Monday, 20 October 2008

MONGOLIAN ANIMAL HUSBANDRY SECTOR AND ITS FUTURE

MONGOLIAN ANIMAL HUSBANDRY SECTOR
AND ITS FUTURE

Sometimes, I really do miss my research work. I strongly believe that one sunny day, I will continue it. A couple of people asked me to share some of my research papers which were done in 2004. Here we are! Comments are very welcome!

Literature Review Table of Content

2.1 Introduction

2.2 Agricultural history and development

2.3 Mongolian animal husbandry sector’s history and development

2.3.1 A Nomadic way to survive

2.3.2 Semi-settled and settled ways to live

2.4 Australian agricultural sector’s history and development

2.4.1 Land Management

2.4.2 Advanced technology

2.4.3 Integrated agriculture business

2.5 Conclusion

2.6 Reference

REVIEW OF THE LITERATURE CHAPTER II

2.1 Introduction

The purpose of the literature review of this paper is briefly to review and investigate world agricultural history and its development, particularly Mongolian and Australian animal husbandry sectors will be examined, in terms of these two countries agricultural and animal husbandry sector’s technique, land status and farming management.

The research question of this paper is ‘What is the main difference between Mongolian herders and Australian farmers in terms of farming management?’ The objective of this study is to make comparisons between Mongolian herders and Australian farmers’ farming methods and their challenges.

There is a wide range of literature about the Australian animal husbandry sector and its history, which dates back to the 1700s. It is good to follow old tracks and to know how Australian farmers have gone before and what the Mongolian nomadic herder should do now to operate an efficient modern farming business.

2.2 Agricultural history and development

It is believed that man planted his first seed and tamed his first animal about ten thousand years ago and it was the beginning of the birth of civilization (Rasmussen, 1964; National Geographic Society, 1971; Trippett, 1974; Diamond, 1998; Ostrom, 2000). On the other hand, Toynbee, (1947, 1958, 1966) who made a list of twenty-one civilizations, argued that the last five or six thousand years had seen the birth of civilization; however he agreed that agriculture and the domestication of animals started some nine thousand years ago. Nevertheless, it is believed that civilizations or classifications of human societies emerged among the big rivers and oceans and those countries initiated operating agriculture successfully; however, different civilizations emerged due to differences in their environments (Toynbee, 1958; Ehrlich & Harriman, 1971; Trippett, 1974; Diamond, 1998; Batbayar, 2001). Toynbee (1966) emphasized that the greatest revolution in human history had been the invention of agriculture and the contemporaneous domestication of animals.

American, Canadian, and Australian farmers traditionally have owned their farms, owned land – whether they homesteaded it, bought it, or inherited it (Bailey & Lee, 1970). Farming today is highly commercial; thoroughly market oriented which is based on product specialization and quality. Now people barely use the term ‘commercial farmer’ because all farmers are thus oriented (Durost & Bailey, 1970; Burrows, Mayne & Newbury, 1991). The highly productive farms, that dominate Canada's wheat industries, American meat and wheat industries, Australian meat and wool industries, are increasingly linked with agribusiness, government, (through agricultural policy and programs) and financial institutions for their markets and critical inputs. Nowadays, farmers in highly developed countries have already used computers to calculate grain feeds and huge advances in technology have improved equipment and fertilizers, farmers access market information through the Internet (Toffler, 1990; Cossar, 2003a).

Bossi (1980) argued that the nature and productivity of agriculture throughout human history had been determined by the quality of the land and the relationship between the land and the people dependent on it. By the end of the 17th century, Europe had undergone several major struggles over land and they understood that landlessness could mean powerlessness (Bossi, 1980). Higbee (1963) mentioned that land represents seventy percent of the total value of all farm capital and it is definitely the key capital resource in agriculture.

Benedict (1955) debated that the public lands productivity was very low and it had not been sufficiently attractive as an investment to induce private acquisition hence the lands could be operated more effectively if they were privately owned.

On the other hand, many argue that private property is not a perfect solution for effectiveness of the commons (Hardin, 1968; Ehrlich & Harriman, 1971; Barke & O’Hare, 1984; Pipes, 1999; Ostrom et al, 1999). Ostrom (2000, p. 148) described that commons meant ‘…resources are natural or humanly created systems that generate a finite flow of benefits where it is costly to exclude beneficiaries and one person’s consumption subtracts from the amount of benefit available to others’. Hardin (1968, p. 371) emphasized, ‘Freedom in a commons brings ruin to all’ and it seems that it is difficult to find rules, which are perceived by all users as legitimate, fair, equal, and effective.

Another form of land use is a communal land. If land were communally owned, everyone would try to maximize his or her communal rights. Then, there would be an overwork because some of the costs of his or her going were borne by others. It would result in degradation of land, over hunting and environmental pollution (Ostrom, 2000). There is no perfect way to use lands effectively for everyone; however there are many forms to use the land.

Overall, agriculture is still playing an important role in developing countries’ economies; however, the percentage of GDP derived from the agricultural sector has been declining constantly in most developed countries. It seems that a declining percentage of GDP does not indicate that the value of agriculture is declining. This study chose Mongolia as a developing country and Australia as a developed country to examine their agricultural sector, especially, the animal husbandry sector’s development.

2.3 Mongolian animal husbandry sector’s history and development

2.3.1 A nomadic way to survive

It is believed that the Mongolian steppes have been occupied by nomadic people since 8000 B.C. (Axelbank, 1971; Nyamzagd, 2001b). It is argued that there was no chance to operate agriculture in dry, harsh continental central Asia because it was far away from the ocean and located high above sea level (Barke & O’Hare, 1984; Batbayar 2001); however, USGS (2004) stated that the grasslands of the Mongolian Plateau represent some of the richest agricultural land and the largest expanses of intact native grasslands in the world. Shagdar (2001) argued that domestication of wild animals began in Mongolia between the 8th and 3rd centuries B.C. and animal domestication was the main productive sector rather than hunting. Trippett (1974) made a comment that the tamed horse brought ever-quickening communication, speed and it was the beginning of nomadization. It is difficult to justify and prove this hypothesis because there were many nomadic tribes such as Australian aboriginals, Eskimos who live on the shores of the Arctic Ocean, Bambuti the African nomadic tribe, and Bajau in the Philippines, who do not have a single horse (Toynbee, 1935; 1947; National Geographic Society, 1971). Nomads used to live throughout the world; however their number is decreasing gradually. Nowadays, there are 40 million nomadic people who live in 40 different countries (Mygmarjab, 2004).

It would be a big mistake if someone believes that all nomads are herders and vice versa. National Geographic Society (1971) stated that nomadic people relied on movement to survive whatever their reasons to move. There were many forms of nomadic life because there were many ways of surviving on the move.

Shagdar (2001) remarked that around the 13th and 14th centuries, herder households started forming into small nomadic group settlements and raised a variety of livestock. Nomadic Mongolians maintained their land by sacrificing their lives. Many people (Toynbee, 1966; Axelbank, 1971; Trippett, 1974; Hooker, 1996; Strauss & Turnbull, 1996; Barker, 1997) say that the Mongolian Empire [during the 13th century under the rule of Chingis and Khubilai Khaan] was the largest empire in human history in terms of geographical expanse. By the time when Mongol kings died or killed, there were competitions for the king seat among the warriors. Consequently, Mongolian empire unraveled. As a result, the Manchus conquered Mongolia for over two hundred years between 1691 and 1911 (Axelbank, 1971). Under the Manchu’s regime, Mongols were reduced to serfdom, poverty, and most herders’ animals and wealth belonged to Manchu’s kings, although the herders were still nomads.

In 1921, Mongolia declared itself as the second communist country in the world after the Soviet Union (Lawless, 2000). As a result, a majority of private livestock was transferred to the collective ownership form. Management of collectivism provided various services for herders such as building enclosures, preparing hay, and constructing wells (Shagdar, 2001). Moreover, Mongolia benefited from the Cold War between the Soviet Union and the USA because during that time the Soviet Union invested huge money in the Mongolian agricultural industry. This process brought more advanced animal husbandry methods to herders. It is believed that it was the first stage for nomad Mongolians to adopt settled and semi-settled lifestyle. In 1918, Mongolia had around 540,000 people, most of them were nomadic, and although herders belonged to collectives according to the Government, they were still nomads (National Geographic Society, 1971; Lawless, 2000).

The collapse of the socialist system, which lasted between 1921 and 1989, brought immense difficulties for Mongolians, because the population had no experience in running private enterprises. The poor infrastructure, unemployment, and poverty forced people into cities; however, all Mongolians were free to settle anywhere they chose in the vast country of more than 1.5 million square kilometres (Cambreleng, 2004). Higbee (1963) concluded that while a decline in the number of farms helps to thin the rural population and pack more people into cities, the expansion of cities tends to reverse the process and bring some people back close to the farm.

Now the population stands at almost 2.5 million people and one third of them live in the countryside (National Statistical Office, 2004). There are around 185,000 herders in Mongolia. Away from Ulaanbaatar and the other major cities, Mongolia is still a nomadic herding economy and Barker (1997, p. 147) remarked, ‘Mongolia is one of the few countries in Central Asia where people still live a nomadic lifestyle despite the extreme climate’. This citation could mislead readers of his book because it is believed that the main reason to live a nomadic lifestyle in Mongolia was the extreme climate. Not only for Mongolian nomadic herders, but also for the nomads of the world, the only real dangers and reasons were natural ones. These factors made them the ‘prisoners’ of an annual climatic and vegetational cycle and it was one of the major determinants of farming and general land use (Toynbee, 1935; 1947; 1966; Trippett, 1974; Barke & O’Hare, 1984; Clarke, 2004).

There are no fences in the Mongolian countryside because of the nomad system and cows, horses, goat, camels, and sheep wander across it freely. As a result, rural Mongolians do not possess land. Pasture is considered the country’s real wealth for both herders and the government. Nomadic Mongolians share concepts and rules, which are created without formal, governmental jurisdictions to protect nature and if people violate these rules they suffer not only a loss of favor from the animals such as over hunting, overgrazing, and pollution but also social disgrace. The nomadic Mongolians’ attitudes of living in harmony with nature, leaving the land undivided as a common heritage, and defining community life in terms of the migration of animals and the phases of nature are the main differences from western livestock farmers who own their ‘fenced’ land.

2.3.2 Semi-settled and settled ways to live

Diamond (1998) argues that successful food production permits people to adopt sedentary or settled living and this tendency helped people to develop technology, craft, and construction works. Before the 1960s, eighty five percent of the Mongolian population was living in a nomadic way but now eighty five percent of them are living without a nomadic style and the first generation of urban Mongolians were born in around 1960s (Batbayar, 2001). Shagdar (2001) reported that half of Mongolian families live in the traditional housing form of gers (tents). Most of them are settled or semi-settled and animal husbandry does not really play an important role on their lives.

Communist authorities from the beginning sought to destroy the traditional nomadic community organization and to replace it with centrally controlled collective farms. The communist system was aimed at increased production and used all available technical means, but rigid regimentation allowed little initiative (Toynbee, 1935; Tannous, 1964; Burrows, Mayne & Newbury, 1991). Barke and O’Hare (1984) stated that the form of communal land tenure had been considered an obstacle to agricultural change and economic development. People tended to be collective when there was coercion or something to make individuals act in their common interest and this argument eventually developed into the ‘zero contribution thesis’. Further collectivism was the same as ‘prisoner’s dilemma games’ because members of collective groups begun to reduce their contribution if others did not contribute (Ostrom, 2000). Collectivism was coercion for most Mongolian herders and they were running away to prevent participating in it. The government made every decision, which economically did not work well. As a result, the Mongolian government started to privatize livestock and farming facilities in the 1990s. Livestock privatization encourages a rapid increase in the number of herds.

Today, the Mongolian agricultural sector is being reformed again and the government is trying to develop semi-intensive and intensive methods for agriculture as well as animal husbandry. Nomadic herders are becoming semi-settled and starting to specialize by breeds and livestock (National Statistical Office of Mongolia, 2001). On the other hand, some people such as Amarjargal, Lecturer of the Mongolian Agricultural University, Samdandorj, General Secretary of Red Cross in Mongolia (cited in Gerel, 2004), strongly argue that Mongolian livestock must remain as a nomadic style and herders have to migrate by following their animals. They called it as ‘The Mongolian Gene’. They tried to justify their argument by citing the number of dead livestock in the last few years and they argued that the reason was Mongolian livestock, which were adapted into their environment and nature, hybridized with overseas breeds that give more milk, meat than native breeds and created a weak type of breed.

