Globalization is good but...

Даяарчлал бидэнд эерэг нөлөө үзүүлж буй. ГЭХДЭЭ …

Mining ба Mongolia гэдэг үгсийг нийлүүлэн Монголыг MINEGOLIA гэж хочлон цоллож нэг хэсэг дэлхийн медиагаар “бужигнуулсан” Parag Khanna Connectivity ба Geography гэдэг үсгийг мөн нийлүүлсэн СONNECTOGRAPHY хэмээх номоо гаргажээ. Удахгүй энэхүү ном Монгол хэлнээ орчуулагдан та бүхний мутарт очих болно. Дараа үеийн манлайлагч нарыг бэлтгэх STARS холбоонд 10 сард өгсөн ярилцлагыг нь өөрийнх нь албан ёсны зөвшөөрөлтэйгээр чадан ядан орчуулж та бүхэнд хүргэж байна. Манлайлагч, лидер хүн гэж хэн бэ? Яаж бусдыг 21-р зуунд манлайлах ёстой вэ? Манлайлах зорилго нь ер нь юу вэ? гэх зэрэг хэрэгтэй асуултуудад сонирхолтой хариултуудыг өгсөн байна.

Таны бодлоор төрөл бүрийн салбарын лидерүүд, нийгмийн манлайлагчид, шийдвэр гаргагчдын хувьд ирэх 5-10 жилд тэдний үйл ажиллагаанд нь шууд нөлөөлөх гол хандлагууд юу юу байхаар байгаа бол?

Миний бодлоор хоёр зүйл байгаа. Хүн амзүйн өөрчлөлт ба технологийн шинэ чиг хандлагууд. Эдгээр өөрчлөлтүүд чөлөөт өрсөлдөөний орчинд юм болгонд, дэлхийн хаана ч бизнес эрхэлж, үйл ажиллагаа явуулж байсан хамаагүй хүн болгонд шууд нөлөөлж байна. Ирээдүйн манлайлагчид, шийдвэр гаргагчид энэ нөлөөллөөс ангид байж чадахгүй.

Хүмүүс яагаад ангид байж болохгүй гэж асуух байх. Би одоо хэлэх гэж буй санаануудаа яг арван жилийн өмнө хэлж байсан. Тухайн үедээ магадгүй сонирхолгүй сонсогдож байсан байх. Харин энэ сэдэв өөрөө өнгөрсөн, одоо, ирээдүйг холбосон маш чухал сэдэв нэгэнт болчихлоо.

Хамгийн эхний асуудал бол хүн амын чөлөөт хөдөлгөөн буюу шилжилт, урсгал. Залуучууд дэлхийн хүссэн газар руугаа явж ажиллаж, амьдарч байна. Зарим ажил олгогч нар ч ийм хөдөлгөөнийг залуу ажилчдаасаа шаарддаг. Өөрөөр хэлбэл залуу манлайлагчид, ирээдүйн шийдвэр гаргагчид маань өөр өөр улсад сурч, ажиллаж, амьдрах, ялгаатай соёл, шашнуудыг хүлээн зөвшөөрөх, бусад үндэстнийг ойлгох, хүндлэх, тэс өөр соёл бүхий компаниуд янз бүрийн албан тушаалд ажиллаж туршлагажаад эхэлсэн. Тэд давхар иргэншил авах, өөр улсын түр болон байнгын оршин суугч болох зэргээр хуулийн хүрээнд боломжит бүх давуу талуудыг өөрсөддөө бий болгож чадаж байна. Өөрөөр хэлбэл чи ямар ч улсын иргэн байсан хамаагүй даяар дэлхийтэй л хөлөө хэрхэн нийлүүлж алхахаас чиний ирээдүйн манлайлал, бусдад нөлөөлөх нөлөөлөл шууд хамаардаг нийгэмд бид амьдарч байна.

Хүмүүсийн шилжилт хөдөлгөөний асуудал компани, бизнесийн түвшинд ч нөлөөлнө. Яагаад вэ гэвэл ажилчдынхаа тогтвор суурьшилтай ажиллаж буй байдал, компанидаа үнэнч буй хэмжүүрээр хамгийн өндөрт тооцогдож эрэмблэгддэг бүх глобал компани ажилчидаа дэлхий даяар ээлжлэн хуваарилан томилж, тэднийг ялгаатай соёл, орчинд дасган сурган хөгжүүлдэг. Хэрвээ та хүмүүсийн ажилд орж ажиллахыг хамгийн их хүсдэг, ажилчдынхаа компанидаа үнэнч байдлын индексээр тэргүүлдэг дэлхийн топ 100 компанийн жагсаалтыг харвал McKinsey, Mars, Novartis, Google зэрэг компаниудтай тааралдана. Яагаад гэвэл эдгээр компанид ажилчиддаа байнга хөрөнгө оруулалт хийдэг. Жишээ нь, мастерийн зэргээ хамгаалж сурахад нь төлбөрийг нь төлдөг, хилийн чанад руу ялгаатай соёл, нийгэм рүү томилолт өгч ажиллуулж сорьдог гэх мэт. Ийм учраас л эдгээр компаниуд нь өөрөө ажилчдынхаа айдентити буюу ялгарал, ондоошил нь болсон байдаг юм. Залуу манлайлагчдын амжилтын нэг жор нь энэ.

Хоёр дахь асуудал бол үнэхээр технологийн асуудал. Яг одоо бол бүтээгдэхүүн хариуцсан менежерүүд бүтээгдэхүүн хөгжүүлэгчдээсээ өндөр цалин авч байгаа. Код бичдэг залуусыг маркетинг, борлуулалтын залуустай харьцуулахад бага хөдөлмөрлөж буй мэт ойлголт байдаг. Учир нь зөвхөн маркетингийн хүмүүсээс л мундаг санаа гардаг гэсэн ойлголтоос гадна маркетингийн залуус зөвхөн хэрэглэгчийн байр сууринаас бизнест ханддагаас үүдэлтэй. Энэ хандлага бага багаар аль хэдийн өөрчлөгдөөд эхэлсэн. Алсдаа технологи нь хүн бүрийн суурь хэрэглээ болно. Ингэсэн цагт технологи хэрэглэгчээс илүү технологи үйлдвэрлэгч нь илүү хүчтэй болно.

Олон хүмүүс ирээдүйн гол хоёр хэл Англи ба Хятад хэл байх болно гэж үздэг. Миний эхнэр үүнтэй санал нийлдэггүй. Түүнийхээр бол ирээдүйн даяар голлох хоёр хэл бол Англи хэл ба Код байх юм. Мэдээж Хятад хэл бол маш чухал. Хэдэн арван сая хүмүүс жил бүр Хятад хэлийг эхлэн суралцаж байгаа ч тэд яг Хятадын соёл, үндсэн хөрс дээр нь бууж чадах уу гэдэг нь тусдаа асуудал юм. Иймээс код сурсан нь дээр гэж зөвлөж байна. Код буюу технологийн хэл нь яваандаа хүн бүрийн хэрэглээ, хоорондоо харилцах үндсэн хэл нь болно. Иймээс ирээдүйн манлайлагчдын амжилтын хоёр дахь жор нь технологи гэж би хэлнэ.

Гурав дахь хандлагыг би нэмж хэлмээр санагдлаа. Энэ бол гурамсан сэтгэлгээ. Өөрөөр хэлбэл ирээдүйн лидерүүд амжилттай ажиллахын тулд төр, хувийн хэвшил, төрийн бус байгууллага болон иргэний нийгмийн алтан холбоос нь байх ёстой болж байна. Учир нь төр, хувийн хэвшил, иргэний нийгмийн зорилго, ажиллах арга барил, удирдлагын соёл, бүтэц, боломжит нөөцүүд, эрх мэдэл, шийдвэр гаргалтийн түвшин нь өөр өөр байдаг. Эдгээр бүх ялгаатай давуу ба сул талуудыг нийлүүлж урлаж ажиллаж гэмээнэ, эдгээр ялгаатай институциуд хоорондын гүүр нь болж байж гэмээнэ залуучууд жинхэнэ манлайлагч болж чадна. Дээрх гурван салбарын аль нэг рүү нь хэзээ ч битгий гүнзгий хазайж ороорой.

Хэрэв танд өөрийн улсынхаа боловсролын системд өөрчлөлт хийх боломж олговол та ирээдүйн манлайлагчдыг бэлтгэхийн тулд ямар өөрчлөлтүүдийг хийх байсан бэ?

