My words

Миний үгс

Эрээнтэй бараантай энэхүү замбуулин дээр

Элдэв муу нь эрээвэр сайнаасаа олон гэдэг ч

Эрхэм анд та өнгөрсөн муу бүхнийг эс мартваас

Эгэлхэн дэлхий маань ч танд амьдрахад багадах буюу

Бурууг хийсэн бусдыг уучилж, бузрыг нь цайруулах нь буян болов чиг

Бурхан чөтгөр зэрэгцэн байдгийн адил аливаад хязгаар гэж байх ёстой

Болсон болоогүй зугаа цэнгэлээр далимдуулан бусдыг гомдоох нь нүгэл болов чиг

Буруу, зөвийн туйлыг ялган мэдрэх хариуцлага гэж хэнбугайд ч байх ёстой

Мөнгө, эд баялаг гээч нь хүн төрөлхтөн бидний чанарыг

Мөнхөд зөрчилдүүлэн сорьж байдаг ачтан ч юм шиг

Маргад эрдэнээр ч үл солим ухаант бодгалийн аз жаргалыг

Мангас мэт залгин үгүй хийж чадах золиг ч юм шиг

Хов жив, атаа хорслоор мөнгө олж амьдрагмагсад байдаг ч гэлээ

Хосгүй авъяас билгээрээ торойн гарч ирэгсэд байж л таараа та биднээс

Худал хуурмаг, бялдууч зусараар амиа аргацаамарсад байдаг ч гэсэн

Хүн чанар, хариуцлагаа ухамсарлагсад түүчээлжилж таараа бид бүхнийг

Амьдралын жанжин шугам, үнэт зүйлсээ зөв сонгосон хүмүүний хувьд

Адгийн ядуу байсан ч баяр жаргалын гэгээг бусдад цацруулдаг юм гэсэн шүү

Агуурс, эд хөрөнгийг дэлхий даахгүй болтол хураасан ч гэсэн хөөрхийсийн хувьд

Аз жаргал гэдэг үгийг мэдрэх чадваргүй болчихсон нь цөөнгүй юм гэлцдэг шүү

Бурхан биднийг хүссэн цагтаа дууддаг гэдгийг мэддэггүй хэрэг үү

Байгаль орчин, бусад нөхдөө бодож амьдармаар юм заримдаг хүмүүс

Буян заяа, бузар нүглийг дэнслэх ёстой гэдгийг ухаардаггүй хэрэг үү

Буурал өтгөс, булбарай үрсээ дээдэлж өргөмөөр юм цэвдэг нөхдүүд

Ертөнцийн түмэн эрхэс, буман од орчидын дунд

Ерөөлт дэлхий минь хичнээн жижиг бөгөөд эмзэгхэн гэдгийг мэдрээч

Ердийн биш энэхүү жижигхэн цэнхэр гариг дээр

Ер нь өөрөө ямархан өчүүхэн бөгөөд арчаагүй эгэл эс гэдгээ ойлгооч

Leadership and manager

Манлайлал ба менежер

Хуучин цуг ажиллаж байсан Мөөгий эгч маань ийм сэдвээр бодлоо бичээч ээ гэсэн хүсэлт тавьсаны дагуу өөрийн үзэл бодлоо та бүхэнтэй хуваалцахаар шийдлээ. Өнөөдөрхөн Forbes Asia сэтгүүлийн 2008 оны 5 дугаар сарын 5-ны дугаарыг харж байтал хоёр хүний хэлсэн маш гоё ишлэл анхаарал татсан юм. “The measure of your quality as a public person, as a citizen, is the gap between what you do and what you say” by RAMSAY CLARK, “Private faces in public places are wiser and nicer than public faces in private places” by W.H. AUDEN. Хальт утгачилаад орчуулбал “Чиний хэлсэн ба хийсэн хоёрын хоорондын зөрүү чинь л чухам чамайг хир “чанартай” хүн бэ гэдгийг хэмжиж нийгэмд тодорхойлно”, ”Олон танигдсан нүүр нууцлаг газруудаар бүгэж байснаас хичнээн алдар цуутай ч олны газар бусадтайгаа цуг эгэл даруу явах нь ухаалаг бөгөөд зөв алхам” гэх юм уу даа.

Өөрөөр хэлбэл манлайлал гэдгийг би хүү нь аав, ээжийнхээ өмнө хүлээсэн үүргүүд болох хэрэг төвөг тарихгүй байх, гэр бүлдээ түшигтэй болж хүмүүжих, оюутан сурагч нарын хувь онц сурах буюу авах ёстой мэдлэг, мэдээллээ авч зөв ашиглаж сурах, ажилтны хувьд үнэнч сайн ажиллаж, компанийнхаа орлого ашгийг нэмэгдүүлэх, төрийн байгууллагын ажилтаны хувьд авилга хээл хахууль авахгүй, татвар төлөгчдийн мөнгийг зөв зохистой, ил тод зарцуулах, гудамжинд яваа залуусын хувьд нус цэр, шүлс, хогоо олон нийтийн газар хаяхгүй байх гэсэн үндсэн хийх ёстой юмаа л хийж, за гэсэн бол ёогүй байж, хүн шиг л хүн байвал манлайлал гэж ойлговол зохих мэт. Тэрнээс илүү том онолын юм ярих шаардлагагүй гэж бодож байна. Олон жилийн өмнө нэгэн ах маань надад гэр цэвэрлэх үүрэг өгөхөөр нь би өрөөнийхөө шалны ил хэсгийнх нь тоосыг соруулаад болчихлоо гээд хэлтэл “Ингэж цэвэрлэхгүй шүү дээ” гэж хэлээд сандал ширээ, орыг бүгдийг нь дээш нь болгож байгаад бүгдийг нь соруулаад, дээрээс тоос сорогчны хошууг нь авч байгаад нарийн хоолойгоор паарны завсар, булан тухай бүрийг цэвэрлэж үзүүлэн намайг айхтар ичээж билээ. Түүнчлэн бас нэгэн ах маань орцны ядруу жижүүр болох хэн ч тоодоггүй эгчтэй өглөө гарах, орой орох болгондоо мэндийг нь мэдэж, яриа өрнүүлэхэд тэр хүн ямар их баярладаг тухай ярьж байсан юм байна. Эдгээр энгийн жишээнүүдийн эзэд нь жинхэнэ манлайлагч нар бус уу? Манлайлагч гэхээр заавал улстөрч, эдийн засагт, хуульч, нийтэд танигдсан дуучин, бүжигчин, нөгөө гайхал 76 гишүүний нэг байх албагүй шүү дээ. “Анх удаагаа амьдаараа дуулах гэж байгаадаа маш их баяртай байна” гэж азаартан ам алддаг дуучинцар шиг юмыг оромдон хийж хиймэл орчинд амьдраад яах юм бэ? Маш сайн Монголоороо бичдэг, сэтгэлээсээ ажлаа хийдэг, маш сайн англиар, хятадаар ярьдаг, маш эелдэг хүнтэй харьцдаг, мундаг програм бичдэг буюу ажлын байр тус болгон дээрээ л бид өөрсдөө эхлээд манлайлагч байхгүй бол тэрнээс илүү өөрөөсөө ахадсан юм алгасаж яриад хийгээд учир жанцангүй биз дээ.

Тэрнээс биш манлайлал гэнгүүт бусдын өмнө гарах гээд л замын гэрэл дохио дээр явган хүний гарц дамнан уралдаж зогсоод байдаг бүдүүлэг жолоочонцорууд шиг байх ёсгүй л байхгүй юу. Түүнчлэн манлайлна гэнгүүтээ өөрөө чадахгүй байж буюу өөрийн толгой, авъяас чадлаараа бус мөнгө төгрөг (ямар ч их илүүдээ гарсан мөнгөтэй юм), танил тал (Монгол жижигхэнийг эс хэлэх үү ямар ч их архины найзуудтай юм), хормой хот (Ямар ч өргөн хормой, уужуу хоттой юм), хор найруулах (Ямар ч олон янзын нүгэл хураасан арга хэрэгсэлүүдтэй юм) замаар бусдын өмнө хүчээр гарч өөрийгөө нийтэд таниулахыг хичээмэр аядаж байгаа хөөрхийлөлтэй утсан хүүхэлдэйнүүд юу эс мундах аж бидний цөөхөн Монголчууд дунд. Хүний нөөцийн сургалтын аймаар арга байна лээ шүү дээ. Хүний нөөцийн мэргэжилтэн сургалт хийж байсан хүмүүстээ өөрсдийнхөө SWOT шинжилгээг хийгээд давуу тал, боломжийг гарга гэсэн чинь хүмүүс баахан юм бичээд байна гэнэ. Тэгэхээр нь бүх сурагч нараа дагуулаад оршуулгын газар очоод булшний нүхэнд хэвтүүлээд өөрийгөө нас барсан гээд бод, оршуулган дээр чинь хүмүүс үг хэлж байна. Энэ хүмүүс чамайг магтаж юу гэж хэлэх ёстой вэ, чи өнөөдрийг хүртэл бусдад, нийгэмдээ ямар тустай зүйл бүтээв ээ гээд багш нь асуусан чинь сурагч нар дотор нь оршуулган дээрээ хэдэн бүтэн өгүүлбэр уншуулах хүн маш цөөхөн байсан юм гэсэн шүү.