Mongolian herders have faced a precarious situation as they struggle to respond to the momentous political and economic changes of recent years. Humphrey and Sneath (1999) discovered that the extensive and quite sudden social, political, environmental, and economic changes have forced nomadic people to respond, and evolve in order to maintain their centuries-old way of life. Nevertheless, in 2002, the government passed the law, which allows owning land. Now one can see the historical process of transition from pure nomadism to semi-settled and permanent agriculture in the Mongolian countryside. Keeping bigger herds demands more and better grazing lands unless herders use efficient land management and advanced technology. These strategies eventually led nomadic herders to an integrated form of agriculture.

2.4 Australian agricultural sector’s history and development

2.4.1 Land management

In 1787, George III, king of England gave an instruction to Governor Philip before he set out to establish the new penal settlement at Botany Bay in New South Wales in Australia. The main point of instruction was to use land (Shaw, 1967). Sheep and cattle farmers play an important role in Australian agricultural land management. A land owner has a freedom to use his or her land and to transfer it; however, the government does retain some control by virtue of the right of eminent domain, the right to tax and land-use regulations (Campbell, 1967). The Australian Encyclopedia (1996b) stated that the feudal land tenure system was introduced into Australia by English common law. According to this law, generally speaking, there are two forms of land ownership, such as freehold and leasehold, which exist in Australia.

Before these legislations, there was squatting. It seemed that squatting emerged because of the lack of a land policy at that time in Australia. A squatter meant a person who had squatted on unoccupied land for pastoral purposes without official permission. But eventually this term began to be used to all persons who squatted on public land without permission, later to those who held their sheep run (Shaw, 1960; Buckley, 1964; Roberts, 1964; Clark, 1969; The Australian Encyclopedia, 1996c). The first local squatting Act of 1833 passed in New South Wales, later on the Government Act of 1842, which was the first general land act for all Australia (Buckley, 1964; Roberts, 1964). It was the starting point to lease lands and eventually it gave a chance to people to buy their own land.

A fence is considered the main tool of Australian farmers and herders. Donald (1967, p. 67) declared, ‘Australia is one of the most fully fenced countries in the world’. On the other hand, Davidson (1966) confirmed that cattle were run on the open range in large herds and fencing was practically non-existent in the Northern Territory, Western Australia, and Northwestern Australia. Rangeland agriculture plays an important role especially in Western Australian, Northern Territory, and Queensland; however, it is argued that rangelands, approximately seventy five percent of Australian total landmass, are not being managed in an ecologically sustainable way (Sustainable Natural Resource Management in the Rangelands, 1997; Sutton, 1999; PGA, 1999; Sustainability of the Pastoral Rangelands, 2003). Pastoralism has a long history in the rangelands and it is the most widespread form of land use (ANZECC & ARMCANZ, 1999). Australia’s north east tropical area of Queensland, together with the usable portion of the continent with a growing season of less than five months, is referred to as the Pastoral Zone. Davidson (1967, p. 39) remarked, ‘The Pastoral Zone is also unique in Australian agriculture because it depends on employed rather than on family labor…and many of the farming properties are operated by large pastoral companies’ and basically, cattle grazing is the dominant form of land use in the northern tropical part, while sheep grazing predominates in the southern non-tropical section.

Shaw (1967, p. 15-16) stated, ‘All states passed land legislation to encourage closer settlement, and by 1914 had purchased three million acres of privately owned land for $68 million’. Land became the real asset for families and they started using it wisely and accurately. According to history, it seemed that the land was the most important capital at all (Clark, 1969; Toffler, 1990).

2.4.2 Advanced technology

Revolutionary technological process has a potential to bring revolutionary social change and it has already been confirmed by the Internet, satellites, and cloning. A large amount of Australian research work has been aimed at developing pasture species, which will flourish in the short Australian growing season because some parts of Australia have insufficient moisture and lack an irrigation systems for plant growth (Davidson, 1966; 1967).

Donald (1967) stated that Australia has changed from a labor-intensive to a capital-intensive operation, based on the bulldozer, tractor, and other machines. Technology makes life easier; however, Ostrom et al (1999) argued that technology was not a substitute for decision-making how to effectively use common pool resources. Higbee (1963) stated that in 1800, an average of fifty six hours of labor were required to produce an acre of wheat, today it takes less than two hours of labor and does it better and the technological revolution in agriculture is partly genetic and chemical. Using a modern feeding system, one man can now take care of 70,000 chickens and can handle 5,000 head of cattle (Hardin, 1970). Moreover, according to Barke and O’Hare’s (1984) research, American farmers were on average 120 times more productive than the farmers of the developing countries because of technology.

Agricultural science and technology has to be developed because the increasing number of world population must be fed. The traditional way of agriculture cannot satisfy the increasing world food demand. It is reported that now most developed countries’ farmers were being offered to be served by satellites to monitor how fast their grass is growing and to improve pasture and irrigation management (Ostrom et al, 1999; Oakley, 2004). Australian Agricultural Minister Kim Chance (cited in Oakley, 2004) said that this new technology had led to a significant rise in profits for those in the trial, some by up to 150 percent. Furthermore, Trebeck (cited in Way, 2003d) remarked, ‘It is the era of the serious professional who uses technology, better agronomy, financial instrument, improved marketing and water conservation to improve yields and drive costs down’. Meat and Livestock Australia (2004) remarked, ‘Australia's livestock producers are already among the world's most efficient and are leaders in advanced animal husbandry and production techniques’.

2.4.3 Integrated agricultural business

The Cambridge Encyclopedia of Australia (1994) remarked that just two hundred years ago Australia was a land without agriculture but today agriculture is one of Australia’s biggest industries. Donald (1967) stated that Australia had several advantages as an environment for agriculture, such as a mild winter and vast size. The first farm management club in Australia was established in 1956 in New South Wales and it was incorporated by a group of thirty to fifty farmers (Druce, 1967). Fin (1997, p. 318) emphasized, ‘The farm sector contributes about three percent of Australia’s total GDP’. This percentage was 3.8 percent by the end of 2003 and the 2002-2003 drought has shaved less than 1 percent off the Australian GDP; however there are a large number of small businesses. A century ago, when agriculture made up a quarter of the nation’s economy, it would have cut growth by 7-8 percent (The Australian Encyclopedia, 1996a; Australian Bureau of Statistics, 2003; www.ibisworld.com.au, 2003; Ruthven, 2003). It proves that Australia’s economy is not dependent on agriculture nowadays. According to the Australian Bureau of Statistics (2003), in 2001, Australia had 3.2 million milk cattle, 24.5 million meat cattle and 110 million sheep and lambs. Furthermore, about two-thirds of the national flock is on properties with over two thousand sheep (Sheep in Australia, 2004).

Some domestic mammals such as cow, yak, and sheep interacted with domestic plants to increase crop production by manure applied as fertilizer (Diamond, 1998). Most farm income is from marketing livestock and livestock products and crops. Davidson (1966) stated about intensive cattle fattening in the Northern Territory that it was a combination of a cattle farm and cropping. Australian farmers and their farms in its 6 states are not all alike. The Cambridge Encyclopedia of Australia (1994) stated that there were 125,000 farmers in Australia in 1994 and this number was gradually decreasing because of the use of labor saving technology and machines. Operators of farms differ in age, educational attainment, management skills, whether they are full-time or part-time farmers, and in many other ways. Their farms range from under a few acres to thousands of hectares in size, they may raise livestock or crops, they may be specialized in one type of farm enterprise or be diversified (Randall & Myers, 1970). For example, only one wealthy farming family owns 117,000 square kilometres or 1.5 percent of Australia’s land mass (Way, 2003a). Some areas are more profitable to grow sheep than grain, some of them not. The most important agricultural and pastoral industries produce cereals (mostly wheat), sheep, beef cattle, dairy cattle, wool, sugar, honey, fruit, and grapes for wine (Fin, 1997).

2.5 Conclusion

It seemed that agricultural diversity was a reflection of variations in cultural and environmental factors. A lot of changes have been made in the world agricultural industry since it started ten thousand years ago. Some of the major changes involve the land using system, technology revolution, an increase in intensification and commercialization. These changes result in changes to the level of productivity and income. This tendency leads modern farmers towards private and small to medium scale farming. Agriculture is the major source of employment and contributes substantially to national income as well as foreign exchange earnings for most developing countries; whereas, the agricultural sector’s percentage of GDP is declining gradually in the developed countries.

The increasing number of livestock which resulted in degradation of pastureland, natural disaster, lack of business management, the land using system challenges nomadic Mongolian herders to have semi-intensive and intensive farming technique to cope with a market system, which Mongolia only introduced over the last fourteen years.

REFERENCES

ANZECC & ARMCANZ (Australian & New Zealand Environment & Conservation Council, Agriculture & Resource Management Council of Australia & New Zealand), 1999, National Principles and Guidelines for Rangeland Management, Australia

Australian Bureau of Statistics, 2003, ‘Importance of Industries to States and Territories’, BRW, October 30-Novermber 5, 2003, p. 35

Axelbank, A. 1971, Mongolia: This Beautiful World, Published by Kodansha International LTD, Tokyo, Japan & Palo Alto, Calif., U.S.A.

Bailey, W. R & Lee, E. 1970, ‘The New Frontier of Finance’, Contours of Change: The Yearbook of Agriculture, Unites States Department of Agriculture, USA

Barke, M & O’Hare, G. 1984, The Third World: Conceptual Frameworks in Geography, Published by Kyodo Shing Loong Printing, Singapore

Barker, H, 1997, Russia and Central Asia by Road: 4WD, Motorbike, Bicycle, Bradt Publications, UK

Batbayar, B. 2001, ‘The Government Should Encourage the Migration’, Retrieved from: http://www.baabar.net/myopinion_nomad.html, Accessed on 9 May 2004

Benedict, M. R. 1955, Can We Solve the Farm Problem? An Analysis of Federal Aid to Agriculture, The Lord Baltimore Press, USA

Bossi, S. E. 1980, ‘The Land: Who Shall Control?’ Farming the Lord’s Land: Christian Perspectives on American Agriculture, Augsburg Publishing House, USA

Buckley. K., 1964, ‘Gipps and Graziers of New South Wales, 1841-1846, Part 1’, Historical Studies: Australia and New Zealand, Selected Articles, Melbourne University Press, Australia

Burrows, B., Mayne, A & Newbury, P. 1991, Into the 21st Century: A Handbook for a Sustainable Future, Adamantine Press Limited, UK

Cambreleng, B. 2004, ‘Khan’s Folk Fight to Survive’, The West Australian; The Sunday Times, June 13, 2004, p. 6

Campbell, K. O. 1967, ‘Land Policy’, Agriculture in the Australian Economy, Sydney University Press, Australia

Clarke. G., 2004, ‘In Mongolia, Life is Still Linked to Animals, not Technology’, The West Australian, Saturday, October 2, 2004, p. 24

Clark. M., 1969, A Short History of Australia, Revised Edition, A Mentor Book, USA

Cossar, L, 2003a, ‘Land of Hope and Glory’, BRW, May 15-21, 2003, p. 76

Davidson, B. R. 1966, The Northern Myth: A Study of the Physical and Economic Limits to Agricultural and Pastoral Development in Tropical Australia, Melbourne University Press, Australia

Davidson, B.R. 1967, ‘The Economic Structure of Australian Farms’, Agriculture in the Australian Economy, Sydney University Press, Australia

Diamond, J. 1998, Guns, Germs and Steel: A Short History of Everybody for the Last 13,000 Years, Published by Vintage, Great Britain

Donald, C. M. 1967, ‘Innovation in Agriculture’, Agriculture in the Australian Economy, Sydney University Press, Australia

Druce, P. C. 1967, ‘Organization and Administration’, Agriculture in the Australian Economy, Sydney University Press, Australia

Durost, D. D & Bailey, W. R. 1970, ‘What’s Happened to Farming’, Contours of Change: The Yearbook of Agriculture, Unites States Department of Agriculture, USA

Ehrlich, P. R & Harriman, R. L. 1971, How To Be a Survivor: A Plan to Save Spaceship Earth, Cox & Wyman Ltd, London

Fin, K. 1997, The Book of Australia, The Watermark Press, Sydney

Gerel, G. 2004, ‘For the Herders’ Generation’, Today, 29 April 2004, #101, Retrieved from: http://www.mongolnews.mn/20040429/entertainment.htm, Accessed on 6 May 2004

Hardin, C. M. 1970, Contours of Change: The Yearbook of Agriculture, United States Department of Agriculture, USA

Hardin, G. 1968, ‘The Tragedy of the Commons’, Science, 162:1243-1248

Higbee, E. 1963, Farms and Farmers in an Urban Age, Printed by Connecticut Printers, New York