Би өөрийн хүсч буй өөрчлөлтөөс илүүтэйгээр шилдэг боловролын систем гэж өөрөө юу вэ, түүнийг яаж тодорхойлох вэ гэдэгт хариулмаар байна.      

Эхний хэлэх зүйл бол төсөл дээр суурилсан сургалтын систем юм. Бага ангийн хүүхэд ч бай өнөөдөр бидний оршин буй асар богино хугацаанд хурдан өөрчлөгдөж буй нийгэмд нэг ангид нэг сандал дээр суугаад үргэлж самбар руу буюу нэг чиглэлд хараад сурна гэдэг нь өөрөө ойлгомжгүй асуудал юм. Үүний оронд тэд бүлгээрээ нийлж байгаад (4-5 сурагч) нэг ширээгээ тойрч суугаад яг тодорхой, өөрсөддөө хэрэгтэй төслүүд дээр ажиллан суралцах ёстой. Жишээ нь, хүүхдүүд биологийн хичээлээ яаж судлах ёстой вэ? Тэд цэцгийн сав, хөрс, бордоогоо бэлдэн, өөрсдөө үрээ суулган үрслүүлж, ургамал цэцгээ усалж тордон ургуулах ёстой. Тэрнээс биш багш самбар дээр шохойгоор савтай цэцэг зурмааргүй байгаа юм л даа. Өөрөөр хэлбэл бодитой хийж байж суралцах нь илүү үлдэцтэй байдаг.

Хоёр дахь хэлэх зүйл бол сурагч, оюутан болгонд таарсан, тэнцвэржүүлсэн сургалтын хөтөлбөр юм. Нэг хичээлийг бусдыг нь хаян хэт улайран үзэж болохгүй. Ялангуяа оюутнуудын хувьд онолоос гадна практик дадлага хийх, тухайн салбарын мэргэжилтнүүдтэй холбогдож сурч ажиллах нь маш чухал гэж би хувьдаа боддог. Боловсролын байгууллага оюутан ба мэргэжлийн хүмүүс, институци хоорондын гүүр нь байх ёстой. Дунд болон ахлах ангиас нь эхлүүлэн сурагчдад илүү глобал мэдлэг ба суурь ойлголтыг өгөх ёстой. Жишээ нь, тэдний сонирхож буй мэргэжил, хүсч буй ажлын байрных нь онцлог, ажлын байрны шаардлага, эдийн засгийн утга учир, тухайн мэргэжлийн үүрэг, хариуцлага ба салбар дахь мэргэжлийн онцлог, хэрэгцээ, ажиллахаар зорьж буй бизнесийн салбар болон төрийн харилцаа, уялдаа холбоо, сорилт, эдгээр сорилт, проблемийг тухайн сурагч, оюутан төсөл бичээд шийдэл гарган шийдвэрлэх боломж зэргийг боловсролын байгууллага ойлгуулж мэдрүүлэх ёстой. Үүнийг зарим хүмүүс дадлага хийх буюу intern гэж нэрлэдэг. Гэвч оюутан, сурагчдын хувьд сургуульдаа сурч байх хугацаандаа жинхнээсээ дадлагажигч болох боломжгүй юм. Миний эхнэрийн тодорхойлсоноор энэ бол Intership биш Externship. Externship гэдгийг ажлын байран дээр гарах нас нь болоогүй сургуулийн насны хүүхдүүдэд бизнесийн байгууллагууд, бусад нийгмийн институциуд нь өөрсдөө сургууль, анги дээр нь ирэн асуудлуудаа ярьж таниулан сурагч, оюутнуудыг оролцуулан бодит асуудлыг шийдэх шийдэл гаргах процес гэж тодорхойлж болно. 

Гурав дахь хэлэх зүйлс бол арван жилийн болон их, дээд сургуулиуд биетээрээ байхаас гадна бүгд цахим сургууль болох ёстой. Танхимын болон оюутан, сурагчид дуртай газраасаа сурч болох цахим сургалтын холимог загварыг бид ашиглах ёстой. Яг энэ загвараар аль хэдийн хэд хэдэн сургуулиуд ажиллаад туршаад эхэлсэн байгаа. Жишээ нь, Coursera-г дурдах ёстой. Мөн АНУ дахь Аризонагийн Их Сургууль байна. Өнөөдөр бид энэ чиглэл рүү яваад эхэлсэн бол арван жилийн дараа аль хүртэл явсан байхыг та төсөөлөөд нэг үзээрэй.

Таны хамгийн үнэ цэнэтэй өөрийн туршлагаасаа олж авсан манлайлалын сургамж юу вэ?

Бие даан, хэнээс ч үл хамааран шийдвэр гаргах эрх гэж хамгийн түрүүнд онцолмоор байна. Эцсийн дүндээ манлайлагч хүн шийдвэр л гаргадаг. Дараагийн зүйл бол би хамтын манлайлалын загварт итгэдэг. Миний бодлоор бизнесийн байгууллагууд, засгийн газрууд Швейцарын холбооны систем, Хятадын холбооны систем шиг ажиллавал илүү амжилттай байхаар санагддаг. Жишээ нь, Хятадад 7 хүнээс бүрддэг төрийн төв зөвлөл гэж байдаг. Энэхүү зөвлөлд Хятадын номер нэг шийдвэр гаргагч, ерөнхийлөгч Ши багтдаг хэдий ч шийдвэр хамтын буюу зөвлөлийн гишүүдийн олонхийн саналаар гардаг. 7 толгой 1 толгойноос ямар ч байсан илүү учраас энэхүү системийг Хятад улс баримталдаг болов уу. Иймээс хамтын шийдвэрийн үед засаглалын асуудал хамгийн чухалд тооцогддог. Энэ дунд буй манлайлагч хүн гэдэг бол зөвлөлийн гишүүн бүрийн давуу талыг чулуу болгож, тэдний мэдлэг, мэдрэмж, ур чадварыг дээд зэргээр шавхан ажиллуулж, олон талуудын сонирхолыг тэнцвэржүүлсэн, бүгдэд нь эерэг шийдэл хүртээх шийдвэр гаргах онцгой үүргийг хүлээдэг.

Иймээс бие даан шийдвэр гаргах чадал, зориг гэдэг бол жинхэнэ манлайлагч хүний хамгийн чухал ур чадвар. Үүний дараа хамтын шийдлийн систем яригдана. Бие даан, бусдаас үл хамааран шийдвэр гаргах гэдэг нь тухайн манлайлагч нь өөрийн сонгосон сонголтын эрх чөлөөг эдэлж, хариуцлагыг үүрэх асуудал юм. Хятад улс 7 лидертэй байхад АНУ-ын хувьд 1 лидер байдаг. АНУ-ын ерөнхийлөгчийн засаглалын системээр нэг хүн л эцсийн шийдвэрийг шууд гаргах ба Хятад улс шиг хамтын шийдвэрийн систем байдаггүй. Ийм учраас АНУ-д төрийн бодитой шийдвэр гаргахаас илүү шийдвэр гаргалтын “саажилт” явагддагийг бид үе үе хардаг. Энэ бол алсдаа асуудал үүсгэнэ.

Энэ асуулт дээр хэлэхийг хүсч буй гурав дахь зүйл бол мөн л гурамсан систем маань. Өөрөөр хэлбэл аливаа шийдвэрийг нийгэм, улстөр, хүрээлэн буй орчин (санхүү үүнд багтана) гэсэн гурван өнцгийг зайлшгүй харж тооцоолж гаргаж байх ёстой. Манлайлагчид гаргах шийдвэр бүрийнхээ үр дүнг хувилбар бүрээр нь тооцоолж чаддаг байх ёстой. Үр дүнг таамаглах, хэмжих, тооцоолох гэдэг бол миний хувьд асар чухалд тооцогддог. 

Дэлхийн эдийн засгийн форумын залуу манлайлагч, стратегич, дэлхий даяар аялаж ажиллаж явдаг хүний хувьд асуухад таны бодлоор олон үндэстний бизнесийн дунд амжилттай манлайллыг хэрхэн хийж, яаж шилдэг манлайлагч болох вэ?

Өмнөх яриандаа бид дэлхий даяарх хүмүүсийн чөлөөт урсгал, шилжилт, хөдөлгөөн ба ялгаатай соёлуудад дасах, хүлээн зөвшөөрч сурах тухай дурдсан. Тэдгээр дээр нэмээд нэг санаа хэлэхэд манлайлагчид амжилт олохын тулд бусдын хэл, соёлыг сурч, тухайн улсын онцлог, ялгаатай талуудыг мэдэрч давуу тал болгох ёстой. Жишээ нь, Fortune 500 жагсаалтын компаниуд нийт орлогынхоо 75%-ийг дотоод зах зээлээсээ биш харин хилийн чанадаас олж байна. Иймээс манлайлагч залуусын ирээдүйн амжилтын үндэс нь өөрийгөө мэдэхээс илүүтэйгээр бусдыг мэдрэхээс л эхлэх болов уу.