Яг үүнтэй холбоотой менежер гэж мундаг албан тушаалтай нөхдүүдийн талаар бичих ёстой болов уу. Агуу үг шүү дээ уул нь. Manage – Удирдах, Manager – Удирдагч гэж. Гэтэл удирдагч гэдэг цол гуншинтай байж ажлаа хийхдээ бэлэн хоол ам руугаа халбагадуулж идэх гээд байгаа янзтай ажилладаг залуус мэр сэр байх санж. Бүх юмыг А-с Я хүртэл нэгбүрчлэн хэлүүлж, зааварлуулж байж ажил хийгээд байхаар чинь ажил олгогчийн хувьд, удирдах ажилтаны хувьд ямар хэрэг байх билээ. Зүй нь ресторанд хүйтэн цай захиалтал халуун цай аваад ирвэл тэрийг нь хөртөл хүлээж суун цагаа барж буй нэгэн ба мөс захиалан хөргөж цаг хэмнэж буй нэгэнтэй агаар нэгэн бус уу. Хэдий буруу цай авчирсан зөөгчийн буруу боловч цаана нь ямар нэгэн шалтгаан, үндэслэл байсан эсэхийг лавлан учрыг нь эвтэйхэн олох нь менежер хүний үүрэг болов уу. Тэгэхгүй бас менежер, ахлах ажилтан, дарга энэ тэр болонгуутаа эмэгчин, эрэгчин барс лугаа адил ааш зантай болж, нүдний хараа нь муудаагүй атлаа хүн, амьтан албан тушаал, хувцас хунар, танил талаар нь ялгаж “таньдаг” болдог мутацууд үүсээд удаж байх шиг байгаа юм. Жирийн хүмүүс чинь тэгдэг байхгүй юу гэж ярьж, бичдэг “жирийн бус” хүмүүсийн хүрээ манай нийгэмд үүсчихээд байгаа нь та бүхэнд мэдрэгдэж байгаа болов уу?

Хүн хүнээрээ үргэлжид байж, ганцхан өөрөө өөрийнхөө төлөө биш гэр бүл, хамт олон, нийгэм, эх дэлхийнхээ төлөө амьдарч, сэтгэж, ажиллаж явах юм бол хүн болгон манлайлагч, менежер гэсэн үг гэж ойлгоном.

Preference changes, which happened in Mongolia

Preference changes, which happened in Mongolia

Hey guys and everyone who reads my blog!

I would like to draw you attention to the coming parliament election in 2008 and what happened in Mongolia over 17 years ago. I was trying to understand what was happened in Mongolia and its preferences change in 2004. Please have a look what I was thinking at that time. Some of raised issues are still important for us and young people, like you and like me should be active and creative since we have been becoming the main engine of this society.

Introduction This paper analyses some of the main preference changes that occurred in Mongolia during the decade of economic reform that has taken place since the beginning of the 1990s, with the country shifting from a planned economy to a market economy. This work will determine Mongolia’s preferences, some principles of communication and try to justify each of those preferences.

The reasons for change Almost everything has changed in Mongolia due to changes to a market economy, which involves aspects concerning the economic system, the political system, and even people’s attitude. Change was situational: it involved a new leader, a new president, a new parliament, new policy, and a new system.

By the end of 1990 change occurred. The reasons for such changes were:

1. The Soviet Union collapsed which was Mongolia’s only one ally.
2. People started to understand that something was wrong and it was not the perfect system. People wanted private capital and to have uncensored information, including the right to express their opinion.
3. People started to become sick of an “unchangeable” dogmatic ideology.

Some young people resisted the social system and tried to meet the government officers. Those young people still pursued their goals and started to go on a hunger strike in front of the government house. Whilst this was happening, some army members of the government put forward their idea, which was to use military force against the public. Fortunately, Mongolia had a good leader and he made a decision to force the whole government to resign and announced a national election of parliament and president to the public. Thus, there was no bloodshed like a Tiananmen Square in China. With the shock of this change, the end of communism could occur more easily if people can take a bit of the past with them because most old Mongolian people often talk about “the good old days” and it is easy to imagine that they are describing the stable and peaceful time during socialism. People did not like endings and they did not want to let go of something (Bridges, 1994).

What was Mongolia? Firstly, before 1990, Mongolia was fairly closed but nonetheless much more open than today’s North Korea. There was no chance to know what was going on there and all national TV and radio stations had worked for this government before 1990. Communications media were directed by overlapping and interlocking government commissions (U.S. Library Congress, 2004). However, radio and television were available through Ulaanbaatar, both of which were supervised by the State Committee (Allrefer, 1989). That government never talked thoughts out and people saw government members very seldom. Once Steven (cited in Argenti & Foreman 2002, p. 37), vice president of communications at General Motors, said: “If leaders are successful, they will spend an incresing amount of time on communicaiton issues”. Moreover, this government focused in depth on their interests first. Bayarmonkh (cited in Lawless 2000) argued that politicians were afraid of a free press and he could reveal corruption and scandals.

Secondly, at that time, the government paid much attention to gathering information. They were concerned with the present orientations, facts and they required from the public that everything must be clear and detailed. Lawless (2000) complained that the papers would print whole speeches of the major players involved, which often spilled over two or more pages. It seemed that there were no events organized without the government censor. It was good in some cases because people seldom made errors but the worst thing was the government sometimes ignored people’s inspirations. They tended present orientation more than future possibilities.

Thirdly, the socialist government had a major objective that followed the main principles of socialism such as private capital should not be allowed in this society and there should not be rich people. This government usually made impersonal decisions but sometimes paid insufficient attention to people’s wishes. It is widely accepted that the lack of consideration of people’s wishes was one reason for the collapse of the socialist system in Mongolia. If they thought they made a correct decision, which was not acceptable to the public, they usually forced the public to follow their decisions. It seemed that this government used a mass media very “nicely” for their purpose. Lawless (2000, p. 115) stated “Truth – for decades the country’s only daily newspaper-was in there, but no one ever bought it”.

Finally, that government liked using experience and standard ways and restrictive regulations to solve problems and make decisions. Actually, they tried to standardize everything instead of encouraging people’s inspirations. Ron (Cited in Argenti & Foreman 2002, p. 219) stated “Ignorance is always a turnoff”. The government worked their plan. They were organized and tried to finish their task before the deadline.

That government was the stablest of governments because there was only the Communist party and no competitors. That government changed rather slowly, deliberately and seldom entered and acknowledged a new situation. They created long-term visions and missions and divided them into short-term plans.

Where did they go wrong? Their potential pitfalls were; they did not see the need for changing things that they believed were already working and overtook their emotions when they ignored their own feelings and values for too long. They were dogmatic. That was why they were clear about what they believed and preached to public. Absolutely, they controlled and censored all kind of media one hundred percent.

How has Mongolia been changed? The Mongolian social and economic reform, which started in 1990, has been focused on an developing open country, an open economic policy, the protection of the right of private property, privatization of social and economic sectors, and encouragement of competition aimed at building and developing a market economy (Dr. Prof. Davaadorj, 2002). Therefore, the most cadres were prepared in Russia. They had to study computing, an international accounting system, and English. The one regrettable thing happened in relation to Mongolian foreign affairs policy when the country was changing its system. Both the North Korean and the South Korean embassies were working in Mongolia. It was a very important chance to connect the two Koreas. Then the South Korean president visited Mongolia in 1999. At that time, the Mongolian president said that the government supports the South Korean “Sunshine” policy, which was passed to unite two Koreas. After this speech, North Korea withdrew their ambassador from Mongolia and closed their Embassy. Thus, the Mongolian president’s brief sentence resulted in a terrible clash of the Koreas. What we have become is too extravert and we offended North Korea however it is hard to know what wouldn’t ‘offend’ North Korea! The Mongolian foreign affair policy was implemented too quickly without careful thinking.