Hooker, R. 1996, ‘The Mongolian Empire’, Retrieved from: http://www.wsu.edu/~dee/CHEMPIRE/YUAN.HTM, Accessed on 8 May 2004

Humphrey, C & Sneath, D. 1999, The End of Nomadism, Duke University Press, USA

Lawless, J. 2000, Wild East: Travels in the New Mongolia, ECW Press, Canada Meat and Livestock Australia, 2004, Retrieved from: http://www.mla.com.au/content.cfm?sid=110, Accessed on 8 May 2004

Mygmarjav. 2004, The Report of ‘The Future of Nomadic Livestock’ Conference, Ulaanbaatar

National Geographic Society, 1971, Nomads of the World, Published by National Geographic Society, USA

National Statistical Office of Mongolia, 2001, Retrieved from: http://www.tacisiclp.mn/index.php?pg=report1mon.php, Accessed on 6 May 2004

National Statistical Office of Mongolia, 2004, Retrieved from: http://www.nso.mn/eng/index.php, Accessed on April 20, 2004

Nyamzagd, S. 2001b, Strategic Management of The National Economy, Published by Urlakh Erdem, Mongolia, Chapter 1, vol. 2, p114-129

Oakley, V. 2004, ‘Sky Spy Watches Grass Grow’, The Australian: The Sunday Times, April 11, 2004

Ostrom, E., 2000, ‘Collective Action and the Evolution of Social Norms’, Journal of Economic Perspective, Vol. 14, # 3, p. 137-158

Ostrom, E., Burger, J., Field, C. B., Norgaard. R. B., Policansky. D., 1999, ‘Revisiting the Commons: Local lessons, Global Challenges’, Retrieved from ProQuest, http://proquest.umi.com/pqdweb?index=0&did=000000040646004&SrchMode=1&sid=1&Fmt=4&VInst=PROD&VType=PQD&RQT=309&VName=PQD&TS=1084519158&clientId=28250, Accessed on 14 May 2004

Pipes, R. 1999, Property & Freedom, The Harvill Press, London

PGA (The Pastoralists and Graziers Association of Western Australia), 1999, Implementing Landcare in the Rangelands, Department of Agriculture, Fisheries and Forestry, Australia

Randall, C. K & Myers, C. M, 1970, ‘Are They Making a Living Down in the Farm?’ Contours of Change: The Yearbook of Agriculture, Unites States Department of Agriculture, USA

Rasmussen, W. D. 1964, ‘Valley to Valley, Country to Country’, The Farmer’s World: The Yearbook of Agriculture, The United States Government Printing Office, The United States Department of Agriculture

Roberts. S. H. 1964, The Squatting Age in Australia 1835-1847, Melbourne University Press, Australia Ruthven, P. 2003, ‘Fast and Furious’, BRW, October 23-29, p. 50

Shagdar, E. 2001, The Mongolian Livestock Sector: Vital for Economy and People, but Vulnerable to Natural Phenomena, ERINA

Shaw, A. G. L. 1960, The Story of Australia, Faber and Faber Limited, London

Shaw, A. G. L. 1967, ‘History and Development of Australian Agriculture’, Agriculture in the Australian Economy, Sydney University Press, Australia

Sheep in Australia, ‘The Sheep Industry in Australia’, Retrieved from: http://www.animalliberation.org.au/sheep2.html, Accessed on 8 May 2004

Strauss, R & Turnbull, T. 1996, The Trans-Siberian Rail Guide, Compass Star Publications, USA

Sustainability of the Pastoral Rangelands, 2003, Pastoralism and Sustainability, Department for Planning and Infrastructure, The Government of Western Australia

Sustainable Natural Resource Management in the Rangelands, 1997, Centre for International Economics, Canberra & Sydney

Sutton, D. 1999, Implementing Landcare in the Rangelands, Department of Agriculture, Fisheries and Forestry, Australia

Tannous, A. I. 1964, ‘Bond with the Earth’, The Farmer’s World: The Yearbook of Agriculture, The United States Government Printing Office, The United States Department of Agriculture

The Australian Encyclopedia, 1996a, Vol. 1, Sixth Edition, Australian Geographic Pty Ltd, Australia

The Australian Encyclopedia, 1996b, Vol. 5, Sixth Edition, Australian Geographic Pty Ltd, Australia

The Australian Encyclopedia, 1996c, Vol. 7, Sixth Edition, Australian Geographic Pty Ltd, Australia

The Cambridge Encyclopedia of Australia, 1994, Cambridge University Press, Great Britain

Toffler, A. 1990, Power Shift: Knowledge, Wealth, and Violence at the Edge of the 21st Century, Published by Bantam Books, USA

Toynbee, A. 1935, A Study of History, Vol. 3, Oxford University Press, Great Britain

Toynbee, A. 1947, A Study of History: Abridgement of Volumes I-VI by D.C. Somervell, Oxford University Press, New York and London

Toynbee, A. 1958, Civilization on Trial and the World and The West, The World Publishing Company, Cleveland and New York

Toynbee, A. 1966, Change and Habit: The Challenge of Our Time, Oxford University Press, New York and London

Trippett, F. 1974, The Emergence of Man: The First Horsemen, Time-Life Books, New York

USGS, 2004, ‘Comparative Grassland Land Cover Performance in Grasslands of Asia and North America’, Retrieved from: http://edcintl.cr.usgs.gov/mongolia/mongolia.html, Accessed on 14 May 2004

Way, N. 2003a, ‘Bull Run’, BRW, November 6-12, p. 31-34

Way, N. 2003d, ‘Smart Farmers See Hope on the Horizon’, BRW, January 16 – 22, p. 56-59 www.ibisworld.com.au, Accessed on 29 September 2004

Monday, 13 October 2008

Born to free and taxed to death

Санхүүгийн эрх чөлөөтэй “төрөлт” ба татвартай “үхэл”

Ерөнхийлөгчийн цалинг та өөрөө төлдөг гэдгээ хааяа ч болов мэдэрдэг биз дээ? Ерөнхийлөгчөөс гадна төсвийн мөнгөөр цалин мөнгөө авдаг тангараг өргөсөн төрийн зарим ажилчид үүнийг ерөөсөө мэдэхийг хүсдэггүй нь даанч гомдмоор. Хүн ер нь яг өөрийн халааснаас мөнгөө тоолж гаргаад алив нэгэн юм худалдан авахдаа ямар сайн үзэж шалгаж, чанар нь тааруу болон цаг хугацаандаа нийлүүлэгдээгүй бол хэл ам хийж, заргалддаг билээ?

Улс орны эдийн засаг хурдацтай өсөж байна, ДНБ, нэг хүнд ногдох үндэсний орлого нэмэгдэж байна гэж буй хэдий ч баян, ядуугийн ялгаа улам ихэссээр байгаа бус уу? Саяхан судалгааны байгууллагууд гаргасан мэдээлэлдээ Монголд ядуурлын хэмжээ эрс өсөөгүй ч гэсэн ядуурлын түвшин буюу зэрэг нь улам гүнзгий болсон гэж дурдсан байсныг уншиж байсан. Өөрөөр хэлбэл нийгмийн баялаг тэгш бусаар хуваагдаж, хуваарилагдаж байна аа л гэсэн үг. Хуваарилдаг хүмүүс нь өөрсөддөө ашигтай, ихээр хуваарилж чаддаг, энэ зүй тогтол нь “уламжлал” болсон тул одоо энэ орон нутгийн сонгуульд дуучин, телевизийн нэвтрүүлэгч, мэдээ уншигч, бөх, яруу найрагч, дөнгөж сургууль төгссөн хорь гаран насны залуус, төрөл бүрийн бизнесмэнүүд асар ихээр байгаа нь нэгийг хэлж, хоёрыг анхааруулж буй бус уу? Угаасаа улс төр рүү ороогүй үлдсэн нь л хоосон хоцроод байгаа болохоор бүгд хошуурч байгааг ойлгоход уул нь төвөггүй мэт. Ирц хүрээгүй тул дахин санал хураалт явах болоод байдаг. Сая энэ сонгуульд зориулаад 1,000,000,000 нилээд гаран мөнгө зарцуулсан гэсэн. Дахиад иймийг зарцуулахаас нааш сонгууль явуулж, саналаа авч чадахгүй шүү дээ. Энэ мөнгөөр хотын замыг толь болгож, хичнээн олон сургууль, эмнэлэгийн засварыг хийх байсан бол оо? Энэ мөнгө бидний татвараар босдог тул энэ татварыг өгөөгүй бол бид гар дээрээ овоо их цалин тухайн саруудад авах боломжтой байсан гэж бодохоор гол харлахгүй байхын аргагүй.

Сонгууль зарцуулж буй мөнгө яах вэ, гол нь төрд цугларч буй мөнгө шударга хуваарилагдахгүй байгааг л би онцлоод байгаа юм. Үүнээс бол Улаанбаатар хотод ядуу, хөдөөнөөс орж ирсэн, гэр хорооллын иргэд, жаахан хүүхдүүд аймшигтай дээрэм, тонуул, хүн амины хэрэг хийж байна. Миний сайн найзууд болох хоёр ч залуу хоёулаа буюу нэг нь 3-р хороололд явж байгаад, нөгөө нь 10-р хороололд байх гэрийнхээ орц руугаа орж яваад бүлэг залууст дээрэмдүүлэн зодуулж, түрийвч, гар утасаа алдсан байгаа юм. Хоёулаа жаахан халамцуу явж байсан гэж байгаа. Боолгуулсан найз маань ухаан алдсан бөгөөд алуулаагүй үлдсэн нь их юм гээд баярлаад сууж байна лээ. Тэр найз маань том ханхар биетэй, жин нь 100 кг гарсан хүн гээд бод доо. Тэрийг тэгж байгаа юм чинь манийг яах байсан юм бол, бүү мэд. Хэсэг бултаараа шоудаж наргисныхаа дараа бие биенийгээ заавал гэрт нь оруулж өгч байгаарай залуусаа гэж хэлэхээр чинь одоо иргэний дайнтай улсад амьдарч байгаа юм шиг болох гээд байдаг.

Сонгуульд дэвшиж буй хүмүүсийн яриаг хараад байхад ихэнх нь би өөрөө сайхан амьдарч байна, надад бүх юм байна, одоо чухам улс орноо хөгжүүлмээр байна гээд байгаа. Тийм л сүрхий юм бол заавал тэгж сонгуульд уралдаж, хоорондоо хядалцан, олон сая, тэрбум төгрөг зарцуулж байснаас байр, албан газрынхаа ойр хавийн замыг тэгшлэх, бөглөх, мод тарих, арчлах ургуулах, за болъёо гэхэд удирдаж буй компанийнхаа ажилчдын цалинг нэмэх, бонусаасаа хуваалцаж болно шүү дээ эхний ээлжинд. Эх орны хөгжил иймэрхүү “аахар, шаахар” юмнаас л эхэлдэг байх гэж мунхаг буй төсөөлөөд буй. Гэхдээ тэд нар дээшээ гарч энэ яриад байгаа шударга бус юмтай тэмцэнэ гээд байгаад л гол ач холбогдол нь байгаа юм болов уу гэж заримыг нь хараад байгаа. Үнэхээр эд нар миний сар болгон хугацаандаа төлдөг татвартай тэнцэхүйц төрийн үйлчилгээ, нийгмийн стандартыг хангаж өгвөл яагаад болохгүй гэж? Баахан юм амлачихаад биелүүлээгүй байж дахин дахин сонгогдоод байгаа хэдэн сэтэртэй нөхдүүдийг яалтай билээ дээ. Хууртагдаад байдаг, хямдхан худалдагддаг бид нарын л хохь, буян заяа юм доо. Ядаж худлаа үнэн сонгуулиа ихэнх нь очоод өгчихсөн бол бид нар бултаараа 1 сая америк доллар хэмнэх байлаа. Тэр чинээгээрээ ядаж нэг өдөр нэг биш хоёр талх авч идэх боломжоо алдлаа л гэж жирийн иргэн хүний хувьд хараад сууж байна даа гэж. Эцэст нь бас төрөхдөө санхүүгийн дарамтгүй төрсөн хүмүүс үхэхдээ татварын дарамтгүй үлдэхийн төлөө харгис өрсөлдөөнийг шударга бус нийгэмд явуулж буй хүн гэдэг араатны төрөлхийн зан авир юм уу даа гэж хэлмээр санагдаад.

Thursday, 2 October 2008

Beautiful insights

Гайхалтай үгс

I have found the following beautiful insights while surfing through internet and could not hold myself to make a Mongolian translation and share this with you. It seems that these words are kind of golden rules for those who try to make successful career and tangible personal and business results.