Бусдыг соёлыг зүгээр л сонирхон судалж мэдэх хангалттай биш. Академик, боловсролын салбарын хүний хувьд би ялгаатай соёл, заншлуудын ижил төстэй талуудыг мөшгин судлах дуртай. Өөрөөр хэлбэл биднийг зааглаж ялгаж байгаа зүйлсийн нэгдмэл мөн чанар, дундын философи нь юу вэ гэдгийг олох нь манлайлагч хүний үүрэг. Бид өдгөө шашин соёлын мөргөлдөөн, зөрчилтэй тайван бус нийгэмд амьдарч байна. Гэсэн хэдий ч үүнийг шийдэхийн тулд гадаад хэл сурч, бусдын соёлтой танилцах хангалтгүй ээ. Харин эдгээр ялгаатай талуудыг ижил болгон нийлүүлэх үнэ цэнийг олох нь л манлайлагчдийн үүрэг. Би хэдий Хятад, Арабаар ярьдаггүй ч Хятад, Араб, Европ хүмүүс нэгэн зэрэг юу бодож байна, юу хүсч байна, юунд тэмүүлж буйг нь ойлгож мэдэрч чаддаг. Тиймээс дахин онцолж хэлэхэд ялгаатай соёлыг судлан ойлгох нь чухал хэдий ч эдгээр соёлуудын ижил төстэй талуудыг нь нөхцөл байдалдаа тулгуурлан олж тогтоох нь бүр чухал юм шүү.

Connectography (Connectivity + Geography) гээд номоо би сая гаргасан. Энэ номны агуулгаар улс үндэстнүүдийн дэд бүтэц, холбоос нь даяар эрх ашиг, нийтийн хэрэгцээний бараа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ (public goods) юм гэдгийг гаргахыг зорьсон. Энэ бол ерөөсөө нэг Америк, эсвэл Хятад, эсвэл нэг Энэтхэг хүний хүсэл биш юм. Энэ сэдэв өөрөө биднийг нэгтгэх, бидний харилцааг дараагийн ахисан түвшинд авч ирэх сэдэв учраас энэхүү номыг би аль нэг талыг барилгүй бичсэн. Би Америкуудын төлөө, эсвэл Хятадуудын төлөө, эсвэл Арабуудын төлөө огт бичдэггүй. Би ХҮНий төлөө бичдэг.    

Таны шинэ ном болох Connectography-д “Connectivity буюу Айлсал гэдэг ойлголт нь 21-р зууны дэлхийн хөгжлийн үндсэн хөдөлгүүр болсон ба аль болох бусадтайгаа сайн холбогдож, айлсаж чадсан улсууд л хожигч болно” гэж дурдагджээ. Гэхдээ холбоосын голд байгаа хөгжилтэй орнууд болох АНУ, Герман, эсвэл холбоос, айлсалын том тоглогч болох Хятад улсууд л энэхүү системээс хожих бус уу? Хөгжиж буй улсуудад яг ямар ач холбогдол үүсгэхийг тайлбарлаж өгнө үү. Эдгээр улсууд энэхүү айлсал, нэгдэлд бүрэн холбогдсоноор үүсэх эрсдэл юу байна?

Яг үнэндээ айлсалаас тоглогч бүр хожно. Жишээ нь, 2002 оноос 2012 оны хооронд Хятад ба Африкийн худалдаа 1800%-р өссөн. Энэхүү худалдааны эргэлтээс хэн хожсон бэ? Хятад улс ба Африк тив аль аль нь хожсон. Хятад улс уул уурхайн түүхий эд, бүтээгдэхүүн хямд авч чадсан, Африк тив суурин газраа хөгжүүлэх, дэд бүтцээ барих мөнгө, хөрөнгө оруулалтыг татаж чадсан. Ийм хоёр оронтой өсөлтийг Африк тив өмнө нь хэзээ ч үзүүлж байсангүй. Ингэж холбогдсоноор Африк тив дэлхийн товаар, уул уурхайн зах зээлийн голлох тоглогч болж гарч ирсэн.

Даяарчлал бүхий эдийн засагт зөвхөн том тоглогчид нь хождог гэвэл бас өрөөсгөл. Худалдаа, санхүүгийн нээлттэй байдал, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ ба хүний чөлөөт шилжилт урсгалаараа дэлхийд тэргүүлдэг топ 20 улсын 17 нь Сингапур, Швейцар зэрэг жижиг зах зээлтэй улсууд байна. Хоорондоо холбогдсон улсуудаас жижиг улсууд нь ямагт ялагч байдаг.   

Индонези, Пакистан, Саудын Араб, Өмнөд Африк зэрэг “дундаж” тоглогчдийн хувьд мөн л эдийн засгаа нээлттэй байлгаж чадсанаар хожсон байдаг. Тэр нь зөвхөн түүхий эд материалаа экспортод гаргана гэсэн үг биш юм. Тэдний үндсэн хэрэгцээ болсон гадаадын хөрөнгө оруулалт,  дэвшилтэт технологи, ур чадвар, туршлага, ноу-хау, дэд бүтэц, бүтээмж,  чанар зэргийг бусадтай холбогдож байж л олж авсан байдаг. Жижиг, буурай орнууд ч энэхүү айлсалаас хоцрох ёсгүй. Магадгүй тэд холбогдоход хэсэг хугацаа зарцуулагдах байх. Энэхүү даяар холбоос, айлсалаас хоцорч үлдэх нэг ч улс энэ дэлхийд байхгүй.

Том зургаар нь харвал энэхүү айлсал, нэгдлээс хэн нэг нь ямар нэг юм алдах эрсдэл байхгүй. Жишээ нь, сүүлийн 25 жилд нийт 10 сая Америкчууд аж үйлдвэрлэлийн салбарт ажлаа байраа алджээ. Гэсэн хэдий ч энэ 10 сая хүний амьдралын өртөг буурч, бусад салбарт, өөр орчинд ажиллах чадвар өсч, цахим хэрэглээ зэрэг шинэ ур чадварыг эзэмшсэн байдаг. Ажлаа алдсан 10 сая хүний ихэнх нь өөр салбарт дээрх чадваруудаа хөгжүүлэн ажилд орсон статистик байгаа. Хэрэв энэ тоог худлаа гэж та бүхэн бодож байгаа бол тооцоод үзээрэй. Хэрвээ ажлаа алдсан Америкууд өөр ажилд орж чадаагүй бол АНУ-ын ажилгүйдлийн хувь 25% байх байсан. Харин одоо 5%-тай л явж байна. Иймээс ажлаа алдсан хүмүүс өөр ажилд орж чаддагаас гадна талаас илүү нь хуучин ажлаасаа нөхцлөө сайжруулж чаддаг байна. Нээлттэй нийгмийн эрсдэл нь зарим хүмүүсийн ярьдаг шиг биш хэдий ч яг ажлаа алдсан хувьд хүний түвшинд өөр. Иймээс бодлого тодорхойлогч нар Герман, Сингапур, Швейцар, Хятад, Өмнөд Солонгос шиг хүмүүсээ сургаж хөгжүүлэх ёстой. Харамсалтай нь АНУ-д шийдвэр гаргагчид нь хүмүүсээ ингэж хангалттай сургаж чаддаггүйгээс болж асуудлууд үүсч байна. Энэ асуудал явсаар байгаад төрийн систем, түүний үр ашигтай механизмтай хүссэн хүсээгүй холбогддог.