The important things for the new government to consider are enough information, alternatives, options, and possibilities. Toffler (1990, p. 413) stated, “The appearance of the computer and new communications media in the mid-20th century smashed Moscow’s control of the mind in the countries it ruled or held captive”. It worked for Mongolians too and the new government started all major reforms by following their inspirations; however, some reforms had not brought good results. They have changed their preceding communication style, which was passive; they were isolated from the public, using an exclusive language and a “transmitter” (Hansen, 2004). They were always looking for possibilities and ready to test their new ways and methods to solve social problems. Sometimes they did so too quickly. For example, when they started the privatization, Mongolians had not enough savings, which was equal to only 3% of the value of the capitals that were going to be privatized (Nyamzagd, 2002). Ganbold (cited in Lawless 2000) mentioned that after several decades of being strangled by strict laws and regulations, you were suddenly entitled to do whatever you want.

Now Mongolia is a democratic country, which is about the ways decisions are made especially with respect to personal values. The main difference between the new and old government is the new government works best in harmony with others and uses an inclusive language. A huge bureaucracy with communication procedures slows down decision-making (Argenti & Foreman, 2002). Their decisions are influenced by their own and other people’s likes and dislikes, which very easily creates an unstable situation. For instance, the governments were changed three times during four years and a few years ago, the government passed the Casino law in order to organize gambling games and their environments. The law was passed by 70% of parliament members’ votes. The funny thing is the parliament cancelled this law with about 80% of votes just after a couple of months (Vanchig, 2003).

The new government thinks that humans are the engine of the development and always tries to encourage them. As a result, the adoption of Law on press freedom on 28 August 1998 by the Parliament was the first action in Mongolian history of 20th century taken by the State to release mass media from its control (Gantug, 2000). Williams (1995) stated that the most dramatic indication of an open press was the appearance of pornography and the tabloid, which was called “Hot Blanket”, featured frontal nudity of occidental women. That was how people understood freedom of the press. In 1997, Undarya stated that there was only one TV and radio station until 1990 but after seven years there were over 600 newspapers nation-wide and overwhelming 70% of them are private, there were four independent TV stations and five independent radio stations in Mongolia. Moreover, in 2000, Lawless counted that there were more than 800 registered newspapers in Mongolia.

The new government is definitely innovative and not afraid to experiment, so new things are always happening. Everyone is allowed to express their opinion and put forward their ideas. Maybe sometimes it could lead to anarchy, when people, who have some bad behavior, dominate in the society. For example, in the beginning of the transformation period, some people thought that democracy meant unlimited freedom. That is why Enkhtuya (cited in Lawless 2000, p. 125) said, “We [Mongolians] have a very low level of journalism”. After a while, they had to understand that one’s freedom is limited by other’s freedom. The new government is indeed much more sensitive to subtle signals in their external and internal environments than previous governments.

Where might they go wrong? It seems that the main fault of the new government might be they move on to new ideas or projects without completing those already started and it creates a big load for the society. Thus, they may need to pay attention to and focus on key details.

Summary

	The socialist government	The democratic government
Strength	It was the stablest government of Mongolia Well-organized and well informed	They use values and can feel a little signal and ready to be changed Democratic
Weakness	They were dogmatic Sometimes they developed polarity	Maybe they are not stable and a discussion takes a long time to reach a conclusion

Summing up the changes that have occurred:

• Democracy instead of Communism
• Inspirations instead of the Ideology
• Value system and Harmony instead of the Dogma
• Opening up instead of Closing off

Reference

Allrefer (1989) Mongolia: Major Channels, Retrieved March 20, 2004, from:

http://reference.allrefer.com/country-guide-study/mongolia/mongolia152.html

Argenti, P.A., Forman, J (2002) The Power of Corporate Communication, Crafting the Voice and Image of Your Business, McGraw-Hill, USA

Bridges, W (2000) Managing Transition, p19-33

Davaadorj, Ts., Sunjidmaa, J (2002) The Life Cycle Theory or Sealed Circle? BizMongolia, #29

Gantug (2000) Press Freedom, Retrieved: March 10, 2004, from:

http://www.mongoliaphotogallery.com/gantug/html/legal_environment.html

Hansen, N (2004) Management Communication – Handout1, Definitions & Stakeholder Management

Lawless, J (2000) Wild East: Travels in the New Mongolia, Published by ECW press, Canada

Nyamzagd, S (2000) Strategic Management of National Economy, Chapter 1, vol2, p114-129

Toffler, A (1990) Power Shift: Knowledge, Wealth and Violence at the edge of the 21st century, Published by Bantam Books, USA

Undarya, T (1995) Gender and Media in Mongolia, Retrieved March 20, 2004, from:

http://commposite.uqam.ca/videaz/wg3/0004.html

U.S. Library Congress (2004) The Media, Retrieved March 22, 2004, from:

http://countrystudies.us/mongolia/67.htm

Vanchig, G (2003) The Casino Issue in Mongolia, Retrieved: March 08, 2004, from:

http://www.sudalgaa.com/ or S:\Workspaces\20026674\Business Ethics

Williams, J.W (1995) Mass Media in Post – Revolution Mongolia, Retrieved March 20, 2004, from: http://userpage.fu-berlin.de/~corff/im/Landeskunde/john.html

Appendix

http://proquest.umi.com/pqdweb?index=0&did=000000009299252&SrchMode=1&sid=2&Fmt=3&VInst=PROD&VType=PQD&RQT=309&VName=PQD&TS=1078730844&clientId=28250

http://proquest.umi.com/pqdweb?index=0&did=000000195700611&SrchMode=1&sid=3&Fmt=3&VInst=PROD&VType=PQD&RQT=309&VName=PQD&TS=1078730958&clientId=28250

http://www.mongoliaphotogallery.com/gantug/html/legal_environment.html

http://countrystudies.us/mongolia/67.htm

http://commposite.uqam.ca/videaz/wg3/0004.html

http://userpage.fu-berlin.de/~corff/im/Landeskunde/john.html

http://reference.allrefer.com/country-guide-study/mongolia/mongolia152.html

Current financial market situation

Санхүүгийн зах зээлийн одоогийн нөхцөл байдал

Яг энэ чиглэлээр мэргэшсэн биш боловч ямар ч байсан гадуур явган яриа үүсгээд явж буй хүмүүсээс арай илүү мэдээлэлтэйн хувьд та бүхэнд мэдээлэл хүргэе гэж бодлоо. Сүүлийн үед арилжааны банкууд зээл олгохоо болилоо, төгрөгийн ханш унаж, алдарт 20-р тогтоол маягийн юм гарна гэсэн цуурхал гадуур их гарч байна. Үүнтэй холбогдуулан сэтгүүлч нар өөрсдийн дүгнэлтээ хийж, Монгол Банк ч мэдэгдэл хийж амжив. 2008 оны 4-р сарын байдлаар инфляци бараг 20%-д хүрчихээд байна. Шалтгааныг нь баялаг бүтээдэггүй салбарт их хэмжээний мөнгө төсвөөс хуваарилсан, гаднаас орж буй бараа бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт, зарим төрлийн гадаад валютын ханшийн өсөлт зэргээр тайлбарлаж болох юм. Сонгуулийн үеэр бараг 300 гаруй тэрбум төгрөг бэлэн хэлбэрээр гадуур эргэлдэн зөвхөн энэхүү үйл ажиллагаанд зарцуулагдана гэж ярьж байхыг сонсвол инфляцийн хэмжээ улам нэмэгдэж боломжтой. Инфляци хоёр оронтой тоонд хүрсэн нь бизнесийн салбарынхан, урт хугацаанд бизнес төлөвлөлт хийсэн гадаад, дотоод түншүүдийн хувьд тооцоо, төлөвлөгөөгөө дахин харах, шинэчлэх, хүлээлтийн байдалд түр зуур шилжих байдалд хүргээд байна. Ялангуяа тун удахгүй болох УИХ-ийн сонгууль, тэрний дараа байгуулагдах шинэ засгийн газар, түүний мөрийн хөтөлбөр, хийх ажлын төлөвлөгөөг хүлээн ихэнх том бизнесүүд “тайм аут” хийгээд байгаа мэдрэгдэж байна.