Интернэтээр "сэлж" яваад бас сайхан үгс, өгүүлбэрийг олоод орчуулаад та нартайгаа хуваалцахгүй байж чадсангүй. Ажил хийж байгаа, амьдрах гэж ядаж байгаа бидний үеийн залуусын хувьд алтан дүрэм л юм шиг санагдлаа.

Don't compare yourself with any one in this world. If you compare, you are insulting yourself.

Өөрийгөө энэ дэлхийн хэн нэгэнтэй бүү харьцуулж үзэж бай. Хэрвээ харьцуулах юм бол та өөрөө өөрийгөө доромжилж байна гэсэн үг.

No one will manufacture a lock without a key. Similarly God won't give problems without solutions.

Ямар ч хүн түлхүүргүй цоож хийдэггүй. Түүнтэй адил асуудал болгоныг шийдэх гарц хаа нэгтээ байж л байх ёстой.

Life laughs at you when you are unhappy... Life smiles at you when you are happy... Life salutes you when you make others happy...

Чамайг аз жаргалгүй байх үед чинь амьдрал чиний өөдөөс хөхөрч инээдэг. Чамайг аз жаргалтай байх үед чинь амьдрал чиний өөдөөс инээмсэглэдэг. Чамайг бусдад аз жаргалыг өгсөн үед амьдрал чиний өмнө бөхийдөг.

Every successful person has a painful story. Every painful story has a successful ending. Accept the pain and get ready for success.

Амжилттай, алдартай хүн болгоны ард бүтэлгүй түүх, зовлон байдаг. Бүтээгүй, азгүй түүх болгон амжилттайгаар төгссөн байдаг. Иймээс амжилт олохын тулд эхлээд зовлон бэрхшээлийг хүлээн зөвшөөр.

Easy is to judge the mistakes of others. Difficult is to recognize our own mistakes.

Бусдаас бурууг хайж, шүүмжлэх нь тун амархан. Харин өөрөө өөрийнхөө алдааг олж харахад тун хэцүү.

It is easier to protect your feet with slippers than to cover the earth with carpet.

Дэлхийг хивсээр бүтээх гэж оролдож байснаас нүцгэн хөлөндөө углааш олж өмсөх нь хамаагүй амархан шүү.

No one can go back and change a bad beginning; But anyone can start now and create a successful ending.

Хэн ч цаг хугацааг буцаан амжилтгүй эхлэлийг өөрчилж чадахгүй. Харин хэн ч байсан хамаагүй яг одоо амжилттай төгсгөлийг хийж чадна.

If a problem can be solved, no need to worry about it. If a problem cannot be solved what is the use of worrying?

Хэрвээ асуудал шийдэгдэж болохоор асуудал бол санаа зовох хэрэггүй. Хэрэв үнэхээр шийдэгдэж болохгүй асуудал байгаа бол ер нь санаа зовоод бид яах юм бэ?

If you miss an opportunity don't fill the eyes with tears. It will hide another better opportunity in front of you

Хэрвээ та боломжийг алдсан бол битгий нүдэндээ нулимс хуримтлуул. Учир нь энэхүү хуримтлуулсан нулимс чинь таны дараагийн боломжийг харагдуулахгүй нүдийг чинь таглах бий вий.

"Changing the Face" can change nothing. But "Facing the Change" can change everything.

“Нүүр өөрчлөх” гэдэг нь үнэндээ юуг ч өөрчилдөггүй. Харин ”Өөрчлөлттэй нүүрэлдэж” чадвал бүх юмаа та өөрчилж чадна.

Don't complain about others; Change yourself if you want peace.

Бусдад битгий гомдоллоод бай. Хэрэв эх тайван, амар амгаланг хүсч байгаа бол эхлээд өөрийгөө өөрчил.

Mistakes are painful when they happen. But year's later collection of mistakes is called experience, which leads to success.

Алдаа хийхэд маш хүнд үр дагавар гардаг хэдий ч магадгүй жилийн дараа ч юм уу эргээд алдаануудынхаа цуглуулгыг хараад туршлага гэж нэрлэх болдог бөгөөд чухам энэ л биднийг амжилт руу дагуулдаг бөлгөө.

Be bold when you loose and be calm when you win.

Алдах үедээ хатуу бай, онох үедээ даруу бай.

Heated gold becomes ornament. Beaten copper becomes wires. Depleted stone becomes statue. So the more pain you get in life you become more valuable.

Хайлуулсан алт гоёл болдог. Давтсан зэс утас болдог. Зассан чулуу хөшөө болдог. Хэдий хэмжээний зовлон амьдрал дээр үүрнэ төдий хэмжээгээр чи улам үнэ цэнэтэй болох болно.

Sunday, 28 September 2008

Trip to south of Mongolia

Өмнөд этгээдэд зорчсон тэмдэглэл

Говийн гурван аймгаар ажлаар яваад ирлээ. Өмнө нь бас л ажлаар Дорноговь аймагт хэд гурав очсоныг эс тооцвол Говь нутаг миний хувьд очиж үзээгүй газрууд байсаар л байсан юм. Говийнхон минь битгий гомдоорой, гэхдээ шулуухан хэлэхэд хоол болон ус ёстой муутай газар байна лээ. Ус бол яах вэ, байгалийн “гамшиг” байж болох чиг хоол ундыг жаахан чанартай, аятайхан хийж болох ч юм шиг харагдаад байсан даг, би өөрөө хэдийн муу тогооч ч гэсэн. Бас үйлчилгээ нь. Амыг нь дотроос нь тэвхтчихсэн юм шиг инээдэггүй, ярьдаггүй, чихэнд нь хиртэй марль чихчихсэн юм шиг хэнэггүй зөөгч, үйлчилгээний ажилтантай овоо хэд тааралдсан гэж байгаа.

Ер би ажлаар дотоод, гадаад нижгээд явдаг ч яг сайхан амрах зорилгоор явж байсан нь нэгээхэн ч үгүй бөлгөө. Тэрний уршигаар хоёр хоногийн өмнө анх удаагаа толгойдоо цагаан үстэй болж эхэлж байгаагаа мэдрээд хичнээн их санаагаар унав аа. Дорноговиос Дундговь аймаг руу явж байх үед аль хэдийн харанхуй болсон байсан бөгөөд замдаа мотоцикльтэй хоёр халамцуу, “гүндүүгүй”, хөдөөний жинхэнэ Монгол гэж хэлж болохуйц залуус гар өргөж байхтай тааралдсан. Биднийг зогсохыг хүссэн шалтгаан нь халамцуу болохоор мотоциклиэ унаж чадахгүйгээс гадна ядаж байхад ёлтойгоод ч болов асдаг гэрэл уг өөрөө явагч төхөөрөмжинд нь байдаггүй ээ. Мань эрчүүдийн гол санаа нь манай машины өмнө гэрэлд гарч явж төрсөн сумдаа очих явдал байсан аж. Сум дамжиж архиддаг овоо муу гарууд байна лээ. Тэр хоёрын хараад, мотоциклиэ халамцуу бариад бидний машины урд гараа савчуулан, шүлсээ хаян давхиж явахыг хараад ямар их атаархав аа! Тэр хоёрын хувьд ямар ч санаа зовох зүйлгүй, стресс, нерв үгүй амьдарч байгаа байхгүй юу. Гэтэл би УБ-т хар залуугаараа буурал толгойдож эхлэх гээд “тэнэгтээд” сууж байдаг. Бурхан нээрээ заримдаа “хуваарилалтаа” үнэн шог хийх юм аа. Хааяа зарим нэг чөтгөрүүд сөрөг хүчний ажлаа сайн хийж, бурханыг саналаа гаргах үед нь Ардчилсан нам шиг хурал мурал хаяж баймаар юм аа. Аягүй бол бас эвслийн засгийн газар дээгүүрээ байгуулчихсан юм байна л даа гээл үү. Бурхаан, би тоглосон шүү, Хэхэ.

Томилолтын эхний ажлын цэг маань Бор-Өндөр байсан юм. Боломжийн сайхан суурин газар буюу үйлдвэрлэл байгаа газар амьдрал байгаа гэдгийг баталж буй газар гэж санагдсан. Уурхайн ажилчдын авдаг бонусынх нь хэмжээг банкны ажилчдаасаа сонсоод шууд л өөртөө харикари хиймээр санагдаж билээ. Тэд нарын цалин, бонусын хэмжээг нь сонсохоор бид нар ажил хийдэг ч юм шиг, хийдэггүй ч юм шиг, цалин авдаг ч юм шиг, авдаггүй ч юм шиг, амьдрах гэж ядаад байгаа ч юм шиг, ядраад байгаа ч юм шиг санагдаад шал дургүй хүрч билээ. Одоо би яанам билээ.

Дараа нь тэндээсээ шууд Дорноговь аймаг ороод ажлаа амжуулангаа шөнийн цагийг ашиглан Хамрын хийд, Шамбалын ордон (Шамбалын дайн гээд “коноон” дээрээс үздэг байсан болохоор энэ нэрэнд нь одоо хүртэл дасч өгөхгүй юм), Дэлхийн эерэг энергийн төв, Хар уул, Хутагт болон лам нарын агуйнуудаар нь хальт явж үзсэн. Өмнө нь үзэж байсан болов чиг шөнийн цагаар явсан нь маш гайхалтай мэдрэмжийг төрүүлсэнийг хэлэх хэрэгтэй. Энэ газруудад мэргэжлийн хөтөч тайлбарлагч нарыг бэлдэж ажиллуулаад өдрийн цагаас гадна Night Tour буюу шөнийн аялал хийвэл дотоодын болон гадаадын жуулчдыг эрс татах болно гэдэгт мөрийцөхөд ч бэлэн байна. Тухайн газруудад зураг авахуулахаар зурган дээр нь бөмбөлөг гардаг гэх. Тэр нь сайн энерги хуримтлуулсаны илрэл юм гэнэ. Миний дээр ганц хоёр жижиг бөмбөлөг гарсан байхыг зурган дээрээсээ хараад ихэд баярласан бөлгөө. Гэхдээ л би энэ бүх зүйлийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй тайлбарлуулахыг хичнээн хүссэн ч харамсалтай нь миний асуултанд яг таг хариулах хүн байдаггүй харин сайн сүсэглэх тусам л сайн гэдэг хариултыг алхам тутамдаа авч байлаа. Ямартаа ч Говийн догшин хутагт гэгдэх Дулдуйтын Данзанравжаагийн хийсэн бүтээсэн уран бүтээл, бодит хөдөлмөрийг хараад мэдрээд үзэхэд ямар ч байсан одоогийн нилээд хэдэн их хурлын гишүүдийг нийлүүлээд зогсохгүй нийлбэрийг нь нилээд хэдээр үржсэнтэй тэнцэх хэмжээний мундаг хүн байсан гэдгийг баттай хэлэх байна.

Дараагийн ажиллах газар маань Дундговь аймаг байсан бөгөөд дуу хуурын өлгий газар гэдгийг нь аймгийн театрын уран бүтээлийг нь үзээд бишрэн мэдэрсэн авай. Гэвч миний очиж байсан аймгуудаас хамгийн хөгжил муутай нь санагдсан. УБ хоттой хоёр зуухан гаруйхан км зайтай байхад удаа дараа сонгогдоод байдаг их хурлын эрхэм гишүүд нь үхсэн баасаа хийж байсныг нь хайгаад олоогүй дэг. Магадгүй үйлдвэрлэл бараг байхгүй болохоор хөгжил дорой байж болох санч энэхүү шалтгаан нь тухайн аймгийн хөгжил дорой байх шалтаг болох ёсгүй санагдаад байгаа юм. Айраг цагаагаараа дуу хуураасаа илүү алдартай гэсэн болов чиг тэр сайхан цаг ган гачигаас болоод домог болсон гэх. Ер нь бол би бодоод байдаг юм. Бид өөрсдөө тухайн газар нутгийн даац, биологийн хязгаараас хэтэрсэн мал хуй цуглууж, тэднийг “сексдүүлж” баахан үр зулзага гаргаж байгаль орчныг нь сүйтгэчихээд гарсан үр дагаварыг нь ган, зуд гэж нэрлээд байдаг юм уу даа гэж. Мал байдаггүй газар, хэмжээ хязгаарандаа байдаг газар зуд гэсэн ойлголт байддагүй байхад бид бүр англиар орчуулмар аядаад англи хэлний үгсийн санд оруулаад амжаад байна. Говийн ганц айл гэдэг чинь харин ёстой үнэн юм билээ. Говьд хот айл гэсэн ойлголт байдаггүй юм шигээ. Учрыг нь асуухаар бэлчээрийн даац, ургамал, өвсийн нягтаршил, өргөн уудам газар нутгаас болж айлууд зэргэлдээ буух ямар ч шаардлага байхгүй гэж хэлсэн. Нэг ам бүл дангаараа энэ том талбайд тэрнээсээ их мал хариулж амь зуухын тулд мал сүргээсээ дутахгүй сайн бөгөөд их секс хийж ам бүлээ арвижуулах замаар хөдөлмөрийн хүн хүч үүсгэх ёстой болдог болов уу. Замдаа хэдэн ямаа, хонь даган хариулж буй бүсгүйтэй уулзаж зам асуусан. Байгаа байдал, царай зүсийг нь хараад үнэхээр өрөвдөж айсан. Эр, эм нь бараг мэдэгдэхгүй, нөгөө африк, хойд туйлын хүнд нөхцөлд ажилладаг хүмүүсээс ч дор харагдаж байж билээ. Энэ бүсгүйн нөхөр нь дээр бидэнтэй тааралдаж машины гэрэлд төрөлх сумдаа очдог согтуу мотоцикльтэй залуусын нэг нь биш байгаасай гэж хичнээн их дотроо залбирсан гээч.