Даяарчлал нь бидэнд эерэг нөлөө үзүүлж байгаа. Гэхдээ хувь хүмүүсийн түвшинд зарим нэг сорилт тулгарч байгаа боловч нийтээрээ нөхцөл байдал дээшилж байгаа. Даяарчлалын нэг онцлог бол бизнес ба ажлын байрны байршлыг өөрчлөх нөхцлийг үүсгэдэг. Бодлого тодорхойлогчдын хувьд энэ асуудал дээр ухаалаг шийдвэр гаргах ёстой. Даяарчлалын нөлөөгөөр хурдацтай өсч буй салбар, урсгалын хурдыг бодлогоор сааруулж, бусад хүчин зүйлсийн үр дүнтэй уяах бололцоо бий. Жишээ нь, Америкчууд жилд 10 сая машин үйлдвэрлэх ёстой. Гэхдээ ямар зардлаар үйлдвэрлэгдэх нь сонин биш гэж бодъё (Австрали ба Канад улсуудад яг энэ бодлого хэрэгждэг). 10 сая машин үйлдвэрлэснийхээ дараа жил энэ салбар төрөөс улам их татаас нэхэж, үр ашиг, бүтээмжийн чанар улам бүр муудна. Дэлхийн худалдааны байгууллагын стандартаар бол энэ нь хууль бус үйл ажиллагаанд тооцогдоно. Гэсэн хэдий ч бид ажлын байраа хадгалахын тулд 10 сая машинаа хийдгээрээ хийнэ. Энэ схемээр ажлын байр хадгалах санааг би дэмжинэ. Гэхдээ бид АНУ-ын автомашины салбарын хөгжлийг шууд болон шууд бус утгаар боомилон ямар ч өрсөлдөх чадваргүй болгож байгаагаа анхаарах ёстой. Тиймээс бодлого тодорхойлогчид энэ цаг үед аль салбарын ямар ажлын байрууд дээр тусгай бодлого явуулахаа маш сайн томъёолох ёстой. Магадгүй энэ салбарын хүмүүсийг сургаж өөр салбарт ажиллахад бэлэн болтол нь бэлтгэх ёстой. Яг энэ ажлыг Хятад, Энэтхэг улсууд маш сайн зохион байгуулж байгаа. АНУ үүнээс суралцах ёстой.

Бүх зүйлсийг тэнцвэрийг олж зохистой хэмжээнд хөгжлийг удирдах ёстой гэдэгтэй би санал бүрэн нийлдэг. Би үнэндээ улс хоорондын төгс нээлттэй систем, хяналтгүй хилийн шугам, замбараагүй, удирдлагагүй, зэрлэг капитализмийн эсрэг байдаг. Тодорхой түвшинд бид тусгаар улс, бие даасан үндэстнүүдийн үүрэг хариуцлагыг нуруун дээрээ үүрч явсаар л байх болно. Засгийн газар болгон өөрийн гэсэн үүрэг хариуцлагатай. Ялангуяа Африкийн зарим улсын засгийн газруудын хувьд зарим салбараа эдийн засгийн бодлогоороо хамгаалах, гадны хөрөнгө оруулалтыг аль болох дотроо шингээх стратегиудыг барих ёстой. Эдгээр стратегийг Хятад улстай амжилттай хэрэгжүүлж буй улсууд бол яах аргагүй Замби, Конго, Нигер улсууд юм. Хятад улс Африкийн зах зээл рүү нэвтрэн орж ирж байгалийн нөөц, бараа, үйлчилгээг их хэмжээгээр худалдан авч эхэлсэн. Энэ үед Африкийн улсууд Хятадаас улс, тив дотроо үйлдвэр барьж өгөх хүсэлт гаргахаас гадна нутгийн ажилчдаа сургах, хөгжүүлэх, шинэ ажлын байр бий болгох, дэд бүтцээ хөгжүүлэх шаардлагуудыг тавьсан. Хөгжиж буй улсуудын хувьд чухам ийм л шаардлагыг нөгөө талдаа тавих ёстой. Би энэ чиглэлийг баримтлагч хүн.

McKinsey Global Institute-с хагас жилийн өмнө гаргасан тайланд улс орнуудын хоорондын худалдаа, үйлчилгээ, санхүүгийн орох, гарах урсгалын дэлгэрэнгүй мэдээлэл байсан. Түүнчлэн улс орнуудын айлсал, холбоосын индексийг тооцож гаргаад, Сингапур улс энэ жагсаалтыг тэргүүлсэн байсан. Сингапур шиг жижиг, онцлог улсын давуу ба сул талыг түр хаяад, ер нь хөгжиж буй улсуудад Сингапур улсын бусад улсуудтай хэрхэн харилцан ашигтай хамтран ажиллаж буй туршлагыг үзүүлэх ёстой санагддаг.  Сингапурт амьдарч, төрийн бодлогын чиглэлээр ажилладаг хүний хувьд та үүн дээр ямар зөвлөгөө өгөх байсан бэ?

Сингапур улс бол айлсал, холбоос гэдэг үгсийг үндэснийхээ уриа үгэнд оруулсан дэлхийн цорын ганц улс. Сингапурын эдийн засгийн хөгжлийн зөвлөл “бүтээмж, айлсал буюу холбоос, бүтээлч байдал” (productivity, connectivity, and creativity)-ыг эрхэмлэж албан ёсоор томъёолсон. Сингапур улс нэг хүнд ногдох хүнсний бүтээгдэхүүний импортоороо дэлхийд тэргүүлдэг улс. Түлш, шатахуунаа 100% гадаадаас мөн авдаг. Хүнс болон эрчим хүч, шатахууны маш сайн импортийн түгээлт ба хуваарилалтын системийг бүрдүүлэх ёстой. Хэдий жижиг арал улс боловч 17 тусдаа интернетийн шугамтай. Дахиад 15 шугамыг тусад нь барьж байна. Түүнчлэн Сингапур улс нь цахилгаан тасарсан үед хэрэглэх нөөцөлсөн эрчим хүчний хэмжээгээрээ дэлхийд тэргүүлдэг. Сингапур улсын туршлагаас бусад улсууд айлсал буюу холбоос, бие даах чадвар, үндэсний дархлааг нь судлан суралцах ёстой. Бусадтай хир сайн холбогдож чадна тэр хэмжээгээр улс үндэстний дархлаа хүчтэй байдаг.

https://twitter.com/ganzorigv

Think ... and think again!

Бод бас дахин бод! Тунгаа, эргэцүүл

20 жилийн өмнө би Японд сурч төгссөн Сингапур хүнтэй уулзаж байсан юм. Тэрээр Сингапурт Япон компанид ажилладаг байлаа. Энэ үе бол Сингапурт үндэсний бүтээмжийн хөдөлгөөн ид эхэлж байсан үе байсан бөгөөд Сингапур улс Японоос бүтээмжийн тухай, бүтээмжээ хэрхэн өсгөх тухай ба бэгүй судалж сурч байсан үе.

Тэр үед би энэхүү залуугаас асууж билээ. Япон ба Сингапур хүмүүсийн ялгаа нь юу вэ? Яаж Япон компаниуд үргэлж хүнээ үргэлж шинэ зүйл хийж бүтээх, бүтээмжээ өсгөхөд нь анхаарч хурцалж чадаад байдаг юм бол? Яаж Япончууд төгс төгөлдөр бүтээгдэхүүнийг цаг үргэлж санаачлан бүтээгээд байна? Яагаад автомашин, камер үйлдвэрлэлээрээ дэлхийд тэргүүлээд байна вэ гэж асууж байв.

Харин тэр надад хариулахдаа яагаад гэвэл Японд бүх зүйл хүмүүжлээр нь дамжин багаас нь эхэлдэг. Сурагч байх үеэс нь эхлэн Японд хүүхдийг яагаад энэ зүйлийг хийж байгаа юм бэ гэдэг асуултыг асуухаас гадна яах гэж энэ зүйлийг хийж байгаа юм гэдэгт хариулуулж сургадаг. Тийм учраас л Япон ажилчид цаг үргэлж юмыг шинээр сэтгэхээс гадна илүү шилдэг зүйл бүтээхийг эрмэлздэг. 

Япон аав хананд зураг хадах гэж байхдаа хүүхдээсээ хадаас аваад өгөөч гэж асуухад хүүхэд нь дан хадаас аваачаад өгвөл аав нь алх нь хаана байна гэж асуудаг. Хүүхэд нь уучлаарай аав аа би алхаа аваад ирье гэж хариулна. 

Харин Сингапур аав яг ижил асуулт асуухад Сингапур хүүхэд уучлаарай гэж хэлэх болов уу, эсвэл та өөрөө надаас алх авч ир гэж асуугаагүй шүү дээ гэж хариулах болов уу?

Өөрөөр хэлбэл бид хэн нэгний хий гэсэн болгоныг хийх ёсгүй юм аа. Бид үргэлж би юуг ямар зорилгоор хийх гэж байна вэ гэж асууж байх ёстой. Түүнээс гадна би өөр юу хийж чадах вэ гэдгээ ч өөрөөсөө асууж бай. Үргэлж байгаа байдлыг сайжруулах арга замыг бодож бай. Хэрэгтэй, өгөөжтэй л бол хийж байгаагаасаа шал өөр зүйлийг ч үргэлж бодож, өөр өнцөг агуулгаас сэтгэж хайрцаглагдахгүй байх нь чухал. Ингэж байж л бид одоо байгаагаасаа илүү сайжирна.