Чухам ийм л үед Монгол Банк ажиллах ёстой бөгөөд энэ ч ёсоороо мөнгөний бодлогоо чангаруулан, бодлогын хүүгээ нэмэгдүүлэн 9.75% болгоод байна. Өөрөөр хэлбэл банкуудын заавал байлгах нөөцийн хэмжэг ихэсгэх, суурь хүүг өсгөх зэрэг аргаар инфляцийг хязгаарлах, зээлийн өсөлтийн хурдацыг сааруулах боломжтой байдаг. Энэ арга ч үр дүнд хүрч арилжааны банкууд маань зарим төрлийн зээл олголтоо чанаржуулж эхэлсэн бөгөөд энэ нь зах зээл дээр банкууд зээл олгохоо хязгаарлах, болисон гэж ярих болсонтой холбоотой. Зарим банкуудын хувьд актив, пассивийн удирдлага сул, ирээдүйн боломж, эрсдлийг олж хараагүй, олж харсан ч хамгаалахгүй арга хэмжээ аваагүйгээс эх үүсвэрийн түр зуурын хомсдолд орсон байж болох талтай. Гэвч нөгөө талаас хаврын улирал нь Монгол орны хувьд мөнгөний их эрэлтийг шаарддаг онцлог улирал бөгөөд чухам энэ үед л газар тариалан, мал аж ахуйн, уул уурхай, барилга зэрэг эдийн засгийн цөм бизнесүүд идэвхтэй ажиллаж эхэлдэг. Зарим банкууд зээлийн “төлөвлөгөөгөө давуулан биелүүлсэн” өнөөгийн нөхцөл байдалд зээлийн энэхүү хэт эрэлтийг инфляцид тааруулан удирдах нь төрийн үүрэг яах аргагүй мөн юм.

Энэхүү “давраад” байгаа инфляцийн бууруулахгүй бол жилийн 20 орчим хувийн инфляцитай үед хүмүүс 10 дөнгөж гаран хувийн хүүтэй зээл авч болсон болоогүй юманд ашиглахыг сонирхож зээлийн “хөөсөн” эрэлт үүсгэх магадлал тун өндөр. Нөгөө талаас банкууд зээлээ хязгаарлан, гадуур төгрөгийн эрэлт ихэссэн үед их хэмжээний хадгаламжтай нөхдүүд банкнаас мөнгөө татан хувь хүн хооронд мөнгө зээлдүүлэх ломбарт маягийн сүлжээ үүсэх магадлал ч тун өндөр. Энэ нь одоогийн нөхцөл байдалд аль аль талдаа яалт ч үгүй ашигтай боловч эргээд нийт мөнгөний бодлого, зах зээлд сөргөөр нөлөөлдөг. Монголын эдийн засаг өсч хөгжиж буйн нэг жишээ нь арилжааны банкуудын ашгийн түвшин байж болох юм. Банкуудын ашиг өнгөрсөн жилээс 60 гаран хувиар өсч нийт 55 тэрбум төгрөгт хүрсэний дийлэнх нь зээлийн хүүгийн орлогоос олсон нь мэдээж. Энэхүү их зээлийн хэмжээ нь Монголын эдийн засгийн шингээх чадварыг илтгэхийн зэрэгцээ хөгжил дэвшлийг хэмжих нэгэн хэрэгсэл болох нь маргашгүй.

Бас нэг анзаарагдаж буй зүйл нь их хэмжээний гадаад валюттай, ялангуяа ам.доллартай нөхдүүдийн хувьд энэхүү байдал нь аюул болоод байгаа нь илт. Өөрөөр хэлбэл төгрөгийн ханш ам.долларын эсрэг хоног бүр бараг 10 мөнгөөр чангарч байгаа энэ үед их хэмжээний ам.доллартай нөхдүүд цэвэр шатаж байгаа хэрэг. Ийм ч учраас том гарын ченжүүд гадуур цуу яриа тараах замаар төгрөгийн ханшийг сулруулах гэж оролдон увайгүй загнаж байна. Энэхүү төгрөгийн ханшийн өсөлт нь том хэмжээний бизнес хийхээр гаднаас их хэмжээний ам.доллар оруулж ирсэн, ирэх гэж буй нөхдүүдийг санхүүгийн тооцоололоо эргэж харахыг сануулж буй хэрэг юм. Түүнчлэн ноолуур бэлтгэлийн үе ойртож, махны хомсдол эхэлж, бензин шатахууны үнэ өссөн энэ үед банк, санхүүгийн салбар нь яах аргагүй хамгийн чухал бөгөөд шилдэг удирдлага шаардсан салбар болдог.

Товч дүгнэн хэлэхэд төгрөгийн ханш унах ямар ч үндэслэл байхгүй бөгөөд харин ч өсөх хандлага байгааг дурдаж байна. Яг сонгуулийн үеэр хэлбэлзэх магадлал харин бий гэдгийг анхааруулъя. Нөхцөл байдал ийм буй үед зээлдэгч нар ам.доллараар банкуудаас зээл авсан нь хамаагүй ашигтай бөгөөд зээлийн эргэн төлөлтийн үед төгрөг ба ам.долларын ханшийн зөрүүгээс ашиг хүртэх бүрэн боломжтой юм шүү. Хэдий Монголын арилжааны банкуудын нийт активийн хэмжээ өнгөрсөн оны мөн үетэй харьцуулахад 47%-р өсч 3,4 их наяд төгрөгт хүрээд байгаа ч угаасаа жижиг эдийн засагтай тул гадна, дотны нөлөөнд мэдрэмжтэй ханддаг нь манай улсын онцлог юм уу даа.

Some WHY? questions

Зарим нэгэн ЯАГААД? асуултууд

There are lots of funny words that are not suitable for the meanings. Well, let us see some of them!

Why is it that doctors call what they do "practice"?

Why is lemon juice made with artificial flavor, and dish washing liquid made with real lemons?

Why is the man who invests all your money called a broker?

Why is the time of day with the slowest traffic called rush hour?

Why isn't there mouse-flavored cat food?

When dog food is new and improved tasting, who tests it?

You know that indestructible black box that is used on airplanes? Why don't they make the whole plane out of that stuff?

If con is the opposite of pro, is Congress the opposite of progress?

If flying is so safe, why do they call the airport the terminal?

Correlation coefficient versus Causal connection

Корреляцийн хамаарал ба санамсаргүй тохиолдол

2004 онд Мастерийн ажлаа хийж байхад хамгийн сонирхолтой хичээлийн нэг нь судалгааны ажил, аргачлал (Research method and methodology) байсан юм. Тухайн үед би нарны идэвхижил буюу наран дээр тодорхой давтамжтай үүсдэг толбо нь байгалийн гамшиг, Монголын газар тариалан, хөдөө аж ахуйн салбарын өсөлт хөгжил, уруудалтай хэрхэн хамааралтайг тогтоох гэж оролдсон удаатай. Үүний тулд хамгийн энгийн арга нь байж болох урт хугацааны бүх мэдээллийг цуглуулан корреляцийн хамаарлын судалгаа хийж дүгнэлт гаргах байсан юм. Уг судалгааг хийж байх явцад маань “Academic father” буюу эрдмийн ажлын удирдагч профессор маань корреляцийн хамаарал болон санамсаргүй тохиолдолуудын ялгааны тухай маш олон жишээг олж өгөн, маш олон эдийн засагч нар статистикийн баримтыг албаар буруугаар ашиглаж, шал өмнөө дүгнэлт бусдын “захиалгаар” гаргадаг тухай сануулж байсан юм.

Хамгийн энгийн жишээ нь дундад зууны үеийн Голландууд аливаа байшингийн дээвэр доор амьдардаг өрөвтас шувуудын тоо нь тухайн байшинд шинээр төрж буй нярай нарын тоотой корреляцийн шууд маш их хамааралтайг гарган баталж байв[1]. Өөрөөр хэлбэл шувуудын тоо нэмэгдэх тусам шинээр төрж буй хүүхдүүдийн тоо нэмэгдэж байв. Бүр өрөвтас шувуу хүүхэд авчирдаг гэдэг домог хүртэл гарч амжив шүү дээ чухам тэр үед. Үүнийг шинжлэх ухаанд “statistically significant” буюу статистикийн хувьд ач холбогдолтой гэдэг ба энэхүү “статистик” дээр үндэслэн нөхдүүд буруу дүгнэлтүүд гарах магадлал асар өндөр байдаг. Тэрнээс бус өрөвтас шувуу ямар юмаараа байшингийн эзэд залуучуудыг нь “уруу татаж” Голланд бүсгүйчүүдийг жирэмсэн болгож дөнгөх вэ дээ.

