлыг Америкийн армид үзүүлсэн байна. Өнөөгийн алдарт Мицүбиши корпораци тухайн үед “The Japanese Zero” хэмээх нэртэй хөнгөн, хурдтай, манувер сайтай тухайн үеийн шилдэг байлдааны агаарын хөлгийг бүтээн армид нийлүүлж байсан түүхтэй юм билээ. 1945 оны 8 сард Америкууд Хирошима ба Нагасаки хотууд дээр “Little Boy” нэртэй цөмийн бөмбөг хаяагүй бол энэ дайн хэзээ дуусах байсан нь тухайн үед хэнд ч тодорхойгүй байх байсан биз ээ. Бас яагаад энэ хоёр хотыг сонгон уг бөмбөг хаясан нь сонин санагдаж байв. Дайны сүүлийн өдрүүдэд бүх талаараа бүрэн бүслэлтэнд орж, гадаад ертөнцөөс, гадаад дахь цэргийн хүчнээсээ тасраад байсан ч тухайн үед Япон улс богино хугацаанд 60 дивиз бүхий 2 сая цэргийг дахин зохион байгуулж, 3,000 агаарын камиказэ, 5,000 агаарын хөлөг онгоц, 3,300 далайн камиказэ болон нийт 28 сая сайн дурын иргэдийг эцсийн мөч хүртлээ дайтахаар бэлтгээд байсан билээ. Гэвч бүслэлтэнд удаан байснаас болж тэдэнд хангалттай зэвсэг хэрэгсэл, хоол унд, түлш үлдээгүй бөлгөө. 

Цөмийн бөмбөг ба Оросууд Манжуурыг эзэлсэн давхар шокийн мэдээн дунд зургаан хүнээс бүрдэх эзэн хааны зөвлөл дайнд бууж өгөх эсэх тал дээр санал хураалт явуулснаас гурван гишүүн бууж өгөхийг дэмжиж, үлдсэн гурван гишүүн үргэлжлүүлэн тулалдах санал өгч, эзэн хаан өөрөө бууж өгөх шийдвэр гаргаснаар уг зөвлөл 4:3-ийн харьцаагаар бууж өгөх тухай мэдэгдлийг парламентад хүргүүлсэн түүхтэй юм билээ. Бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зурсны дараахан хэд хэдэн армийн офицерууд нийлэн төрийн эргэлт зохион байгуулах гэж оролдсон удаатай боловч амжилт олоогүй ажгуу. Хэрэв тэр үед Дайны Яамны Сайд Генерал Анами Корэчика энэхүү төрийн эргэлтийг дэмжсэн бол Японд төр эргэж дайн үргэлжлэх маш өндөр магадлалтай байжээ. Гэвч тэрбээр болон түүнийг дагалдагч нар амиа хорлосноор энэхүү эрсдэл үгүй болсон түүхтэй.

Энэхүү дайны үеэр нэр алдар нь дуурссан Япон адмирал Яамомото Исорүкү тухайн үед “If we are ordered to [go to war with the USA] then I can guarantee to put up a tough fight for the first six months but I have absolutely no confidence about what would happen if it went on for two or three years” гэж хэлж байжээ. Өөрөөр хэлбэл хэдий энэ дайныг Япон өдөөсөн ч дайн эхлэхээс өмнө Япон улс дайнд ялах боломжгүй гэдгээ сайтар мэдэж байсан гэж зарим түүхчид ярих юм. Гэвч дайны үед эзэлж авсан улсууд, газар нутгаас нь дайны дараа багахан нь ч болов Японы мэдэлд ирэх байх гэсэн найдлагатай энэхүү дайнд хамаг бүхнээ зориулсан бололтой. Энэхүү дайны цар хүрээ нь зүүн өмнөд азийн бараг бүх арал улсууд буюу Мадагаскарын арлаас эхлэн Энэтхэг, Бирмийг оруулан Хавайн эрэг хүртэл, урагшаагаа Австрали улсыг хүртэл хамарсан түүхтэй. Дайнд оролцсон гол улсууд болох Япон, АНУ, Хятад, Энэтхэг, ЗХУ-ууд тус бүр нэг сая орчим цэргүүд гарган газар, агаар, тэнгисээр ширүүн байлдсан түүхтэй ажгуу.

Дайны дараа бусад улсуудтай байгуулсан Япон улсын энхийн гэрээнүүд одоог хүртэл хүчин төгөлдөр байдаг агаад Япон дахь АНУ-ын цэргийн баазууд өнөөг хүртэл Японы улс төрийн хамгийн хурц асуудал байсаар л байна. Энэхүү баазуудын тухай дайны үеийн нууц гэрээ байдаг гэж сонингууд дээр нь бичигдээд байдаг юм билээ. Энэхүү дайн нь АНУ-ын хувьд том сургамж болж өдийг хүртэл Өмнөд Солонгос, Япон, Гуамын арлуудад цэргийн хүчээ байнгын бэлэн байдалд байршуулсаар байна. Ёокохамад байх Америк цэргийн хуарангийн хажуугаар хэрэг гарган гарч, хашааг нь бүтэн тойрч сонирхож хүртэл үзэв шүү дээ. Түүнчлэн ихэнч судлаачид энэхүү дайн нь 38-р өргөргөөр хуваагдсан Хойд Солонгосыг эс тооцвол өнөөгийн Хятад, Тайвань, Өмнөд Солонгос, Хонг Конг, Сингапурын хурдацтай хөгжлийн суурийг нь тавьж өгсөн гэж мэтгэлцдэг юм билээ. Үүнийг үгүй гэж батлахад ч тун хэцүү юм. Товчхондоо энэхүү дайн нь Ази тивийг орвонгоор нь гэж хэлэхгүй ч нилэнхүйд нь өөрчилсөн бөгөөд АНУ-ын хувьд тухайн үеийн заналт дайсан байсан Япон улс өнөөдөр хамгийн том найз нь болж эсрэгээрээ дайны үед холбоотон байсан Орос, Хятад хоёр дайсан нь гэхэд хаашаа юм, гэхдээ цэрэг, эдийн засаг, улс төр, геополитикийн хамгийн том өрсөлдөгчид нь болсон бололтой. Ямартаа ч, хэзээ ч, ямар ч хүнд нөхцөлд улс орнууд орсон бай дэлхийн гуравдугаар дайн бүү гарах болтугай!!!