Дахиад нэг бодоод үзээрэй. Хадаас л авч ирээ юу? Алх нь хаана байна? Энэ зургийг би өөр хананд өлгөх ёстой юу? Эсвэл энэ ханан дээр өөр зураг өлгөх ёстой юу? Ер нь зурагны оронд уран баримал тавих ёстой ч юм уу? Миний зорилго хананд зураг л өлгөх юм уу, эсвэл өрөөгөө чимэглэж сайхан харагдуулах гээд байгаа билүү?

Бод бас дахин бод! Би яг юуг яах гэж хийх гээд байгаагаа тунгаая, эргэцүүлье.

Siong Guan LIM. The Leader, the Teacher and You. Page 80

6 factors shaping the global economy in 2016

2016 онд дэлхийн эдийн засагт нөлөөлөх 6 гол хүчин зүйлс

Швед улсын сангийн сайд асан ноён Anders Borg нь дэлхийн эдийн засгийн талаарх дараах сонирхолтой нийтлэл бичсэнийг чадах чинээгээрээ орчуулан та бүхэнд хүргэж байна. Мань эр Хятадад явагдаж буй реформоос авахуулаад  “Брексит” буюу “Британи Европын холбоо”-ноос гарах эрсдлийг хүртэл хөндсөн байна. Том зургаа харах, алсын хараатай байх гэдэг нь ямар чухал зүйл болохыг би лав хувьдаа энэхүү нийтлэлийг уншаад улам бүр ойлгов. Та бүхэн болгооно уу!

2016 он дэлхийн эдийн засгийн хувьд хүнд бөгөөд том сорилттой жил болно.

Дэлхийн эдийн засгийн өсөлт олон жил үргэлжилсэн уналтын дараа бага багаар ажиглагдаж эхэлж байна. Гэвч Олон Улсын Валютын Сан (ОУВС)-ийн гаргасан тооцоогоор бол дэлхийн ДНБ-ийн өсөлт 3,5%-тай гарсан нь 10 гаруй жилийн өмнө болсон дэлхийн санхүүгийн хямралын дараах жилийн өсөлт болох 4,5%-с ч бага байгаа юм. Хэдий тийм боловч энэхүү өсөлтийн хэмжээ нь сүүлийн 5 жилийн дундаж өсөлтөөс хамаагүй дээр үзүүлэлт гэдгийг бид анзаарах ёстой.

АНУ ба ИБУИНВУ нь хямралаас өөрөө өөрсдийгөө авч гарч байгаа хэдий ч хямралтай тэмцсээр байгаад хүнээр бол биеийн эсэргүүцэл нь асар суларсан. Евро бүсийн хувьд эдийн засгийн тэлэх бодлогыг барьж буй бөгөөд өсөлтийг дэмжихийн тулд энэхүү бодлогыг цаашид ч үргэлжлүүлэх нь тодорхой байна. АНУ ба Европт аль алинд нь хөрөнгө оруулалтын түвшин бага хэвээр, бүтээмжийн өсөлт сул, экспортын салбарууд нь эдийн засагтаа, хямралын эсрэг асар бага хувь нэмэр оруулсан хэвээр л байна. Энэ зуур Ази тивд гэсэн эдийн засгийн өсөлт бага багаар буурсан хэвээр байдалтай байна. Дэлхийн худалдааны эргэлтийн өсөлтийн хувь нь дэлхийн ДНБ-ний өсөлтийн хувиас ч бага түвшин рүү орсон байна. Хямралын дараах дэлхийн эдийн засаг, бизнесийн энэхүү эмзэг өсөлт нилээд хэдэн хүчин зүйлсээс шууд шалтгаалж байна.

Нэг: Улс төрийн популизмийн жил?

2016 он улс төрийн популизм гэдэг тамгатай байна. Сул эдийн засаг ба хөдөлмөрийн, баялагийн бүтээмжийн уналттай нөхцөл байдал нь бодит цалин ба хэрэглээнд шууд сөргөөр нөлөөлдөг. Өнөө, маргаашаа тойрсон асуудлууд нэмэгдэх тусам хүмүүсийн алсын хараа бүдгэрч, одоо байгаа нөхцөл байдлаа богино хугацаанд сайжруулахын тулд ирээдүйгээ золиосолж эхэлдэг. Donald Trump (АНУ-ын бизнесмен, тэрбумтан, 2016 оны АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөж буй нэгэн), Jeremy Corbyn (Британийн улстөрч ба Хөдөлмөрийн намын тэргүүн, сөрөг хүчний тэргүүн), Alexis Tsipras (Грекийн улстөрч ба 185 дахь ерөнхий сайд), Nigel Farage (Британийн улстөрч, Британийн тусгаар тогтнолын намын тэргүүн), Marine Le Pen (Францын улстөрч, Үндэсний фронт намын ерөнхийлөгч), Bernie Sanders (АНУ-ын улстөрч, хамгийн олон жил бие даагчаар явж буй конгрессийн гишүүн), Pablo Iglesias Turrión (Испанийн улстөрч, Подемос намын генсек) гэх мэтийн улстөрчид ард иргэдийн энэхүү эмзэг байдлууд болох амьдралын стандарт муудах, санхүүгийн тогтворгүй, баталгаагүй байдлыг нь ашиглан хувийн тоглолтууд хийж эхэлдэг.

Олон хүчин зүйлс популизм ба олон нийтийн бухимдлыг өөгшүүлж дэвэргэдэг. Ажлын байрны баталгаатай байдлыг өнөөдөр даяар өрсөлдөөн, цахимжуулалт, роботын эрин үе үгүй хийж байна. Шинэ ажлын байрны боломжууд гэдэг нь өнөдөөр голцуу түр хугацааны, хагас цагийн, эсвэл ч ямар нийгмийн даатгал, тэтгэмжийн схемд ороогүй хувиараа ажил эрхлэгч байх л нөхцөл л болж хувирч байна. Үүний хамгийн том жишээ нь “Uber” юм. Хэдэн мянган сайн дурын жолооч нар тодорхой хэмжээний орлого олж буй боловч нийгмийн халамж, хамгаалалтын системээс гадуур байсан хэвээр л байна. Чанартай боловсролын эрэлт, нарийн мэргэшил бүхий боловсон хүчин, нийгмийн харилцааны чадвар, ааль (social skill) зэрэг үзүүлэлтүүд нь хөдөлмөрийн зах зээлийн стандарт, босгыг асар өндөр болгож, тэр хирээр өрсөлдөөнийг хурцалж байна. Үйлдвэрчний эвлэл гэдэг институци утгаа алдаж байна. Ажлын байрны тогтвортой, найдвартай байдал үгүй болж хөдөлмөрийн зах зээл бүхий өнөө үед үйлдвэрчний эвлэлийн нөлөө, чадал өдөр ирэх тусам улс орнуудад суларч, ажил олгогчид, төр засагтай хэлэлцээр хийх чадамж, давуу талууд нь багассаар байна. 

Ямар ч засгийн газар алсыг харсан, бүтцийн өөрчлөлт хийх буюу реформын шинж чанартай ажлуудыг хийх үед сонгогч нар голцуу түүнийг нь ойлгодоггүй буюу хэт ойрын зорилт хүслээ гүйцээх энгийн шийдлүүдийг шийдвэр гаргагч нараас илүүтэйгээр хүсдэг. Улстөрийн илтгэлцлийг тогтвортой барихын тулд сонгогч нарт улстөрчид бодит цалинг өсгөх, ажлын байр бий болгох, нийгмийн халамж, хангамжийг сайжруулах богино хугацааны шийдэл, саналуудыг санал болгож байж л санал цуглуулж чаддаг. Гэхдээ энэхүү нөхцөл нь эдийн засгийн реформ хийсний үр дүнд сэргэсэн бизнесийн орчил, эрүүлээр өсөж буй хөдөлмөрийн зах зээлийн үед л ном ёсоороо биелэгдэх боломжтой байдаг билээ.

Товчхондоо хамгийн том эрсдэл юу вэ гэхээр урт хугацааны зорилгоо тодорхойлоод хэрэгжүүлээд явъя гэхээр сонгогч нараас авах санал, итгэлээ авч чадахгүй гэж айсан шийдвэр гаргагч, улстөрчдийн популист үйлдэл юм. Энэхүү үйлдэл эргээд хэзээ ч үл дуусах нийгмийн сүлжээ болж бидний хэлдгээр чөтгөрийн тойргийг үүсгэж шинээр тойрог тойрох тусах ард иргэд ба улстөрчдийн хоорондын холбоо улам холдож том ан цав гардаг юм.