Хамгийн эмгэнэлтэй жишээ нь “Expert witness” гэж нэрлэгдсэн статистик ярих дуртай (тоонд толгойгоо мэдүүлсэн дуракууд) хэсэг нөхдүүд саяхан Англид тоон дээрээсээ буруу дүгнэлт хийн дуулиан тарьж байв. Юу болсон бэ гэвэл гэртээ эндсэн нярай нарын эндэгдэлийг “аллага” гэж үзэн ээж нарыг нь буруутган шүүхэд дуудаж байв. Өөрөөр хэлбэл, нэгээс илүү нярай хүүхдээ зүй бусаар алдсан эхчүүдийн статистикуудыг гарган хүүхдээ “алсан” байх магадлалтай гэсэн дүгнэлт гарган олон эхчүүдийг шоронд илгээж, гэр бүлийн хүмүүсийг салгаж байсан бодит гашуун жишээ саяханыг хүртэл өндөр хөгжилтэй Англи улсад гарч байсан юм аа. Өөрөөр хэлбэл, хаа ч гэсэн, хэн ч гэсэн халаасаа суйлуулаад, цагдаагийнхан 20 настай африкийн ядуу негр залуу, 70 настай европын баян авгай хоёрыг сэжигтэнээр танилцуулбал ихэнх маань хөөрхий хар залууг хулгайлсан гэж бодох болов уу хүний муухай мөн чанараараа. Орчин үеийн халаасны хулгайч нар чинь ориг брэндийн хувцас өмсөөд гадуур явангаа “ажил”-аа хийдэг болсон гэж байна цаана чинь.

Эртний Голланд, орчин үеийн Англид болсон явдалтай адилхан үйл явдлыг Хонгор сумын цианит натри, мөнгөн усанд хордсон, хордоогүй тухай шуугиан өөрийн эрхгүй санагдуулж орхисон юм. Олон улсын шинжээчдийн багийн дүгнэлт хордлого байхгүй ээ гээд гарчихаад байхад Хонгор суманд зуурдаар нас барж буй хүмүүсийг хүртэл цианит натри, мөнгөн устай холбоод эхлэх шиг боллоо. Энэ асуудлыг нөгөө популист улс төрчид ирэх сонгуулийн бай болгоод ашиглах бий вий. Нас барсан хүмүүс нь 75, 76-тай хоёр хөгшин байсан гэж Эрүүл Мэндийн Сайд хэлж байсан.

Энэ оны 1-р сард л гэхэд 1,200 хүн зөвхөн өвчнөөр нас барсан гэсэн тоо Үндэсний Статистикийн Ерөнхий Газраас гаргасан гэх. Жаахан дэлгэрэнгүй хэлбэл 2004 онд 16,404 хүн, 2005 онд 16,480 хүн буюу сүүлийн 3 жилд өдөрт дунджаар 42-45 Монголчууд маань зүй бусаар болон зуурдаар нас барсан юм байна. Үнэхээр аймшигтай тоо байгаа биз? Хир баргийн ширүүн иргэний дайн болдог улсад хүртэл ийм их тоо гарахгүй дээ.

Дээрх тоог цианит натри, мөнгөн ус хэрэглэж буй аймаг, сумдын тоотой харьцуулбал магадгүй хүчтэй хамаарал гарч болох ч энэ нь нөгөө “statistically significant” гэсэн “ангилал”-д бараг орох болов уу даа. Өөрөөр хэлбэл би олон улсын шинжээчидийн багийн дүгнэлтэнд илүү итгэж байгаа ба зүй бусаар болон зуурдаас нас барсан бүх хүмүүсийн гэр бүлд гүн эмгэнэл илэрхийлж байна. Хорвоо дэлхий дээр хүнтэй холбоотой 4,000 гаран төрлийн нян, вирус байдаг юм гэсэн. Эдгээр нь янзан бүрийн мөөгөнцөр, харшил, үрэвсэлт өвчнүүдийг үүсгэдэг бөгөөд хамуу, хачигтай хэмээн “муу хэлэгдээд” байгаа Хонгор сумынхан төдийгүй бохир заваанаараа нэрд гараад буй нийслэл Улаанбаатар хотын ихэнх уугуул, суугуул иргэд дээрх нян, вирусуудыг тээгээд тэжээгээд яваа гэдэгтэй надтай мөрийцөх хүн байна уу?

Бас нэг юм нь гахай жилд төрвөл сайн, хувьтай хүн хулгана жилд энэ тэр гээд ярьдгийг чухам бас шинжлэх ухааны талаас нь чиглүүлэн нөхдүүдийн дунд (Арго багшийг Алдарт эх баригчтай, Бурханч лам Пүрэвбатыг Анагаахын их сургуулийн ректортой, үзмэрч Дашцэрэнг Шинжлэх ухааны академийн жирийн нэг лаборанттай гэх мэт) мэтгэлцээн өрнүүлэх л сэдэв байгаа юм даа. 12 жил, 12 орд гээд л өрнө, дорнын зурхайнууд яваад байдаг. Би хар ухаандаа яаж ч бодоод дэлхий дээрх 6 гаран тэрбум хүнийг ердөө 12-хан категорит хуваагаад өдрийн, сарын, жилийн гай гачлан, зол хийморийг нь хэлээд, бичээд байгааг нь ойлгодоггүй юм. Сонин дээр хуанли ба зурган тайлбар бүхий зурхай хааяа гардаг даа. Манай нэг найзын найз хэлэхдээ сонин шивдэг нэг залуу л Монголын 2 нилээд гаран сая хүний “маргаашийн” зурхайг нь даартас шидсэн шигээ зураад сонингийн эх бэлтгэл дээрээ шивдэг юм гэнэ билээ.

Тэгэхээр ард түмэн минь ээ, “Долоо хэмжиж нэг огтол” гэсэн үгнүүдийг элэнц хуланц нар маань зүгээр нэг хонинд явж байгаад бэлчээр дээрээс гаргаагүй бололтой дог шүү.

---

[1] http://www.economist.com/printerfriendly.cfm?story_id=2384590

Plenty to do’s in this big blue planet

Хорвоо дэлхий уужим, хийх ажил их

Бүх ажлыг залуу, халуун насны эрч хүчээр “зодож” хийнэ гэж бодож “мангартаж” явсан байна. Хүн гэдэг амьтан ядардаг, дотор нь байдаг эд эсүүд нь “чадардаг” юм байна. Энэ бүхнийг ядаргаанд орсон гэж эмчээр оношлуулан судас руугаа хэд хоног гюлкоз, витамин В энэ тэрээр дусал залгуулах мөч бүрдээ бодож суулаа. Тухайн үед шууд залуу хүний бие организмд мэдэгдэхгүй ч ханиад ч юм уу, ямар нэг өвчин туссан үед биений эсэргүүцэл (эмэгтэй хүмүүс биений юм гэж ойлгох бий вий) 0 болсон нь мэдэгддэг юм билээ. Тэгэхээр нөхөд өө, хичнээн залуу, хичнээн сайн чийрэг, “бак” биетэй ч ажил, амралтаа зохицуулан, өөрөө өөрийгөө бодохгүй бол “Хэрвээ бурхан гэж байдаг юм бол” гээд дуу шиг яваад өгөх нь онолын хувьд боломжтой гэдэг томъёоны гаргалгааг би амьдаараа хийгээд дууслаа.

Шуугин исгэрч буй цаг хугацаатай уралдан ажил хийж үр дүн гаргахгүй бол бусдаасаа хоцрох гээд байдаг. Тэгэхгүй гэхээр авч байгаа цалин нь аманд ч үгүй, хамарт ч үгүй дуусах гээд байдаг. Уул нь хааяа нэг үнэтэй ресторанд хоол идчих, хааяа нэг ориг брэндийн хослол аваад өмсчих, хааяа нэг дуурь, хөлбөмбөг, олимпын тэмцээнийг болж байгаа газар нь (аминдаа жилд нэг удаа болов чиг тогтмол гадагад явж галагу энэ тэрийн мах идэн, нүд тайлахыг хэлээд байгаа юм цаадах даварсан гар чинь) очоод үзчих хэмжээнд амьдрах гээд зүтгээд байгаа царайтай ухаантай. Тэгсэн пянгаа даахгүй, дөнгөж 30 ч хүрсний мэлмий гийж, сүүдэр тухайлсаны баяраа тэмдэглэж чадахгүй тэтгэвэрт гарах нь байна ш д.