Өмнөговь аймаг нь байгалийн нөөцийнхөө гавъяагаар хөгжиж байна лээ. Аймгийн төв ордон нь УБ-т цөөхөн байдаг орднуудын нэг байна лээ дээ. Уран бүтээлчид нь Дундговь аймгийг арай гүйцэхгүй юм билээ. Тэгж бодохоор Дундговийхон тэр хүнд нөхцөлд тийм чанартай уран бүтээл туурвиж улс даяар алдраа цуурайтуулж байгааг нь бодохоор үнэхээр бахархамаар. Өмнөговийн гудамжаар дүүрэн хужаанууд чанга чанга ярьж, шүлсээ үсчүүлэн холхиж алдаж байна лээ дээ. Зам, барилга дээр ажилладаг юм гэсэн. Нутгийн залуусыг сум, аймаг дамжин архидаж байх хооронд нь урд зүгийн иргэд өмнөд нутгийг минь эзэгнэнхэн ажиллаж амьдарч байх шиг. Өөрсдөө архи ууж, бүсгүйчүүдээ маландаа явуулж амьдаар нь борц болгож байгаа хүмүүс хятад, солонгосууд орж ирээд Монгол охид, бүсгүйчүүдийг булааж, бузарлалаа гэж ярихаар шударга биш ч юм шиг та нар сонсогдож байна уу? Монгол дарга нар нь болохоор орон нутгийн сонгууль гээд юун тэр манатай байх шиг байна лээ. Гурвансайхан хайрханыг нь харахаар говьд ч яваад байгаа юм шиг, хангайд ч яваад байгаа юм шиг, Ёлын ам тэргүүтэнийг нь харахаар зүүдлээд байгаа ч юм шиг, зөнгөртөөд байгаа ч юм шиг ёстой нөгөө открьт дээр байдаг зургуудыг санагдуулж билээ. Хэдэн арван метр өндөр цавчим хад, хавцал, дээгүүр нь гүйлдэх аргаль, янгир, элэн халин нисэлдэх ёл шувууд, хоржигнон урсах горхи шандыг нь хараад, мэдрээд холливуудын киноны байгалийн сайхантай хэсэгт зураг авахуулж байгаа мэт мэдрэмж төрж билээ. Даанч нөгөө алдарт мөс нь хайлаад алга болсон байсан. Дэлхийн дулаарлаас гадна хүн амын хөдөлгөөн нилээд нөлөөлсөн байх. Болдогсон бол тэр хавийн сайхан цэнгэг агаарыг нь цүнхлээд аваад ирэх байсан юм. Энэхүү сайхан байгалиараа жуулчдыг ихэд татаж тэр чинээгээрээ үйлчилгээ, дэд бүтэц маш дажгүй хөгжсөн нь илт мэдрэгдэж байлаа. Үлэг гүрвэлийн чулуужсан яс, өндөг, говийн амьтад, эрдэс баялагийн дээжис бүхий музейг заавал үзэх ёстой юм билээ.

Албан томилолтын минь сүүлчийн цэг нь Чойр хот байлаа. Гуанзны хоолноос уйдаад, дээрээс нь хэдэн хүний гэдэс өвдсөний улмаас замаараа жаахан нойтон мах худалдан авч, төмрийн хог дээрээс төмөр утас олон шор хийж, газраар дүүрэн байх таана, хөмүүл таслан амталж, томилолтын багийн нэгэн гишүүний “чумдааны” юмыг нь задлан, нотебүүк дээрээ транс, электро дуу тавин сонсож бяцхаан пикник хийгээд амжсан гэж байгаа. Чойрт Орос цэргүүдийн буянаар бий болгосон сайхан барилга байшингаа өөрсдөө тоночихоод эргээд сэргээгээд орон нутаг нь иргэдэд зарж буй юм байна. Орос цэргүүд буцах үедээ эдэлж хэрэглэж байсан элдэв зүйлс, машин тэрэг, тонн тоннын чингэлэг бүхий шатахуунуудыг одоо хүртэл нутгийн иргэд олон ухаж гаргаж ашигладаг гэж ярьж байна лээ. Тэр хавийн нинжа нар газар ухвал алтаас гадна машин, торх бензин олох нь байна шүү. Дээрх бүх аймгуудад халуун ус гэдэг зүйл нилээд асуудал юм билээ. Усанд орвол буянаа угаана гэж ярьдаг дээр үеийн сэтгэлгээ хурдан алга болоосой билээ. Хир даг, элдэв долоон боди жүүс үнэртүүлсэн хүмүүс заавал хөдөөнийх байх албагүй шүү дээ.

Эцэст нь хэлэхэд Land Cruiser чинь үнэхээр Монголын дэд бүтэц муу хөгжсөн газруудад явдаг шалгарсан тэрэг юм байна. Тэр айхтар намаг, ус, гуу жалга, нүх сондуул, элс манханыг матар, могой, гүрвэлээс дутахгүй туулж байгаа нь үнэхээр гайхалтай. Мэдээж жолоочийн ур чадварыг дурдах хэрэгтэй. Намайг лав барихаар тэр машин муухай ааштай хүүхэн шиг зан гаргаад байсан даг. Хөдөө машин барьж сурахаас өгсүүлэхээс байрны зээлээ төлөх, улс орноо хөгжүүлэх гээд хийж ажил их байна аа. Ядаж байхад ямар хурдан цагаан үс толгой дээр минь ургаад эхлэв ээ чорт гэж?

Wednesday, 17 September 2008

Couldn’t repair your brake? Please make your horn louder then!

Дутагдлаа засаж чадахгүй бол түүнийгээ ядаж мэдрэх

Энэ оны эхэнд байх аа, нэгэн хурал дээр илтгэл тавьж байсан УИХ-ын гишүүн Амаржаргал дараах ишлэлийг хэлж байсан юм.

Bachelor буюу Бакалаврын зэрэгтэй хүн бол юу хийх гэж байгаагаа мэддэг хүн

Master буюу Магистрийн зэрэгтэй хүн юмыг яаж хийх гэж байгаагаа мэддэг хүн

Ph.D буюу Доктор хүн тухайн юмыг яах гэж хийж байгаагаа мэддэг хүн гэж.

Эрдмийн зэрэг цол нь хэдий цаас ч гэсэн тухайн хүний эзэмшсэн мэргэжил, мэдлэгийг олон түмний өмнө баталгаажуулдаг чухал зүйл мөнөөс мөн. Харин ийм “цаас” аваагүй байж авсан юм шиг аяглаж загнадаг хоосон толгойтой нөхдүүдтэй нэг бус тааралдаж байлаа. Миний өмнөх ажил олгогчийн үед Улсын мэргэжлийн хяналтын газраас их, дээд сургуулийн дипломын шалгалт ирж хийгээд явахад хэд хэдэн залуучууд бүлтэгнээд л үлдэж билээ. Гэхдээ тэгсэн ч тэгээд ажилдаа үлдсэн ш д. Шал утгагүй. Сая УИХ-д дэвшээд эрхэм гишүүн болдог Г.Баярсайхан гээд хүнийг бас хуурамч дипломтой байсан, тэр сургуульдаа огт сураагүй гээд л шуугиад байсан.

Дэлхийд алдартай тэрбумтан, саятан хүмүүсийн намтрыг хараад байхад дийлэнх нь огт сургууль соёл төгсөөгүй хар багаасаа ажил хөдөлмөрийн гараагаа эхэлсэн хүмүүс байсан. Нөгөө ямар эмчээс ямар чавганц нь дээр гэж ярьдаг билээ тэрэн шиг. Дээрх ишлэлийг заавал доктор болсон хойноо хүн мундаг болж, хамаг юмны учрыг нь олж, хужрыг нь тунгаадаг гэж ойлгох шаардлагагүй бөгөөд гол мессеж нь хүн болгон өмнөх ажлаа ер нь яах гэж хийгээд байгаа билээ гэдгээ ойлгоод, мэдрээд, дурлаад, шамдаад хийвэл юун доктор, шууд Нобелийн шагнал авахад ч ойрхон буй гэдгийг Түвшинбаяр, Бадар-Ууган хоёр баталчихаад байна. Гол нь чин сэтгэл, дур сонирхол, мэдрэмж л байхад заавал үнэтэй их дээд сургууль төгсөх албагүйгээр тухайн салбарын од болох ч боломжтой. Хэд хоногийн өмнө Монголын Санхүүгийн Зах Зээлийн Холбооны “Олон улсын санхүүгийн зах зээл” сэдэвт мэргэжлийн сургалтанд сууж бузгай мэдээлэл авлаа. Олон улсад нэртэй трейдэр, дилерүүдийн зарим нь эмч, багш гэх мэтчилэн хаа хамаагүй мэргэжлийн хүмүүс байдаг гэх. Өөрөөр хэлбэл тэд хийж байгаа ажилдаа үнэнхүү дур сонирхолтойгоос гадна тухайн ажлыг яах гэж хийж байгаагаа маш сайн мэдэж буй хэрэг юм. “Practice makes perfect” гэдэг үгний бодит гаргалгаа юм даа.

Хүний ухамсарт амьдралын бараг 1/3 нь ажил дээр өнгөрдөг. Гэр бүлтэйгээ өнгөрүүлэх цагаас “хумсалж” буй энэ их хугацааг өнгөрөөж байгаа офис, хийж байгаа ажлаасаа хүн кайф авч, аз жаргалыг мэдэрч байх ёстой. Ингэхийн тулд би яагаад чухам энэ ажлыг, ямар үр дүнтэйгээр, яах гэж хийгээд байгаа билээ хөө гэж өөрөөсөө нэг асуугаад үзээрэй. Огт торолгүйгээр хариулж байвал та цагаа дэмий үрээгүй бололтой. Харин чадахгүй бол дуут дохиогоо зоригтой хангинуулан бусаддаа мэдэгдэж алсын хараатай амьдрах ёстой бус уу. Би юу гэж хэлэх гээд байна вэ гэвэл дутагдлаа эртнээс мэдээд засаад явсан хүн амжилтанд хүрэхэд ойрхон байдаг байх. Иймээс өөр өөрийн түвшиндээ зоригтой шийдвэр гаргаад хариуцлагаа хүлээгээд явахад л болчих гээд байгаа юм даа уул нь. Харин бусад хүмүүс нь тухайн хүний амжилтыг нь хуваалцах гэж улайрахаасаа илүү хариуцлагыг нь хамтдаа үүрэх гэж зүтгэхэд л хүмүүний заяа оршдог буй заа.

Thursday, 11 September 2008

Banquiers Sans Frontieres

10 нас хүрч буй Хил Хязгааргүй Банкирууд Эх Орондоо Хайртай

Хамт олныхоо хийсэн, хийж буй ажлыг олон нийтэд тайлагнах зорилгоор "хальт" ярилцлага өгсөн ухаантай. ХасБанк гэж хэн бэ гэдгийг та бүхэнд бас мэдээлмээр санагдлаа.

ХасБанкны 10 жилийн ой энэ онд тохиож байгаа бөгөөд түүхт энэ ойгоо ажлын ямар амжилтаар угтаж байгаа талаар тус банкны Маркетингийн Газрын Захирал В.Ганзоригтой уулзаж ярилцлаа.