Хоёр: Дэлхийн аюулгүй байдал ба цагаачдын хямрал

2016 оны дэлхийн гол үйл явдлын нэг нь яах аргагүй АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгууль болно. Энэхүү сонгууль нь АНУ-ын дотоодын сонгууль мэт боловч томоор харвал АНУ цаашид “дэлхийн цагдаа” байж чадах уу, үгүй юу гэдэг асуултын гол хариу болох юм. Хэрэв АНУ гадаад бодлогоо зохистой тодорхойлж чадахгүй, дайн самуунтай газруудад зэвсэгт хүчнээ оруулах боломжгүй, хүсэлгүй байх аваас дэлхийн аюулгүй байдлын тэнцвэр алдагдах эрсдэл бидний өмнө үүснэ.

Хэдий АНУ-ын дэмжлэггүй хөдлөхөд хэцүү боловч Европ аюулгүй байдлынхаа талаар дорвитой үйлдэл хийх цаг нь болоод байна. Саяхан Парист болсон эмгэнэлт явдал нь АНУ, Франц, ИБУИНВУ, тэр байтугай Халифат үүсгэх амбиц буюу Исламын улсуудын террористуудын эсрэг тэмцэж буй ОХУ-ыг хүртэл хооронд нь нэгтгээд байна. Ямартаа ч АНУ ба Европ нь дунд болон урт хугацаандаа Ойрхи Дорнод, Хойд Африк, Афганистан зэрэг бүс нутгуудад алан хядагч нарын эсрэг хамтдаа тэмцэх шаардлагатай болсныг цаг үе бидэнд ойлгуулж байгаа. Хэрвээ том гүрнүүд дээр дурдсан том бүс нутгуудыг Боко Харам, Аль-Шабааб, Талибан, Даэш зэрэг террорист нарын мэдэлд үлдээвэл дэлхийн аюулгүй байдал асар том эрсдэлтэй хэвээр байх болно.

Цагаач нарын хямрал нь Европ тивийн хувьд 2016 оны хамгийн хүнд асуудал нь хэвээр байсаар байх болно. НҮБ-ийн тооцоогоор бол зөвхөн 2015 онд 1 сая гаруй цагаач нар Европ тив рүү орогнол хүсэж цагаачилсан байна. Харин дэлхий даяар улс төрийн орогнол хүсэж нэг орноос нөгөө орон руу цагаачилсан хүмүүсийн тоо 2015 онд 60 саяд хүрээд байгаа нь 2014 онтой харьцуулбал даруй 40%-р өссөн үзүүлэлт юм.

Герман, Швед, Унгар, Австри, Итали зэрэг улсууд нь цагаач нарын нөлөөнд хамгийн их орж буй улсуудаар Европ дотроо тооцогдоно. Унгар ба Швед улсуудын хувьд нэг хүнд ногдох цагаачдын тоогоор толгой цохиж буй бол нийт цагаачдын тоогоор Герман улс тэргүүлж байна. Сүүлийн хэдэн долоо хоногт Европ тив рүү ирэх цагаачдын тоо эрс багассан нь магадгүй өвлийн хүнд цаг агаараас болсон болов уу. Магадгүй Европын холбоо Турк улстай саяхан хийсэн улс төрийн гэрээ нь энэхүү цагаачлалын асуудалд шууд нөлөөлж буйг үгүйсгэхгүй.

2016 онд Исламын улсуудын террористууд дотоод улсуудынхаа эсэргүүцэл, тэдний эсрэг үймээн самуунд онилогдох болно. Хэрвээ эдгээр алан хядагч нарын үйл ажиллагаа суларвал Сири, Ирак зэрэг улсуудын нөхцөл байдал сайжрах бүрэн боломжтой. Гэхдээ л Сири, Иракийн зөрчилтэй бүс нутгуудаас дүрвэсэн 4 сая гаруй цагаач нар хөрш улсуудад нь байршсаар байна (Туркт 2.2 сая, Ливанд 1.1 сая, Йорданд 650,000). 

Түүхээс харахад бүс нутгийн хямралаас болж дүрвэж буй цагаач нарын тоо нилээд хэдэн жилийн дараанаас тогтворжиж эхэлдэг. Талибаны зэвсэгт хүчний үймээнээс болж Европ руу Афганистанаас улс төрийн орогнол хүсэж ирсэн цагаачдын тоо 2015 онд 100,000 хүн байсан ба энэхүү тоо цаашид ч өсөх хандлагатай байна. Хэдий 2016 онд 2015 оныг бодвол цөөн цагаачид ирэх хандлагатай байгаа боловч урт хугацаандаа 2016 ба 2017 оны дунджаас харьцангүй их цагаачид жил бүр Европ руу цагаачлах хандлага ажиглагдаж байна.

Европ тив рүү чиглэх энэхүү цагаачдын урсгалын богино хугацаанд үзүүлэх эдийн засгийн нөлөө нь эерэг буюу ялангуяа Герман ба Шведийн ДНБ-ийн өсөлтөнд шууд эерэгээр нөлөөлнө. Цаашилбал Европ тивийн хөгширч буй хүн амын бүтэц, буурч буй хүн амын өсөлтөнд ч мөн эерэг нөлөөтэй. Ангела Меркелийн томъёолсончлон цагаачид нь “Дотоод Даяарчлал”-ийг бий болгож, ажиллах хүчийг солонгоруулан, илүү бүтээлч эдийн засгийг бий болгох боломжтой.

Богино хугацаанд энэ олон хүнийг нэгтгэж нийлүүлнэ гэдэг нь ямар ч улсын хувьд асар том сорилт юм. Швед улсын хувьд Сири улсаас очсон цагаач нар хөдөлмөрийн зах зээл рүү бараг асуудалгүй орж, нийгэмдээ уусч чаддаг. Харин Сири улсаас доогуур хөгжилтэй улсуудаас (Сири улсад дайн болохоос өмнө нэг хүнд ногдох ДНБ нь 5000 ам.доллар байсан) их хэмжээний цагаачдыг хүлээж авах нь Швед улсын хувьд том асуудал үүсгэнэ. Цагаачдын интеграцыг сайн хийхийн тулд хүлээж авч буй улсууд нь хөдөлмөрийн зах зээлээ аль болох уян хатан байлгах хэрэгтэй ба боловсролд оруулах хөрөнгө оруулалт, нийгмийн зардлыг өсгөх, халамжийн төсвөө нэмэх шаардлагатай болно. Энэхүү шаардлагууд нь Герман ба Швед улсуудын хувьд аль алинд нь асар хүнд байх болно. Ирээдүйг тольдвол 2017 ба 2018 онд эдгээр улсуудад ажилгүйдэл нэмэгдэх ба энэхүү ажилгүйдэл нь нийгэмд цалингийн дарамтыг бий болгож, цаашилбал инфляцид нөлөөлөх сөрөг талтай.

Гурав: Брекситийн референдум

Европын улстөрийн ирээдүйд хүчтэй нөлөөлөх нэг зүйл нь ИБУИНВУ-ын Европын холбоо дахь гишүүнчлэлийн асуудал ба түүнтэй холбоотой референдум юм. Референдум болгон тодорхой бус зүйлийг агуулсан байдаг. Гэнэтийн, тодорхойгүй зүйлс, үйл явдал нь ямар ч зүйлийн үр дүнг дурын зүг рүү чиглүүлж болдог. Хамгийн бодитой таамаг нь ИБУИНВУ-ыг Европын холбоондоо үлдэх байх гэдэгт огтолцож байгаа. Хэрэв Британиуд Европын холбооноос гарлаа гэхэд түүнээс үүсэх улс төрийн болон эдийн засгийн үр нөлөө, хохирол нь дааж давашгүй байх болов уу.

Хөгшин Европын улс төрийн тэнцвэрт байдал нь нээлттэй, чөлөөт худалдаа бүхий зах зээлээс илүү хүнд сурталтай, төвлөрсөн систем руу чиглэж байгааг нуух ёсгүй. Европ ба ИБУИНВУ аль аль нь АНУ, Хятад, Япон, Энэтхэгтэй харьцуулбал даяар өрсөлдөөний хувьд хамаагүй сул нөхцөл байдалтай байна. Британийн хувьд урт хугацааны эдийн засгийн үр нөлөө, үр дүн нь тийм ч таатай харагдахгүй байна. Европын холбоог бүх талаараа түшихгүй л бол тун удахгүй дэлхийн санхүүгийн төв гэгддэг Лондон асуултын тэмдэг болон хувирахад бэлэн байна. Популист улстөрчид Европын холбооноос Британи гарахад ямар ч зардал гарахгүй гэж байгаа ч бодит байдал дээр энэ бол тоглоом биш билээ. Дани улсын референдум нь тус улсыг 1992 онд айхтар хямрал руу түлхэж байсан түүхтэй бөгөөд Брексит буюу ИБУИНВУ Европын холбооноос гарах нь түүнээс ч том хохирол, эрсдлийг энэ бүс нутагт үүсгэх аюултай.