Товчхондоо би юу хэлэх гээд байна вэ гэхээр Монголд, бидний үеийн залуучуудад хийх ажил асар их байна аа. Ажил олдохгүй байна гээд яриад яваад байгаа залуусыг би сайн ойлгохгүй байна. Хаана байна тэр чадалтай, мэдлэгтэй залуучууд? Хэд хэдэн хүн ажилд авах гээд одоог хүртэл авч чадахгүй, олдохгүй байна. Ирж байгаа зарим нь хувийн соёл, үнэнч чанар, мэдлэг боловсрол, туршлага, үнэхээр шаардлага хангахгүй байгаа нь нууц биш. Нөгөө талаасаа тухайн хүний хүсч байгаа зүйлсийг бодитоор өгч байгаа компани тун цөөн байх шиг байгаа юм. Би дээр бичиж байсанчлан чадалтай залуучуудаа хурдан морь, Lexus-аа болъёо оо гэхэд Land 100-ийн хэмжээнд үнэлж байгаа ажил олгогч хир олон байна даа? Одоо энэ зарлаад байгаа Global CEO–Reality show-нд жилийн 50.000 ам.долларын багцыг амалж байгаа нь үнэхээр бахархууштай. Гол нь ярьдаг биш хийдэг залуучууд л энэ мөнгөнөөс хишиг хүртээсэй билээ.

Заримдаа хөдөө явахаар аймгийн төв, сумын төвийн захууд дээр байгаа халамцуу, хийх юмаа олж ядан шүлэнхэтсэн залуучуудыг хараад тэд нарын өмнөөс илүү ачаалал авч энэ улс орныг нь хөгжүүлэх гээд ажил хийн ядаргаанд орж байна гэж хүртэл бодох юм уурандаа. Намайг жаахан байхад манай орцны хүнд гарын ах нар яриад зогсдог байсан юм байрныхаа гадаа. За байж, 40 хүрээд л үхье байз, тэрнээс урт амьдраад ч яах вэ дэмий гээд. Нэг хэсэг нь ингэж хийх юмгүй шахуу байхад нөгөө хэсэг нь гэр бүлийнхэн, найз охин, найз залуудаа “Ажлаа сонго эсвэл хувийн амьдрал аа сонго” гэж “рекетлүүлэн” байж өдөр шөнөгүй ажиллан, зарим нь захаасаа хувийн амьдралаа сонгон ажлаасаа гарч байгаа бодит жишээнүүд миний гарын арван хуруунд багтахаар байна яг одоо. Аз болоход би явж явж гайгүй ааштай бүсгүйтэй суусан уу, эсвэл би энэ нөхдүүд шиг ачаалалтай ажлаагүй байж худлаа ядаргаа энэ тэрд ороод байна уу гэж хааяа юу эсэхийг бодох санж. Гэхдээ зүгээр суугаагүй гэдэг нь зарим өдөр өдрийн хоолонд орж амжихгүй явах, шөнө хүртэл оффис дээрээ өнжих, хагас бүтэн сайнд ажиллах, өдөр сараа мартсан байх, хэнтэй хаана уулзах, юу гэж хэлснээ бичихгүй бол олон юман дунд мартах гэх зэргээр батлагдах гээд байгаа юм.

Дарга нар ер нь нарийн бичгээр яадаг байна аа, орон тооны нэмрээс гадна худлаа аятайхан хүүхнээр өөрийгөө хүрээлүүлж хүмүүст атаархуулдаг байх гэж хүүхэд байхдаа кино энэ тэр үзээд балчирхан ухаандаа анализ хийдэг байсан чинь үнэхээр ажил ихтэй, ажил хэрэгч хүмүүст ажлыг нь төлөвлөж, координаци хийж, уулзалтын цагийг нь сануулж байдаг сайн нарийн бичиг зайлшгүй хэрэгтэй юм гэж жаахан байхдаа үзсэн киноныхоо утгыг одоо л ойлгож байна урт хүзүүтэй анааш шиг. Тэрнээс биш би өөрөө нарийн бичгийн даргатай болмоор байна гэж “амбиц” гаргаж байгаа хэрэг огтхон ч биш шүү гэж.

Заримдаа өөрийгөө клон хийх буюу хувилаад 3-хаан ширхэг Ганзориг гаргачихвал энэ муусайн ажлуудыг дор нь машиндаад хэдхэн жилийн дараа моргэйжээ төлж дуусгаад, машин, зуслангийн амбаар энэ тэр авах юм даа гэж хүртэл хааяа мөрөөдөж, одоогийн ханшаар financial projection энэ тэр хүртэл саваагүйтэж хийж үзэхийг нь яана гээч. Даанч саяхан Ватиканаас шинэчлэн гаргасан Христосын шажны нүгэлүүдийн жагсаалтанд “Хүн Хувилах” гэж орсон байна билээ. Тэгэхээр дэмий юм хийж хүний өөрийн бурхан шажин хилэгнүүлээд юу хийхэв. Цөг цаашаа.

Money versus Mother

Мөнгө ба ёс суртахуун

Яагаад ч юм энэ гарчигийг Англиар ингэж орчуулмаар санагдаад. Ер нь их хэцүү сэдэв л дээ. Мөнгө гэж нэрлэгдсэн цаас, метал үүссэн хугацаа нь манай эринийн 800-аад оны үе байгаад байх шиг байгаа юм[1]. Бодвол мэдээж энэ үетэй зэрэгцээд л хүн төрөлхтөн ёс суртахуун, “хүнэнцэр” чанар, мөс жудагаа мөнгөөр “бартердаж” эхэлсэн юм биз дээ янз нь. Аливаа юм хэдий хоёр талтай ч дээшээ, доошоо хязгаар гэсэн “улаан утас” байх ёстой юм шиг. Биш ээ, буруу бичиж байна. Бид байлгах ЁСТОЙ юм шиг байгаа юм тэр давж боломгүй улаан утасыг.

Хангалттай хэмжээний мөнгөтэй ч сохор зоосны төлөө хүмүүстэй муудалцан, ах дүүгээ алж талдаг, шүүх цагдаад өгдөг, аав, ижийгээ гомдоодог нөхдүүд сонин хэвлэл, зурагтаар гараад байх юм аа. “Хангалттай” гэдэг хэмжүүр бас янз бүр байгаад байгаа нь 20.000-тийн дэвсгэрт багадаад байна гэж ярьдаг, амьдралдаа автобус, микронд сууж үзээгүй хүмүүс, өдрийн 1 ам.доллароос бага орлого олдог, цувдай, шийрээр хооллодог хүмүүсийн жишээгээр ойлгогдох байх. Мэдээллийн хэрэгслээр ил гарч байгаа л тэд нар болохоос биш амьдрал дээр байгаа бүх тохиолдолыг тооцвол аймшигтай тоо, баримтууд гарах байх. Үгүй ээ, яаж ч бодсон хэдэн халтар цааснаас болж аав, ээжийгээ гомдоож, дарамталж байгаа нөхдүүдийн тэр “заяа буян” гэдэг юм хазайх байтугай тэр айхтар толгой дээр нь “хальтираад” тогтохгүй байлгүй дээ. Их хуцах юм бол (албаар муухайн үг хэрэглэв) тэр олсон мөнгө нь дан буруу гараар, бохир замаар олсон мөнгө байгаа даа. Ер нь бол ойлгомжтой.

Мэдээж эдгээрийг ийм зан авир гаргаж, хачин үйлдэл хийхэд түлхсэн шалтаг, шалтгаан байсан байж таараа. Сонсоод байхад тэр нь их өрөвдөлтэй ч юм шиг. Өдөр шөнөгүй ажиллаж байна, хэдэн кг гурил эртээд авч өгсөн, тэгж ингэж тусалж дэмжиж байсан, эдэн литр бензин зарцуулж тэнд аваачсан гээд л ярингаа дарамталж өгдөг юм шиг байгаа юм энэ шар сонингууд дээр гардаг гэр бүлийн маргаануудыг хараад байхад. Өөрөөр хэлбэл, эргээд оронд нь ингэ тэг гэсэн сценартай “хариу нэхсэн тус” үзүүлдэг мөнгөний машин юм шиг амьдардаг юм уу хаашаа юм зарим Монголчууд маань. Нөхдүүд эдгээрийг нэгбүрчлэн мөнгөөр үнэлж байгаа бол эргээд тэднийг тээж, төрүүлж, өсгөж, хооллож, хувцаслаж, нус, баас, шээсийг нь цэвэрлэж, хүүхдэд зодуулж байхад нь өмөөрч, өвчин туссан байхад нь эдгээж байсан аав, ижий болгоныхоо минут болгоныг одоогийн babysitter-ийн ханшаар тооцвол гарууд хэдэн үеэрээ төлж барахгүй өртэй болохоо мэдэхгүй нь даан чиг гачлантай яа.