  • Юуны өмнө танд болон танай хамт олонд төрсөн өдрийн мэндийг хүргэе!
  • Маш их баярлалаа! ХасБанкны 1,000 гаруй ажиллагсад, 310,000 гаруй харилцагчид болон олон арван хувь нийлүүлэгч, хамтрагч түншүүд нараа төлөөлөн нийт уншигчиддаа бас энэ өдрийн мэндийг хүргэе!
  • ХасБанк өөрөө том холдинг компанийн охин компани гэж сонссон. Толгой компанийн тухай товч танилцуулна уу?
  • Тийм ээ. ХасБанк нь хуучнаар “ХАС-ГЭ” буюу саяхан бид нэрээ өөрчилж “ТэнГэр Санхүүгийн Нэгдэл” хэмээн нэрлэх болсон холдинг компанийн хамгийн том охин компани юм. Уг групп дотор одоогийн байдлаар банк, санхүүгийн түрээс буюу лизинг, хөрөнгө оруулалт, зөвлөгөө, мэдээллийн технологи зэрэг салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй олон компани ажиллаж байна.
  • Зөв Банк хэмээх алдрыг богино хугацаанд олж авч, бичил санхүүгийн салбарт бусдыгаа түүчээлэн буй банк 10 жилийн өмнө хэрхэн үүссэн нь сонин байна?
  • Өдгөөгөөс 10 жилийн өмнө буюу 1998 онд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хөгжлийн Хөтөлбөрийн дэргэдэх “Майкро Старт” буюу “Бичил Гараа” төслийн хүрээнд бидний үйл ажиллагаа эхэлсэн юм. Энэ төслийн хүрээнд “Либерал эмэгтэйчүүдийн оюуны сан”, ”Монголын эмэгтэйчүүдийн холбоо” зэрэг төрийн бус байгууллагууд төсөл хэрэгжүүлэгч байгууллагаар шалгаран, мөн тэдгээрийн хажуугаар Хөгжлийн Алтан Сан хэмээх бичил зээлийн талаар мэргэжлийн зөвлөгөө өгөх үүрэг бүхий төсөл хэрэгжүүлэгч нэгж байгуулагдсан юм. 1999 онд дээрх төрийн бус байгууллагууд дээр ”Хөдөө аж ахуйн хоршоологчдын үндэсний холбоо”, ”Улаанбаатар Ротари клуб”, ”Монголын нээлттэй нийгэм хүрээлэн”, ”Орон нутгийн удирдлагын хөгжил сан” зэрэг дотоодын дөрвөн төрийн бус байгууллагууд нэгдэн, албан ёсоор компани үүсгэн байгуулж, МонголБанкнаас хамгийн анхны банк бус санхүүгийн байгууллагын зөвшөөрлийг авсан нь “ХАС” буюу “Хөгжлийн Алтан Сан” ХХК болсон билээ. 2001 онд “ХАС” ба “Говийн Эхлэл” ББСБ-ууд Монгол орон даяар нийт иргэддээ хүрч ажиллах, хүмүүнлэгийн чиглэлээр нийгэмд хүчтэй нөлөөлөх зорилгоор нэгдэх шийдвэр гаргасны үр дүнд 2001 оны 12-р сарын 27-нд хоёр байгууллага нийлж, улмаар арилжааны банкны үйл ажиллагаа явуулах зөвшөөрлийг МонголБанкнаас авч, Монгол Улсын арилжааны банкуудаас ашгийн болон байгаль, нийгмийн чиг баримжаатай тулхтай хөгжлийг тууштай дэмжигч ХасБанк үүссэн түүхтэй.
  • Нас бие гүйцэж, эрийн цээнд хүрсэн ХасБанкны үйл ажиллагааны цар хүрээг одоо цухас дурдвал?
  • Банк маань яг өнөөдрийн байдлаар Монгол орны өнцөг булан бүрд байх 74 тооцооны төв, өргөтгөл нэгжээрээ дамжуулан харилцах, хадгаламж, зээл, гуйвуулга, худалдааны санхүүжилт, цахим банк, хөрөнгө зохицуулалт, санхүүгийн түрээс, сургалт, зөвлөгөө зэрэг нийт 40 орчим бүтээгдэхүүн үйлчилгээгээ Монголынхоо ард иргэддээ хүргэж байгаагаас гадна 5 тивд орших 10 гаруй харилцагч банкууд, тухайн улс орнуудын хэдэн мянган шуудангийн салбаруудаар дамжуулан SWIFT, Western Union, Eurogiro-ийн сүлжээг ашиглан Монголыг дэлхийтэй холбосон санхүүгийн гүүр болоод байна. Бидний үйл ажиллагааны 60 гаруй хувь нь хөдөө орон нутагт төвлөрдөг бөгөөд бүх аймгуудын төвөөс гадна хөдөлгөөнт банкны схемээр 180 сум, хадгаламж зээлийн хоршоод бүхий “Хөгжлийн хөтөч” франчайзингийн загвараар 74 сум, нийт 250 гаруй сумдуудад шууд хүрч үйлчилж байна. 2008 оны эхний хагас жилийн байдлаар банкны актив 177 тэрбум төгрөгийг давж, зээлийн багц 137 тэрбум болж, цэвэр ашгийн хэмжээ 2 тэрбум төгрөгт хүрсэн нь ХасБанкны ажилтан тус бүрийн гавъяа, бахархал юм. Энэхүү амжилт нь ХасБанкны нэг зээлдэгчид олгох зээлийн дээд хэмжээг 400 саяас 750 сая төгрөг хүртэл өсгөж, жижиг дунд бизнес эрхлэгчдийн үйл ажиллагааг өргөн хүрээнд цогцоор дэмжих таатай боломжийг ХасБанкинд бий болгоод байна. Нийт хөрөнгийн өгөөж 2.36 хувь, өөрийн хөрөнгийн өгөөж 30.24 хувьд хүрч хөрөнгө оруулагч, хувь нийлүүлэгчдийн өмнө хүлээсэн үүргээ нэр төртэйгээр биелүүлж байна. Үүнээс гадна олон улсын түвшинд хөрөнгө оруулалт хийх, бусад зах зээлд гарч ажиллах бэлтгэл ажлыг эхлүүлээд байна. Эхний ээлжинд “Хил Хязгааргүй Банкирууд” уриан дор Хятад, Киргизстан, ОХУ зэрэг төв азийн улс орнуудын банк, санхүүгийн байгууллагуудтай хамтарч ажиллах, хөрөнгө оруулах, салбар төлөөлөгчийн газар нээх, техникийн туслалцаа үзүүлэх, туршлага солилцох зэрэг байдлаар хамтарч ажиллахаар төлөвлөж байна.
  • Ийнхүү амжилттай ажиллаж байгаагийн шалтгаан нь юунд байна вэ?
  • Юуны түрүүнд улс орны маань хурдацтай хөгжил, тэр дундаа банк, санхүүгийн салбарын өрсөлдөөн их нөлөөлж байна. 2008 оны эхний хагасын байдлаар Монголын банкны салбарын нийт зээлийн багц 2.6 их наяд төгрөгт хүрч 60 хувийн өндөр өсөлтийг үзүүлээд байгаагаас гадна банкны секторын нийт ашгийн өсөлт 68 хувьд хүрсэн нь банкууд дотоодын зах зээлд амжилттай ажиллаж байгааг илтгээд зогсохгүй гадаадын улс орнуудаас их хэмжээний хөрөнгө татан төвлөрүүлж чадаж байгааг илтгэж байна. Зарим банкууд нийтэд хувьцаагаа арилжаалж эхэлснээс гадна гадаадын санхүүгийн байгууллагуудын хувьцааг худалдан авч эхлээд байна. Товчхондоо дүгнэхэд том болон жижиг банкуудын ялгаа улам ихэсч, банкуудын бүтээгдэхүүн үйлчилгээ нэг стандарт болж байгаа нь яах аргагүй энэ улсын хамгийн хурц бөгөөд “харгис” өрсөлдөөн явагдаж буй салбар гэдгийг баталж байгаа хэрэг юм. Энэ хүнд хэцүү өрсөлдөөн дунд ХасБанк маш амжилттай явж байгаа төдийгүй зарим нэг үзүүлэлтээрээ бусдыгаа тэргүүлэн ажиллаж байгааг дуулгахад урамтай байна. Жишээ нь, ХасБанк нь түүхэндээ анх удаа нийт активын хэмжээ, харилцах дансны багц, зээлийн багц гэсэн гурван гол үзүүлэлтийн өсөлтийн хурдаараа арилжааны бусад банкуудыг энэ оны эхний хагаст ардаа орхиод байна. Өөрөөр хэлбэл асуултын тань хариуд улс орны эдийн засгийн хурдацтай хөгжлөөс гадна Зөв Банкны зөв удирдлага, ажилтан тус бүрийн шаргуу хөдөлмөрийн нэгдэл гэж хэлмээр байна. ХасБанкны нэг харилцагчид олгож буй дундаж зээлийн хэмжээ 10 жилийн өмнө 100,000 хүрэхгүй төгрөг байсан бол одоо 2 сая төгрөг болсон байгаа нь ХасБанк харилцагч нартайгаа цуг өсөн хөгжиж байгаагийн нэг бодит жишээ юм.
  • Гайхалтай! Энэхүү амжилтын үр дүнгээ нийгэмдээ хэрхэн хүртээж, хамт олонтойгоо хэрхэн хуваалцдаг бол?
  • Дээр дурьдсанчлан ХасБанк нь тулхтай хөгжлийг дэмжигч, нийгмийн хариуцлагыг дээдлэн хэрэгжүүлдэг банк юм. Тус банкны Ерөнхий захирал М.Болд Худалдаа аж үйлдвэрийн танхимын дэргэд 2007 оны 11-р сард үүсгэн байгуулагдаж нийт 20 гаруй тэргүүний шилдэг аж ахуйн нэгжүүдийн төлөөллийг багтаасан “Компанийн нийгмийн хариуцлагын зөвлөл”-ийн даргаар сонгогдон идэвхтэй ажиллаж байгаа бөгөөд банк өөрийн эрхэм зорилгодоо “эрдэнэт хүмүүн, эх дэлхий, эрхэм түншлэл”-ийг онцгойлон тунхаглан мөрддөг хуруу дарам цөөхөн байгууллагуудын нэг юм. Манай хамт олон нийгэм, байгаль орчны удирдлагын тогтолцоог ISO 14001 стандартын дагуу 2002 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн бөгөөд байгаль орчин бидний хамгийн чухал сэдэв хэзээд байх болно. ХасБанк “Даяар Тайлагнах Санаачлага” (Global reporting initiative) болон НҮБ-ын “Даян Дэлхийн Гэрээ” (Global compact)-нд нэгдэн орсон албан ёсны гишүүнээс гадна спорт хувцасны дэлхийд алдартай “Nike” пүүстэй хамтран гол цэвэрлэх, хог түүх ажлуудыг нийтийг хамруулан зохион байгуулдаг уламжлалтай. Яг одоо “Эмэгтэйчүүдийн Дэлхийн Банк”, “Nike” корпорацитай хамтран Монголынхоо, тэр дундаа алслагдмал газар ажиллаж, амьдардаг охид, бүсгүйчүүддээ зориулан цоо шинэ банкны бүтээгдэхүүнийг гаргахаар ажиллаж байгаагаас гадна бизнес санаа, санаачлага, хүсэл эрмэлзлэл дүүрэн байвч санхүүгийн боломжоосоо болон мөрөөдлөө биелүүлж чадахгүй байгаа хүмүүст зориулан “Амьдрал үргэлж сайхнаараа” хэмээх реалити телевизийн нэвтрүүлгийг “МХАҮТ”, “Петровис” компани, “Боловсрол” телевизтэй хамтран зохион байгуулах гэж байгааг дуулгахад таатай байна. Бид нийгэм, эдийн засаг, боловсрол, спорт, соёл урлаг, шинжлэх ухаан зэрэг бүхий л салбарыг хамарсан олон арван томоохон ажлуудыг шат дараатай зохион байгуулсаар ирсэн юм. Он гарсаар “Ирээдүйн Саятан Хасхүү” хүүхдэд зориулсан урамшуулалт хадгаламжийн аян, байгаль орчин, эко системд хор хөнөөлгүй үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор “Хараагүй иргэдийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв”-ийн даавуун уут үйлдвэрлэх төслийг санхүүжүүлж шинэ ажлын байрыг нэмэгдүүлсэн төсөл, Нидерландын “Lek En Linge” ахлах сургуулийн олон талт хамтын ажиллагааны хүрээнд Баянзүрх дүүргийн 11 дүгээр хорооны нутагт байрлах 10 жилийн 