Тодорхой бус нөхцөл байдал хэдий их байх тусах сонгогчид статус квог голчлон харж шийдвэрээ гаргадгийг бид анхаарах ёстой. Бараг эдийн засгийн бүх мэргэжилтнүүд, уламжлалт улс төрийн намууд ба дийлэнх бизнесийн секторууд “ТИЙМ” гэж маргаж байхад энэ чиг л зөв чиглэл баймаар. Гэвч популизмийн эрин үед тодорхой бус байдал байсаар л байх бөгөөд сонгуулийн албан ёсны дүн гарсан хойно л бид цаашаа хаашаа явах вэ гэдгээ бодитой барагцаалах боломжтой билээ.

Дөрөв: Дэлхий дээрх ОХУ-ын нөлөө

Дэлхийн санхүүгийн зах зээл ба улс төрийн орчинд хүчтэй нөлөөлдөг дараагийн нэг тоглогч бол яах аргагүй ОХУ билээ. 2015 оны төгсгөлд ерөнхийлөгч Путин хуучин хашааны гадна байсан Орос улсын имижийг Сири, Ирак дахь алан хядагчидтай тэмцдэг хүчирхэг гүрэн болгон өөрчилж чадсан. Энэхүү өөрчлөлт нь тун эмзэг байгаа. Зүүн Украинтай холбоотой Путины гаргасан түрэмгий үйлдэл нь түүнд эргэж буцах, уян хатан байх ямар ч боломжийг бий болгоогүй. Үнэндээ ОХУ-ын гадаад бодлогын нэг хэсэг нь Исламын улсуудын алан хядагч нарыг намнахаас илүү ерөнхийлөгч Аль-Ассадад л илүү их дэмжлэг болж буйг нь бодит байдлаас харж болно.

Урт хугацаанд ОХУ одоо буй дэглэмээрээ нэг их хол явахгүй ба дэлхийн тавцанд хүчээ алдах болно. Буурч буй хүн амын өсөлт, архидалтаас үүдэн амиа алдаж буй залуус, уул уурхайн баялаг дээр хэт дулдуйдсан орчил нь үүнийг батална. Ирээдүйд бүтээмж, инноваци л Орос улсыг авч явна. Богино хугацаанд хэрэв ОХУ-ын хөрш улсууд нь сул талаа харуулах л юм бол Орос шууд тэр сул талыг нь ашиглан өөрийн тоглоом болгох эрсдэлтэй. Ерөнхийлөгч Путин бол популизмын мастер бөгөөд барууны эсрэг ямар ч суртал ухуулгыг ямар ч цаг үед хэний ч эсрэг гаргаж тавих, ашиглах чадвартай.

Ирэх жилүүдэд ОХУ руу оруулах хөрөнгө оруулалт өндөр эрсдэлтэйд тооцогдоно. ОХУ-ын эдийн засгийн өсөлтийн гол хөшүүрэг нь гадаад хөрөнгө оруулагчид байна. Орос улс өөрөө хуучны эдийн засгийн бүтцээ өөрчилж реформ хийх, бусадтай хамтран ажиллах нээлттэй байдлыг бий болгож чадсан нөхцөлд л гадаадын хөрөнгө оруулагчид орж ирнэ. Энэхүү түрлэг нь 2015 оны сүүлээр ОХУ-ын улстөрд гарсан өөрчлөлттэй шууд холбогдоно. Тэр хүртэл ихэнх хөрөнгө оруулагчид Оросын тундар удахгүй гэсэх байх гэдэг хүлээлттэй ичээндээ суусаар байх болно.

Тав: Үлбэгэр өсөлт, тогтворгүй зах зээл

Дэлхий даяарх эдийн засгийн өсөлт ирэх жил их л үлбэгэр байх нь. Цаашилбал санхүүгийн зах зээл дээр бид нилээд том хямралыг харах болно. Хэдий АНУ-ын эдийн засаг сэргэж буй, Европ сул хэдий ч өсөлттэй байгаа ч удааширч буй Хятадын эдийн засгийн өсөлт нь олон улсын санхүүгийн зах зээл дээр маш олон тодорхойгүй байдлыг үүсгэнэ. “Жигтэй” мөнгөний бодлогын хүрээнд сүүлийн хэдэн жилд богино хугацаатай асар их мөнгийг дэлхийн санхүүгийн систем руу урсгаж бид хямралыг аргацаасан. Хөрвөх чадвар султай зах зээл ба санхүүгийн шинэ журам, тоглоомын дүрмээс болж маш олон арилжааны банкууд хүнд байдалд орж, олон улсын санхүүгийн тавцанг сэгсрэгдэж байна.

Энэхүү санхүүгийн сэгсрэлтийг зогсоох гол хүчин зүйлс нь АНУ-ын инфляци ба Хятадын реформ хоёр л байх болно. Хэрэв АНУ-д инфляци тогтворжиж, Холбооны нөөц үүнийгээ удирдаж чадвал ам.долларын ханш чангарах боломжтой болно. Мөн инфляцийг ч зохих түвшинд хүртэл бууруулж чадна гэсэн таамаглал байна. Дотоодын сул хэрэглээ ба эдийн засгийн нөөцийн муу ашиглалт нь эрэлт дээр суурилсан инфляцийг өдөөж чадахгүй л байна. Бүтээмжийн өсөлтөнд голлох нөлөөтэй, технологи дээр суурилсан шийдлүүд нь эдийн засгийн өсөлтийг бодитой дэмжих боловч хөрөнгө оруулалтын зардал ба өртгийг нь зохистой түвшинд барих нь бас нэг сорилт болж байна.

Холбооны нөөцийн банк ба бусад улсуудын төв банкуудын өмнөх түүх, статистикуудаа ашиглан инфляцийг тооцож таамагладаг уламжлалт загварууд нь аль хэдийн утгаа алдлаа. Яагаад гэвэл өнгөрсөн үеийн дата ашиглах бус технологи дээр суурилан сансарын хурдтай явж буй хөгжлийг өөр зүйлсээр хэмжиж таамаглахгүй бол бодитой байж чадахаа больжээ. Түүнчлэн инфляци ба цалинтай шууд уяж холбохгүйгээр ажилгүйдлийн түвшинг яваандаа бууруулах үндсэн арга бол яах аргагүй хувь хүний бүтээмжийг дээшлүүлэх асуудал болж хувирч байна.

2016 оны бас нэг онцлох зүйл нь дижитал шилжилт буюу цахим хувьсгал юм. Энэ нь бидний амьдралын бүхий л хэсэгт улам бүр нөлөөтэй болж эхлэнэ. Магадлал болон боломж нь бидний нүдэн дээр маш илэрхий байна. Маш олон старт ап компаниуд шинээр үүсч сүүлийн хэдэн жилийн турш багагүй амжилттай явж байгаа боловч тухайн улсын макро эдийн засгийн түвшинд энэхүү өсөлт нь мэдрэгдэхгүй л байна. Яагаад гэвэл өсөлт хамгийн доод түвшнээс эхэлж буй болохоор тэр. Гэхдээ жил ирэх бүр энэхүү хандлага бага багаар өөрчлөгдсөөр байна. Олон хүн өдөр тутмын хэрэглээ болох банкны гүйлгээ, дэлгүүрт хийх худалдан авалтаа цахим болгох тусам л бидний нийгмийн ба бизнесийн харилцааны үндэс суурь хүссэн хүсээгүй өөрчлөгдөж буйг бид анзаарах ёстой. Иймээс компаниуд энэхүү өөрчлөлтөнд дасан зохицох, уян хатан байх, стратегиа өөрчлөх, үнэ ба ашгийн хувиа бууруулахаас өөр аргагүй байдалд хүрч байна.