Цаана чинь дэлхийн хөгжил хурдасаад, юун хоорондын мөнгө төгрөгний маргаан байтугай том компаниудын хувьд Даяар тайлагнах санаачлага (Global reporting initiative)[2], 3P (People, Planet, and Profit)[3] гэх мэт ойлголтууд гараад, хэрэгжүүлээд хүн ард, эх дэлхийгээ хайрлаад хамгаалаад даяар сэтгээд хийгээд яваад байдаг.

Заримдаа иймэрхүү нийгмийн өчүүхэн жижиг асуудлууд, болж бүтэхгүй байгаа юм, хачин сонин хүн биш авир гаргаж буй юмнуудыг зурагт, сонин, хүмүүсийн ярианаас сонсоод би боддог юм. Тийм юм хийж байгаа хүмүүсийг асар хүчтэй сансрын хөлөгт суулгаад эх дэлхийгээ сансрын уудмаас харуулах юмсан гэж. Өөрөөр хэлбэл, тэр нөхдүүдийг ямар өчүүхэн бодолтой “дурак” вэ гэдгийг нь мэдрүүлэх гэж тэр шүү дээ. Өө, аягүй бол, зарим хүнд гарууд сансраас хараад ч мэдрэхгүй байх оо. Тэр гайхал “VIP” хүмүүсийг бүр хурдан, хүчтэй сансрын өөрөө явагч биетэд (амьд организм тийм хол явж чадахгүй биз дээ бараг) суулгаад нарны аймгаас гаргаад бүр галакси, нөгөө харанхуй нүх энэ тэр хавьцаагаас дэлхийг “дурандуулж” байж энэ ертөнцөд тэрхүү бодгаль маань ямар “бичигхэээээн амьтан” байсныг нь, байгааг нь тэр бүдүүн мах, өтгөрсөн цусанд нь мэдрүүлэх юм шиг байгаа юм. Энэ мөнгө төгрөг, шунал тачаалаас болоод хүний өөр нэгэн төрөл буюу нөгөө “мутаци” энэ тэр нь үүсээд байгаа юм биш биз нөхөд өө?

---

[1] http://www.projects.ex.ac.uk/RDavies/arian/origins.html

[2] http://www.globalreporting.org/Home

[3] http://www.eorm.com/ezine/pp8/csr.asp

White moon

Цагаан сар

Хулгана жил гарчээ. Гадаадын сувгуудаар болохоор "Rat" жил гээд байх юм, "Харх жил" гэж орчуулагдах ёстой юу уул нь? "Mouse" жил гэхээр Англи хэлэнд буухгүй байгаа юм болов уу? Чухам яг хэзээ "Хулгана жил" гарсан эсэх нь одоог хүртэл маргаантай байсаар л байна. Ямар ч байсан гүүгэлдээд үзэхээр бид нар нээрээ буруу өдөр золгосон юм шиг сарны фото зураг нь харагдаад байна лээ. Зарим хүмүүс зурагтаар шинийн нэгэн чинь нөгөөдөр байхгүй юу гэж ярьж ярьчихаад өөрөө маргааш нь нууцаар өглөө мөрөө гаргачихсан тууж явна гэсэн. Бодвол “зөв” шинийн нэгэнд нь ганцаараа амиадаж мөрөө гаргаж байгаа царай нь юм уу даа. Нимгэхээн дотортой нөхдүүд байх юм аа. Арго багш гэж нөхөр чухам над дээр ирж цагаан сарын засал хийлгэхгүй бол болохгүй гээд бараг ТВ болгоноор сүрдүүлээд байгаа ч юм шиг, загнаад байгаа ч юм шиг яриад байх юм. Англи хэлний багш Хөх тэнгэртэй “шууд” харьцдаг гэхээр бас л элдэвтэй нөхөр бололтой. 1 секүнд реклам телевизүүдээр цацах, нэвтрүүлэгт орох өртөг Монголд асар өндөр байдаг. Арго багш тийм их мөнгөтэй хүн үү, эсвэл манай ТВ нар үнэхээр ач холбогдол өгч орой болгон шахуу шашин яриад ч байгаа юм шиг, хэл заах арга яриад байгаа юм шиг жаахан бөөрөнхийдүү хэлтэй нөхрийг орой болгон гаргаад байгааг жаахан гайхаад байгаа.

Цагаан сар нь уул нь нүүдлийн Монголчууд бие биетэйгээ уулзах боломжгүй зөрж нүүж явсаар байгаад хаврын эхэн сар гарч, дулаарангуут бие биенийгээ зорьж очиж уулзан, өвлийг өнтэй давсаны баяр гэж жаахан байхаасаа ойлгоод яваад байсан. Тэр ч утгаараа суурин соёл иргэншилтэй болсон хотын иргэдэд энэхүү баяр нь хэт хүнд тусч, хэдэн өдөр дамнасан золголт, айл хэсэлт, архидан согтууралт болоод байгаа юм уу даа гээд жаахан сонирхолгүй ханддаг байлаа.

Гэтэл сүүлийн жилүүдэд буддын шашинтай их холбогдож яригдаж, бичигдэх боллоо. Яг энэ баярын үүсэл гарал, жинхэнэ шалтгаан, мөн чанар нь юу болоод байна аа? 7-р сарын 11 буюу Улс хувьсгалын ой чинь яс юман дээрээ яг тэр өдөр зуны сард хэдэн өдөр дамнаж орсон ширүүн ба шиврээ бороо нэг юм зогсож хүн малын зоо тэнийнгүүт, тэр хавийн цэргүүд, малчид хоорондоо барилдаж, наадам хийснээр энэ баярын “үндэс суурь” тавигдсан болохоос биш юун тэр ардын хувьсгал, дайн байлдаан гээд нэг номон дээрээс саяхан уншсан шүү. Хэрэв энэ үнэн бол гэх мэтчилэн зүйлсийг залуус бид заавал мэдэх ёстой юм шигээ.

Европт байгаа найзууд маань ижил өдөр мөрөө гаргасан гээд ярьж, бичээд байсан, уул нь нөгөө цагийн зөрөө энэ тэрийг нь тооцвол дор хаяж 5-8 цагийн дараа хөгшин европт Хулгана жил гарахаар байсан юм билээ дараа нь бодоод байсан чинь. Өөрөөр хэлбэл хүний сэтгэл л юм даа. Хүн өөрөө юу гэж бодоод, юундаа сүсэглэнэ, тэрнээсээ эрч хүч, энерги авдаг бололтой. Цагаан сарын үеэр Дорноговь аймаг дахь Дэлхийн энергийн төв гэгддэг газар хүмүүс үй олноороо цугласан, ТВ-ийнхэн ярилцлага авсан чинь шууд энерги авч байна, эрс мэдэгдэж байна, ёстой сайхан болоод явчихлаа гээд нөхдүүд яриад байсан. Хэрэв тийм бол "энергийн логик"-оор хүмүүс маань Улаанбаатарт амьдрах биш тэр газар руу ажиллах, амьдрах гээд тэмүүлэх ёстой ч юм шиг. Би дээр зун очсон нэг их юм мэдэгдээгүй дэг, харин архи л их уудаг юм билээ хүмүүс тэнд очоод.

Энэ бүх зүйлсийг зөв, буруу гэж бичлэгээрээ дүгнэх гэсэнгүй. Гол нь хүн болгонд өөрсдийн гэсэн шүтээн, эрхэмлэдэг зүйл, итгэл үнэмшил байдаг. Заримдаа тэр гэнэн итгэл үнэмшил дээр нь ямар ч шинжлэх ухааны үндэслэлгүй юм ярьсан хүмүүс тоглох гээд байдаг юм шиг санагдсан тул энэ сэдвийг мутарлаж сууна.