88 дугаар дунд сургуульд 55 мянган евротой тэнцэхүйц буцалтгүй тусламжийн төслийг хэрэгжүүлж байгаа, цэвэр усны ундрагыг хамгаалж хүрээлэн буй орчноо цэвэр байлгах “Туул голоо хамгаалъя” зэрэг нийгмийн бүхий л салбаруудад чиглэсэн үйл ажиллагааг анхлан зохион байгуулж дотоод гадаадын байгууллагуудыг түүчээлэн оролцож байна. ХасБанк “Нээлттэй хаалганы өдөр” жил болгон зохион байгуулж гэр бүлийн хүмүүс, хамаатан садан, найз нөхөддөө банк, хамт олон, хамтран ажиллагсдаа танилцуулдаг сайхан уламжлалтай бөгөөд өнгөрсөн хагас сайн өдөр энэ жилийн арга хэмжээгээ маш амжилттай зохиолоо. Дээрх арга хэмжээнүүдэд давхардсан тоогоор 70,000 гаруй хүмүүс оролцоод байна. Түүнчлэн өнгөрсөн 7-р сарын 1-ний гунигт хар өдрийн үйл явдалд хохирсон хүмүүст зориулан ХасБанк хамгийн түрүүнд хандивын данс нээж, банк өөрөө 10 сая төгрөг хандивласан бөгөөд цугларсан мөнгийг халдлагад өртсөн аж ахуйн нэгж, харамсалтайгаар амиа алдсан хүмүүсийн ар гэрт зориулан тараагаад байна. Түүнчлэн банк маань “Хасын Хүлгүүд” нэртэй хөлбөмбөг болон сагсан бөмбөгийн багтай бөгөөд сагсны баг маань сагсан бөмбөгийн лигийн аварга, хөлбөмбөгийн баг маань Боргио цомын аварга, Улсын аваргын мөнгөн медаль, лигийн хүрэл медаль хүртсэн амжилтуудаараа 10 жилийн ойд бэлэг бариад байна.
  • 10 жилийн ойгоороо “Бид эх орондоо хайртай” гэдэг уриан доор танай банк нийгэмд чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулж бараг брэнд болгосон гэхэд хилсдэхгүй. Сая олимпийн алт, мөнгөн медальтангууд төрөх үед энэ үг, урианы мөн чанарыг хүмүүс улам их ойлгох шиг болсон.
  • Бид олимпын тоглолтонд оролцсон тамирчин болгоныг явахаас нь өмнө дансандаа мөнгөн урамшуулал бүхий ХасБанкны нэрийн олон улсын төлбөрийн картаар мялааснаас гадна зээлийн эрх нээж өгсөн юм. Түүнчлэн UBS телевизтэй хамтран Монголын олимпийн аваргууд төрөх алтан агшин бүрийг Монголчууддаа шууд дамжуулан үзүүлсэн билээ. Тэгэхээр Монгол Улсын маань анхны хос алт болон мөнгөн медальд ХасБанк өөрийн хувь нэмрээ оруулсан гэж бодож байгаа шүү. “Бид эх орондоо хайртай” гэж бусдыг уриалан зүгээр нэг реклам сурталчилгаа хийхдээ гол утга нь биш байсан юм аа. ХасБанкны гол санаа, зорилго нь эх оронч хүмүүжлийг төлөвшүүлэх, багийн уур амьсгалыг бэхжүүлэх, хүрээлэн буй орчноо хамгаалах, бие биенээ хүндэтгэх, өтгөс нялхсаа хайрлах, ядуурлыг бууруулах, ажилгүйдлийг багасгах, түүх соёлоороо бахархах чин эрмэлзлэлүүдийн цогц юм. Магадгүй өнөөдөр ХасБанк ургийн овгоо албан ёсоор ажил дээрээ хэрэглэдэг цорын ганц албан байгууллага байх. Уриа үгээр бид реклам хийгээд зогсоогүй банкны бодит бүтээгдэхүүн болгож гаргасан. Энэ нь та бүхний сайн мэдэх алтан соёмбот төрийн далбааны зураг бүхий “Үндэсний бахархал” төлбөрийн дотоодын болон олон улсын эрхтэй Мастер болон Виза картууд юм. Энэ карт Монгол улсын бэлэн бус төлбөр тооцоо, картын зах зээлд хамгийн богино хугацаанд хамгийн олон тоогоор зарагдсан гэсэн үзүүлэлтээрээ рекорд тогтоогоод байна. Түүнчлэн ХасБанк нь нас, хүйс, арьс өнгө, шашин шүтлэг, нийгмийн гарал, улс төрийн үзлээр ялгаварлан гадуурхахын эсрэг тууштай байдаг бөгөөд энэ ч утгаараа үлгэр жишээ ажил олгогч төдийгүй үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллага гэж хэлж болно. Түүнчлэн бид “Олон нийтийн зөвлөл”-ийг банк дээрээ ажиллуулдаг бөгөөд зөвлөлийн гишүүдээр Ерөнхий сайд асан Бямбасүрэн болон Содном гуай, Сангийн сайд асан, нийтлэлч Баабар, Хамба лам Чойжамц, хөгжмийн зохиолч Жанцанноров, яруу найрагч Бавуугийн Лхагвасүрэн, “Гал голомт” хөдөлгөөний тэргүүн Мөнхөө гуай зэрэг хүмүүс ажиллаж банкны нийгмийн хариуцлага, олон нийтийн ажилд хамтран ажиллаж тусалж явдаг.
  • Мэдээж хэрэг ийм өргөн хүрээнд далайцтай ажиллахад санхүүгийн нэр хүндээс гадна дэд бүтэц маш чухлаас гадна найдвартай байх ёстой биз?
  • Тэгэлгүй яах вэ. ХасБанк нь 2004 онд Монголын арилжааны банкуудаас хамгийн түрүүнд олон улсын хөндлөнгийн үнэлгээг бичил санхүүгийн байгууллагуудын үнэлгээ дагнан хийдэг олон улсын нэр хүнд бүхий үнэлгээний байгууллага болох “Planet Rating”-р үнэлүүлж “А” үнэлгээг авч байсан бөгөөд 2006 онд “Moody’s Investors Service” байгууллагаас “Ва1” буюу тогтвортой гэсэн үнэлгээг аваад байна. Энэ жил нэмж гуравдагч үнэлгээний байгууллага болох “Fitch Ratings”-р үнэлгээгээ хийлгэж нэр хүндээ улам төгөлдөршүүлэхээр ажиллаж байгаагаас гадна санхүүгийн тайлангаа олон улсын “KPMG”, “Ernst&Young” компаниудаар баталгаажуулдаг уламжлалтай. Банк санхүүгийн салбарын хурдацтай хөгжлийг даган явахын тулд Монголын бараг бүх томоохон арилжааны банкууд банкны үндсэн системээ сольж шинэчлээд байна. ХасБанк ч мөн адил банкны үндсэн системээ сольж байгаа бөгөөд бид мөн л Монголд анх удаагаа банкны үндсэн системийн борлуулалтаараа дэлхийд тэргүүлдэг “iFlex” компани буюу өнгөрсөн 8-р сард “Oracle” корпораци 81 хувийг нь худалдан авснаар нэрээ өөрчилж “Oracle Financial Services Software Limited” нэртэй болсон энэхүү компанийн дэлхийд нэртэй “Flexcube” гэдэг банкны системийг худалдан авч суурилуулж байгаа нь банкны салбарын түүхэнд хийгдэж байгаагүй том хөрөнгө оруулалтанд зүй ёсоор тооцогдож байна. Түүнчлэн карт эзэмшигч нартаа хүргэх үйлчилгээгээ улам ойртуулахын тулд АТМ буюу бэлэн мөнгөний машин оруулж ирсэн бөгөөд одоо мөн л үйлчилгээний цэгүүд дээрээ суурилуулалтын шатандаа явж байна. Эдгээр бүх програм хангамж, тоног төхөөрөмжийг дагалдаад асар их хэмжээний мэдлэг мэдээлэл, дагалдах жижиг тоног төхөөрөмжүүд ирж байгаа нь зөвхөн ХасБанк гэлтгүй Монголчуудын хувьд оюуны томоохон хөрөнгө оруулалт болж байгаа гэж бид дүгнэж байгаа.
  • Мэдээлэл, харилцаа холбооны дэвшил, технологи дээр их хэмжээний хөрөнгө оруулалт хийж байгаа юм байна. Энэ нь ирээдүйд ХасБанкийг хаашаа чиглүүлж байна гэсэн үг вэ?
  • Монгол орон шиг цөөн хүн амтай мөртлөө өргөн уудам нутаг дээр тархай бутархай суурьшдаг улсын хувьд иргэн бүрд санхүүгийн иж бүрэн үйлчилгээг үзүүлэх хамгийн боломжит бөгөөд найдвартай суваг нь сүүлийн үеийн дэвшилтэт технологи дээр суурилсан банкны бүтээгдэхүүн үйлчилгээ, түгээлтийн сувгууд юм. Зөвхөн санхүүгийн үйлчилгээг хүргээд зогсохгүй ард иргэд, аж ахуйн нэгж байгууллагуудад санхүүгийн боловсрол олгох, бизнесийн зөвлөгөө өгөх ажил бидний эрхэм зорилго үргэлж байсаар ирсэн. Бидний гол зорилго маань дундаж болон дунджаас доогуур орлоготой, банк санхүүгийн үйлчилгээг хязгаарлагдмал байдлаар авдаг, эсвэл бүр авч чаддаггүй алс хязгаарт суугаа иргэн бүрт хүрч үйлчлэх, тэр хэмжээгээрээ нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийг дэмжих, түргэсгэх явдал юм. Гэвч ийм төрлийн зах зээлд хүрч үйлчлэхэд зардал маш өндрөөс гадна эрсдэл бас чамгүй өндөрт тооцогддог.
  • Энэ бүх ажлыг Монголчууд дангаараа хийхэд хэцүүгээс гадна туршлагагүйтэх явдал гардаг уу? ХасБанкны гадаад харилцааны талаар сонирхмоор санагдлаа?
  • Эхлээд ХасБанкны хүний нөөцийн талаар дурдах нь зүйтэй байна. ХасБанкны нийт ажиллагсдын дундаж нас 27 бөгөөд харин захирлуудын дундаж нас 35 байна. Шинэ ажиллагсаддаа зориулж тогтмол зохион байгуулдаг “Хасжуулах” хөтөлбөр байдаг бөгөөд үүний тусламжтайгаар анх шинээр орж буй залуус маань банкныхаа бусад 1,000 залуустай цаг хугацаа алдалгүй мөр зэрэгцэн алхдаг юм. Түүнчлэн удирдлагын баг болон газар, хэлтэс, нэгж болгон сар, улирал тутам хотоос зайдуу гарч чөлөөт хэлэлцүүлэг өрнүүлэх, нийт ажилчид шийдвэр гаргах түвшинд хуралдаж санал, шүүмжлэлээ солилцдог сайхан уламжлалтай нь багийн уур амьсгал, хамтач сэтгэлгээнд эерэгээр нөлөөлдөг. Гадаад харилцаа, сүлжээгээрээ Монгол улсын хамгийн том банк гэж хэлмээр байна. Бидний хувь нийлүүлэгч, хамтрагч, түншүүдийн заримаас нь цухас дурдвал IFC буюу Олон улсын санхүүгийн корпораци, EBRD буюу Европын Сэргээн Босголт Хөгжлийн Банк, АНУ-ийн Morgan Stanley Банк, Shore Банк, MercyCorps, MicroVest Вест бичил санхүүгийн байгууллага, Calvert-ийн Сан, Голландын Triodos Банкнаас гадна Хөгжлийн Банк болох FMO, Oikocredit, Triple Jump зэрэг сангууд, Швейцарын Credit Suisse Банк, Blue Orchard Санхүүгийн Корпораци, Symbiotics, Dexia зэрэг хөрөнгө оруулалтын сангууд, Германы Хөгжлийн Банк болох KFW, Deutsche Банк зэрэг нэр хүнд бүхий байгууллагуудтай өдөр тутмын харилцан ашигтай хамтран ажиллаж байна. Эдгээрээс гадна Дэлхийн Банк, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага, АДРА, Дэлхийн Банк, Нэн Ядууст Туслах Зөвлөлдөх Бүлэг, Японы Олон Улсын Хамтын Ажиллагааны Банк, Германы Техник, Хамтын Ажиллагааны Нийгэмлэг зэрэг дотоод, гадаадын олон байгууллагуудтай түншийн гэрээтэй ажилладаг. Эдгээр байгууллагуудтай зөвхөн хөрөнгө оруулалт, бизнесийн чиглэл дээр хамтраад зогсохгүй техникийн туслалцаа, хүрээлэн буй орчинг хамгаалах, ядуурлыг бууруулах, ажилгүйдлийг багасгах, сургалт, мэдлэг, мэдээлэл, туршлага солилцох төслүүд дээр өргөн хүрээтэй харилцан ашигтай хамтран ажиллаж байна. Зөвхөн энэ оны эхний 8 сарын байдлаар л гэхэд ХасБанкны нийт 40 гаруй ажилчид АНУ, Герман, Голланд, Бельги, Франц, Англи, Марокко, БНХАУ, Орос, Казакстан, Киргизстан, Өмнөд Африк, Өмнөд Солонгос, Сингапур, Вьетнам, Лаос, Камбож, Балбын вант улс, Египт, Индонези, Энэтхэг зэрэг 20 гаран улсууд руу сургалтанд явж, олон улсын хуралд илтгэл тавьж бусадтай харилцан туршлага солилцон ирээд байна. Банкинд гадаадын зөвлөх мэргэжилтэнгүүд тогтмол ирж ажилладаг бөгөөд яг одоо бидэнтэй тохой нийлүүлэн Энэтхэг, Франц, Герман, Өмнөд Африк, АНУ-ын мэргэжилтэнгүүд хөдөлмөрлөж байгаагаас гадна зарим нь Монгол залуусын шууд удирдлаган доор ажиллаж байгаа нь ХасБанкны гадаад харилцааны түвшин хир зэрэг өндөр байгааг илтгэж байна. Дунд болон дээд шатны менежерүүдийн хувьд ажлын байран дээр англи хэл өдөр тутмын харилцааны хэл болж хэвшээд удаж байна.