Хамгийн хүнд асуудал нь энэхүү цаг үед улс орнууд ажил эрхлэлтийн хувиа хэрхэн өсгөх вэ гэдэгт байна. Өндөр хөгжилтэй орнуудын хувьд одоохондоо энэ асуудал өндөр аваагүй байна. Хэдий АНУ-ын хөдөлмөрийн зах зээл хүчтэй хэвээр буй боловч Англи, Герман ба Нордикийн орнуудын хувьд асуудал удахгүй босох эрсдэлтэй.

Зургаа: Хятадын реформ

2016 он нь АНУ-ын хувьд инфляцитайгаа тэмцэх нь эдийн засгаа сэргээх гол ажил байх бол харин Хятадын хувьд эдийн засгийн реформоо хийж чадах эсэхээс хамаарч улс орны хөгжлийн цаашдын чиг нь гарна. Хэрэв Хятад эдийн засгаа бага багаар хөрөнгө оруулалт дээр суурилсан схемээс дотоодын хэрэглээ дээрээ суурилсан загвар руу шилжүүлэн дахин тэнцвэржүүлж чадвал энэ нь урт хугацаандаа тогтвортой өсөлтийг бий болгож, Хятадын бизнесийн салбарт бодит өгөөж өгөх реформ болно.

Хятадын засгийн газар их олон удаа, хамгийн сүүлд жишээ нь Давос болон Далианы дэлхийн эдийн засгийн форумын үеэр нээлттэй эдийн засаг бий болгох, чөлөөт зах зээлийг бүрдүүлэх реформ хийх тухайгаа дурдаж баталж байгаа. Энэхүү реформыг хийхэд учирч болох үндсэн эрсдэл нь Хятадын өөрийнх нь төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийн удирдлага, лобби групп болон хуучныг баримтлагч улстөрчид болон шийдвэр гаргагч нар байх болно. Дэлхийн эдийн засгийн хувьд Хятадад хийгдэх энэхүү реформ нь асар чухал бөгөөд олон хүмүүс, институциуд энэ реформ амжилттай хийгдэх эсэх, эсвэл эсэргүүцэлдээ дийлдэн нуран унах эсэхийг амьсгаа даран ажиглаж байна.

Хэрэв зээлийн хумилт явагдаж энэ нь Хятадын эдийн засгийн өсөлтийг удаашруулах дохио илрэх л юм бол Хятадын Төв Банк (People’s Bank of China) сангийн бодлогоо яаралтай хэрэгжүүлж эдийн засгийг богино хугацаанд тэлэх арга хэмжээг авах ёстой. Энэ үед Хятадын юань суларч Ази тивийн хувьд гол валютын үнэ цэнэ багасах боломж үүснэ. Ямар ч нөхцөлд бид энэ онд болон ирэх хэдэн жил уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ зах зээл дээр үргэлжлэн унах, асар тогтворгүй байхыг харах болно. Магадгүй дэлхийн зах зээл дээрх уул уурхай ба бусад түгээмэл арилжаалагддаг бараа бүтээгдэхүүний үнийн нөхцөл нь инфляцийг бага байлгах нөхцлийг зарим улс оронд бүрдүүлж болох юм. Гэхдээ л супер цикл гэж нэрлэгддэг эдийн засгийн өсөлтийг бид харах хүртлээ багагүй хүлээх хэрэгтэй болох болов уу.

Өнөөгийн Хятад улс нь бусад хөгжиж буй улсуудын хувьд хичнээн чухал түнш болсныг бид энд дурдахгүй өнгөрч болохгүй. Ази тивийн эдийн засгийн өсөлт, Латин Америк, Африк тивийн үндсэн өсөлтүүд нь тухайн бүс нутгаас Хятад руу урсдаг төмрийн хүдэр, зэс, газрын тос зэргийн эрэлтээс шууд хамаардаг болоод удаж байна. Хэрэв Хятад дотоодын сорилтуудаа давж чадвал энэ нь бусад хөгжиж буй орнуудын хувьд өсөлтөнд нь шууд эерэгээр нөлөөлөх хүчин зүйл болж чадах хэмжээнд Хятад улс нь олон улсын худалдаа, эдийн засгийн талбарт хүчтэй тоглогч болж нэгэнт чаджээ.

Хятад хөгжиж буй орнуудын хувьд гол түнш нь боловч эдгээр улсуудын эдийн засаг мэдээж бүхлээрээ Хятадаас хамаардаг гэж бас ойлгож болохгүй. Энэтхэг, Индонези, Бангладеш, Филиппин, Бразил, Мексик, Колумб, Нигер, Эфиоп, ба Зүүн Африкийн улсууд нь эдийн засгийн өсөлтөө дотоодын эх үүсвэрээсээ бүрдүүлэн амжилттай удирдаж явсаар байна. Ямар ч улс төрийн реформ засаглалыг сайжруулдаг. Засаглал сайжирснаар худалдаа хийхэд учирдаг байсан саадууд аяндаа арилдаг. Түүнчлэн засаглал сайжирснаар бизнес хийхэд учирдаг хууль эрхзүйн орчин эрс цэвэршиж, гол нь худалдаа хийхэд гардаг зардал мэдэгдэхүйц буурдаг. Хамгийн гол зүйл нь ажилчдын, ард нийтийн боловсролын түвшин огцом дээшилдэг эерэг үзүүлэлтүүд гардаг юм. Гар утас ба цахим хувьсгал нь хүн болгон хүссэн мэдээллээ хүссэн газраасаа авах боломжийг бүрдүүлж буй бөгөөд энэ нь эргээд улс төрийн нээлттэй, тунгалаг байдлыг сайжруулж буй хэрэг юм.

Хөгжиж буй улсуудын хувьд 2016 он нь багагүй сорилтуудыг үүсгэнэ. Хэрэв АНУ-д Холбооны нөөцийн банк бодлогын хүүгээ өсгөж, харин Хятадын төв банк юанийн ханшаа сулруулах бодлого явуулах юм бол энэ нь дэлхийн эдийн засагт нилээд эвгүй нөхцөл байдлыг үүсгэнэ. Эдийн засаг тогтворгүй энэ нөхцөлд улс орнуудын хувьд эдийн засгийн гадаад нөхцөл байдал нь яах аргагүй дотоодын эдийн засгийн бүтцээ өөрчлөх үндсэн нөхцөл нь болох болов уу. Хэрвээ Бразил, Турк, Нигер, Оросын засгийн газрууд олон улсын зах зээлээ томоор харж дотоодын эдийн засгийн реформаа амжилттай хийж чадвал дэлхийн эдийн засгийн хямралын ялагчид болох боломжтой. Гэвч одоогийн байдлаар ийм найдвар их л хол харагдаж байна.

Хөгжиж буй улсуудын хувьд даяарчлал нь илүү их боломжийг авч ирж буй гэдгийг бид ойлгох ёстой. ОУВС-ын тооцоогоор бол 2016 онд 3.4 тэрбум хүн ДНБ нь жилд 6%-с дээш өсч буй улсуудад ажиллаж, амьдрах болно. 6%-ийн өсөлт гэдэг бол тухайн улсын эдийн засаг нь ердөө 20 гаруй жилийн дотор л 3 дахин өсөх бодит боломж юм. Дахин хэлэхэд энэ боломж нь хүн төрөлхтний хувьд ядууралтай тэмцэх, ядуурлыг бууруулах алтан боломж юм. Хүн төрөлхтний түүхэнд өмнө нь хэзээ ч ийм сайхан боломж гарч байгаагүй билээ. 

Гэсэн хэдий ч 2016 он нь ялангуяа хөгжиж буй улсуудын хувьд тэнгэрийн умдаг атгах жил болох уу, эс бөгөөс амандаа орсон шар тосоо хэлээрээ түлхсэн жил болох уу гэдэг асуулт нээлттэй үлдэж байна. Гадаад зах зээлийн нөхцөл байдал нь улсуудын дотоодын эдийн засагтаа реформ хийх үндсэн ташуур нь болох бөгөөд мэдрэмжтэй хийж чадвал эерэг үр дүн гарах нь тун тодорхой байна.

Эцэст нь дүгнэн хэлэхэд 2016 онд бол хүнд жил байх болно. Эдийн засаг бага багаар сэргэх ба энэхүү өсөлтийн голлох манлайлагч нь АНУ болон бусад өндөр хөгжилтэй улсууд байна. Гэвч популизм, гео-улстөрийн эрсдэл, санхүүгийн зах зээлийн тогтворгүй байдал зэрэг нь боломжийг аюул болгоход төө хирийн зайтай байсаар л байх болно.

Нийтлэлийг бичсэн: Андерс Борг. Дэлхийн эдийн засгийн форум, Даяар санхүүгийн системийн санаачлага төслийн УЗ-ийн дарга