Цагаан сарын шинийн нэгэнд ирж золгосонгүй, шинийн найманд амжиж манайхаар ирсэнгүй гэсэн гомдол энэ жил нижгээд хүнээс авсан. Ажил, амьдралдаа дарагдаад жил дамнан уулзаж амжаагүй хүмүүстэй уулзах сайхан боломжоос гадна аав, ижий, ах захаа хүндэтгэх том баяр, үндэсний соёл юм шүү гэсэн захиас олон хүнээс авсан. Аав ээж, гэрийнхэн маань хөл хөөрцөг болоод тэмдэглэж байгаа тул би тэднийг хүндэтгэхээс өөр аргагүйгээс гадна дээл хувцас, хөөрөг, даалин, идээ будаа гээд мэдэх ёстой, байх ёстой, хэрэглэх ёстой зүйлс буйг мэдэж, байлгаж, хэрэглэж эхэлмээр санагдсан. Хөгшрөөд байгаа юм уу хаашаа юм:) Удахгүй хэдэн жилийн дараа зохиолын дууны улаан фэн болоод, төрсөн нутаг ус, нуга гээд л яриад эхлэх юм байх даа. Зогсоож үл болох энэ цаг хугацааг би одоо яанам билээ...

Germany

Герман улс

Аль нэгдүгээр ангид байхдаа л аав, ах хоёртойгоо Москва, тэр үеийн Ленинград, Тюмень хотуудаар аялж байснаас биш европ тивд анх удаагаа хөл тавьлаа. Тэр дундаа Герман улс. Хамгийн анхны сэтгэгдэл маань ой мод, байгаль нь. Монголыг унаган, онгон, дагшин байгальтай гээд л байдаг, яс юман дээрээ бид нарыг ихэд “хошгоруулдаг” юм биш үү гадныхан. Герман улс хэд хэдэн дайн үзсэн, хот тосгод нь тухайн үед юу ч үгүй болтлоо бөмбөгдүүлж байсан гэсэн ямар ч ул мөр байхгүйгээр байгаль орчноо хайрлан хадгалж амьдарч байна. Ёстой хөдөө явсан юм шиг харин ч нэг хэд хоног цэвэр агаар, утаагүй агаар амьсгалж байгаад ирэх шиг. Өвлийн ид дунд нэг сард гэхэд л бороо ороод л, модыг нь эс тооцвол өвс нь ногооноороо арай л халиурахгүй байж байх нь даанч сайхан. Ой модоос гадна нуур, цөөрөм, гол горхи энэ тэрийг нь эхлээд тоолж байснаа сүүлдээ тоогоо алдсан. Европ руу явахад хамгийн том проблем нь цагийн зөрөө байдаг юм байна. Монголоос үүрээр гараад л арваад цаг нисч байж очиход дахиад л өглөө болж байна. Унтаж унтаж байгаад сэрэхэд шөнийн дөнгөж гурван цаг болж байна. Эхний хэд хоног biological time-аа зохицуулах гэж хэцүү байсан.

Галт тэрэг нь бараг л секүндын зөрөөгүй яг цагаараа явж байгаа нь Монгол хүний хувьд гайхмаар, бараг “байж болшгүй” зүйл байв. Нүүдлийн Монголчууд шиг цаг хугацааг гэрийн тооноор нар орохоор, нарны туяа тэддүгээр унь дээр очихоор, бага үд, их үд гэх мэт секүнд байтугай минутын баримжаагүй ярьдаг улсууд одоо ихэнх нь Улаанбаатар хотод төвлөрөөд суурин амьдралд ороод бизнес хийхээр хамгийн том асуудал нь цаг барих болж байх шиг байгаа юм. Залуус аа, time is a new “currency” болчихоод байна шүү дээ!!!

Цагаач нарын тоогоороо Орос, хуучин ЗСБНХУ-ын харъяанд байсан улсууд, Турк улс эн тэргүүнд орох байх аа. Лав л Германд буугаад Берлингээр дамжаад, Герман улсын дунд байрлах Падерборн хот руу очих хүртэл орос хэлтэй хүн бол ер алзахгүй, бүрэн ойлголцоод яваад байхаар юм билээ. Харин Франкфурт хот бол барууны метрополитан хот болох нь шууд мэдрэгдэж байлаа. Том, өндөр банкны барилгууд хотын төвдөө байршин, хүний хэрэгцээг хангаж болох бүх л юм төвлөрсөн сайхан хот санагдсан. Гол өрсөлдөгч банкуудын оффисууд нь яг зэрэгцээд байрладаг бөгөөд топ удирдлагуудын нойлын өрөө нь хамгийн дээд давхартаа, шилэн хаалга, ханатай байдаг бөгөөд боссууд нь өрсөлдөгч банк руугаа харж байгаад албаар хүнд, хөнгөнөөр бие засч кайф авдаг гэж албан бус эх сурвалжаас сонссон шүү. Франкфуртын тэр нэг shopping street байна аа. Их олон хүн хөлхсөн, тэр чинээгээр асар олон хүнийг ажлын байраар хангаж байгаа газар. Одоо тэр гудамжинд террорист халдлага, эсвэл бөмбөг унавал гарвал ямар олон хүний ахуй амьдрал сүйрэлд орох бол гэсэн балай бодол тухайн үед төрж байв шүү.

Харьцангүй богино хугацаанд албан ажлаар Берлин, Падерборн, Билефелд, Марбург, Франкфурт хотуудаар явахад зам зуураа багагүй цаг зарцуулсныг эс тооцвол Герман улсын амьдралыг галт тэрэгний цонхоор нэвт шувт хараад ирэх шиг л болов. Ер нь бол барууны улсуудын адил амьжиргааны дээд түвшиний стандарт бүхий улс боловч социалист нийгмийн зарим нэг шинж чанарууд бага зэрэг ажиглагдсан. Энэ нь харьцангүй өндөр татвар, нийгмийн халамжийн шилдэг бөгөөд тэгш үйлчилгээ гэх мэтээр илэрч байлаа. Зав байсан бол түүхийн музей, дурсгалт газруудаар нь явж, тэр Готикийн үе, шинэ урсгал гэх мэт ойлголтуудын талаар мэдлэгтэй болохыг хүсч байсан юм.

Монголчууд их байдаг бөгөөд хамгийн их Монголчууд байдаг улсын тоогоор бараг Солонгос, АНУ-ын дараа Герман орох байх шүү. Хоёр монгол нийлбэл зодолдож эхэлнэ гэдэг шиг ялангуяа Берлин хавьцаа байдаг Монголчууд жаахан нэр муутай байдаг юм уу гэж санагдсан. Өмнө зүг рүүгээ болох тусам амьжиргааны өртөг нь улам ихэсч, барууны стандарт нь улам чангардаг юм уу даа гэж бодогдсон. Хоол нь порц ихтэй, чанар сайтай, пиво нь өндөр зэрэглэлийн тул идэж уух юман дээр хэлэх юм алга. Мах их идэх юм Монголчуудтай адилхан. 0.33 граммаар пиво авбал бараг гэй энэ тэр гээд онигоонд орох шахуу юм байх. Эрэгтэй хүн дор хаяж 0.5, 1 литр, 2 литрийн даагдахгүй грушик бүхий пиво уудаг юм гэнэ ээ. Хүйтэн юм уухаар хоолой өвдөх гээд байдаг болохоор нь бүлээхэн пиво гээд захиалсан чинь миний захиалгыг авсан зөөгчийн нүд нь орой дээрээ гараад, миний хэлснийг орчуулсан найз маань нилээд ичих шиг болсон. Хэхэ, хүн орж ирээд сайхан хүйтэн пиво гэдэг байхад анх удаа бүлээн пиво гэж сонслоо гээд толгой сэгсрээд байсан даг.

Миний хувьд аль нэгдүгээр ангиасаа эхлээд цуг сурч байсан багын найзтайгаа их олон жилийн дараа Германд уулзсан нь маш том сюрприз байлаа. Интернэт, роауминг бүхий гар утас гэх мэт нь дэлхийг улам хавтгай болгосоор байгаагийн нэг бодит жишээ юм уу даа. Цаг завыг нь үрэн байж миний гол үзэх ёстой газруудыг үзүүлж, олон сайхан залуучууд, найзуудтай танилцуулсан эрхэм найздаа маш их баярлалаа гэж хэлмээр байна. Хувь хүмүүсээс нь зөвшөөрөл аваагүй тул блог дээрээ нэрийг нь дурдахыг урьтал болгосонгүйг уншигч авхай та нар ойлгоно буй заа. Та нарын ажил, амьдрал, сургууль соёлд чинь өндрөөс өндөр амжилт хүсье. Тэр сайхан газар, тэр сайхан соёлтой амьдралын орчин, тэр сайхан утаагүй хотоос салж явахад амар биш байгааг чинь ойлгож байгаа ч хурдан ирж эх орноо хөгжүүлээрэй гэж дахин хэлмээр байна даа.