  • Гадны иргэд ХасБанкинд ажиллаж байгаа гэдэгт та бүхэн өөрсдийн мэдлэг, туршлага, ноу хаугаа тэдэнтэй хуваалцаж байгаа гэсэн үг үү?
  • ХасБанкны хувьд энэ үйл ажиллагааг нилээд эртнээс эхэлсэн. Банкны өндөр зэрэглэлийн мэргэжилтнүүд, газар, хэлтсийн захирлууд, удирдлагууд хөгжиж буй болон хөгжингүй улсуудын бичил санхүүгийн байгууллагууд, банкуудад очиж сургалт явуулах, лекц унших, тухайн байгууллагын удирдлагад гэрээгээр ажиллан техникийн туслалцаа үзүүлдэг. Түүнээс гадна ХасБанкны “Сургалт, Хөгжлийн Төв” энэхүү зөвлөгөө, сургалтыг цогц хэлбэрээр гадаадын байгууллагын мэргэжилтэнгүүдэд хийж мэдлэгээ экспортолдог. Жишээ нь, сүүлийн гурав хүрэхгүй жилийн дотор ХасБанк дээр Камбож, Балбын Вант Улс, Оросын Холбооны Улс, Узбекстан, Казакстан, Киргизстан, Тажикстан, Босни-Герцеговин зэрэг нийт 10 орчим улсын 100 гаруй төлөөлөгч нарт 300 гаран хүн өдрийн хичээл зааж, сургалт хийгээд байна. Маш богинохон хугацааны дотор төслөөс эхлээд ББСБ болж, удалгүй арилжааны банк болтлоо өсөж хөгжсөн загвар гадаадын улс орнуудад бараг байдаггүй юм билээ. Чухам энэхүү туршлага, загвар, мэдлэг нь бидний үнэт капитал гэж үнэлэгдэн гадны улс орнуудад үлгэр жишээ болж байгаа хэрэг юм. Өнгөрсөн 5 сард ХасБанк “Олон улсын бичил санхүүгийн төв”-ийн 11-р бага хурлыг Ази тивд анх удаа зохион байгуулах эрхийг авч нийслэл хотноо Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн ивээл дор маш амжилттай зохион байгууллаа.
  • Уучлаарай, Олон Улсын Бичил Санхүүгийн Төв гэдэг нь ямар байгууллага билээ?
  • Энэхүү байгууллага нь Польш улсад төвтэй бөгөөд эгнээндээ дэлхийн 30 гаруй улсын 110 гаруй бичил санхүүгийн байгууллагуудыг нэгтгэж нийтдээ 700,000 гаруй хүмүүст санхүүгийн бүтээгдэхүүн үйлчилгээ, боловсрол, сургалт, зөвлөгөө өгдөг юм. Энэ хурлын үеэр манай банкны ажиллагсад, удирдлагууд нь хурлын төлөөлөгч, гишүүдэд төдийгүй “Олон улсын бичил санхүүгийн төв”-ийн удирдах зөвлөлийн дарга, гүйцэтгэх захиралд төлбөртэйгээр сургалт явуулж, туршлага, мэдээллээ хуваалцаж өндөр үнэлгээ авсан юм. Энэ хурал Монгол улсад оюуны болон бодит маш том хөрөнгө оруулалт болсноос гадна зөвхөн ХасБанк гэхэд л нэг өдрийн дотор 22 сая америк долларын гэрээнд гарын үсэг зурсан. ХасБанкны Гүйцэтгэх захирал Ч.Ганхуяг “Олон Улсын Бичил Санхүүгийн Төв”-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн гишүүний нэр хүндтэй албыг хашин Монгол Улсаа олон улсын тавцанд төлөөлөн ажиллаж байна. Энэхүү хурлыг зохион байгуулахаас өмнө бид Монгол Банктай хамтран “Хөгжлийн Санхүүгийн Үндэсний Анхдугаар Бага Хурал”-ыг зохион байгуулж “Үндэсний Ассоциаци” байгуулан ажиллаж байна. Түүнчлэн нийслэл Улаанбаатар хотод зохион байгуулагдаж байгаа “Euromoney” хөрөнгө оруулагчдын олон улсын чуулга уулзалтын ерөнхий ивээн тэтгэгчээр оролцож зарим салбар хуралдааныг нь удирдан зохион байгууллаа.
  • 10 жилийн ойн төрсөн өдөртөө барьсан хамгийн том бэлэг нь магадгүй энэ олон улсын цуврал хурлууд байж болох юм. Өөр ямар ажил, үйл ажиллагаагаараа ажилчид, харилцагч, ард түмэндээ бэлэг барих гэж байна?
  • Аливаа байгууллага амжилттай, ашиг орлоготой ажиллахын хирээр хамт олон, ажиллагсад нь хамгийн түрүүнд үр шимийг нь хүртэх нь зүйн хэрэг билээ. Он гарсаар бид ажиллагсдынхаа цалинг шат дараатайгаар 2 удаа нэмэгдүүлээд байгаа бөгөөд банкны салбартаа хамгийн өндөр цалинтай байгууллага болох зорилттой байгаа. Цалингаас гадна улирал бүр ажлын гүйцэтгэлд үндэслэн олгогддог урамшуулал, гар утасны төлбөрийг төлөх, гадаад, дотоодод сургалтанд хамрагдах, тэтгэврийн сан буюу нэрийн данс, хөнгөлөлттэй үнээр байгууллагын хувьцаа худалдан авах эрх, ажилчдын бүх төрлийн хөнгөлөлттэй зээл зэрэг санхүүгийн хэрэгсэл, бүтээгдэхүүнүүдийг ажилчиддаа тусгайлан зориулж ажиллаж ирлээ. Түүнчлэн “Орчлон клуб”-т тэргүүний ажилчдаа сар бүр хөнгөлөлттэй нөхцлөөр явуулж, гадаадын улс орнуудад амраадагаас гадна сагсан бөмбөг, хөл бөмбөгийн тэмцээн, бэлтгэлийг долоо хоног болгон тогтмол хийдэг. Эдгээр арга хэмжээ, зохион байгуулалттай ажлууд нь бидний нийгэм рүү чиглэсэн томоохон компанит ажлуудын эхлэл болдог бөгөөд банк хажуудаа “Их талын дуулиан”, ”ХАС” гэсэн хоёр ч ТББ ажиллуулж нийгмийн хариуцлагаа ухамсартайгаар хэрэгжүүлж ажилласаар байна. Эдгээр байгууллагууд маань “Дуулиан 2020” хэмээх Монгол Улсад брэнд болсон хөлбөмбөгийн спортыг хөгжүүлэх төслийн хүрээнд олон зуун тэмцээнийг орон даяар зохион байгуулж нийт 27,000 гаруй хүмүүсийг хамруулж 488 сая төгрөгийн хөрөнгийг зарцуулаад байгаагаас гадна Амгалан дахь хүүхдийн асран хүмүүжүүлэх төв, сургуулиудтай урт хугацаанд байнгын холбоотой ажиллаж эрүүл мэнд, боловсролын салбарт үнэтэй хөрөнгө оруулалтыг тогтмол хийдэг. Түүнчлэн наран мандах зүг болох нийслэл хотын зүүн захад баригдаж байгаа “Ургах Наран” хорооллыг сүндэрлүүлж энэ жилдээ багтаж 484 айлыг тохилог орон сууцтай болгох “Монгол Мөрөөдөл”-ийг биелүүлэхээр ХасБанк, “Монгол Мөрөөдөл” төсөл, Нийслэлийн Засаг Даргын Тамгын Газар ажиллаж байна. Монгол улсын хөгжил дэвшил, ард иргэд, залуу гэр бүл болон нийгмийн ирээдүйн сайн сайхны төлөө “Нийгмийн Хариуцлагыг хэрэгжүүлэгч” ХасБанк нь Ургах Наран хороололд сүндэрлэж буй орчин үеийн тохилог орон сууцны эхний 114 айлын орон сууцыг эздэд нь хүлээлгэн өгөөд байгаагаас гадна залуу гэр бүлийг дэмжих зорилгоор ТВ5 телевизтэй хамтран “Монгол Мөрөөдөл” реалити шоу зохион байгуулж, нэвтрүүлэгийн ялагчийг 2 өрөө байр, тус нэвтрүүлэгт оролцсон зургаан залуу гэр бүлийг ХасБанкны орон сууцны хөнгөлттэй зээлд хамруулж гал голомтыг нь асаалцлаа.
  • Танай банкны сурталчилгаа их хүчтэй бөгөөд тогтмол хийгддэг юм шиг санагддаг?
  • Баярлалаа! Нийгмийн бүхий л салбарт хүрч ажиллахыг хичээдэг учраас хүмүүст илүү хүрдэг байх. Харилцагчийн үйлчилгээ нь бидний амин чухал асуудал байдаг бөгөөд энэ ч утгаараа салбар, нэгж болгон дээрээ “Харилцагчийн үйлчилгээний менежер”-ийг тогтмол ажиллуулж байгаагаас гадна ачаалал ихтэй томоохон салбаруудаасаа эхлэн дугаар зохицуулагч машинуудыг суурилуулаад эхэлсэн байгааг та бүхэн анзаарсан биз ээ. Саяхан болж өнгөрсөн сумогийн “Монгол Башё”-гийн гол ивээн тэтгэгчээр оролцон Монгол улсаа Японы бөхчүүдэд, ард түмэнд сурталчилж, арлын оронд амжилттай барилдаж буй бөхчүүдээ дэмжсэнээс гадна “Ирээдүйн аваргууд” хүүхдийн сумо бөхийн цуврал тэмцээнийг “Ирээдүйн саятан” хүүхдийн хадгаламжийн бүтээгдэхүүнээр дамжуулан түгээж хамтран ажиллан хойч үеэ дэмжиж байна. Үндэсний олон нийтийн телевиз, UBS телевиз, Үндэсний хөрөнгө оруулалтын банк, бүх үүрэн телефоны оператор компаниуд, Миний дэлгүүр, Монгол Шуудан ХХК-тай стратегийн түвшинд харилцан ашигтай хамтран ажиллах хэлцэл хийж ажиллаж буйгаас гадна банк хоорондын картын нэгдсэн сүлжээ байгуулах, бэлэн бус төлбөр тооцооны үндэсний стратеги боловсруулах, Цахим арилжааны хуулийн төслүүд, Монголын үнэт цаасны хоёрдогч зах зээл, Зээлийн мэдээллийн нэгдсэн сан байгуулах зэрэг үндэсний хэмжээний төслүүд дээр “Монголын Банкуудын Холбоо”, “Монголын Ипотекийн Корпораци”, “Төлбөр Тооцооны Үндэсний зөвлөл”, “Олон Улсын Бичил Санхүүгийн Төв”-ийн гишүүнчлэлээрээ дамжуулан идэвхтэй оролцон өөрсдийн зохих хувь нэмрээ оруулсаар байна. Түүнчлэн Монгол Улсын хөгжилд өөрсдийн хувь нэмрийг оруулж, хувийн хэвшлийн хөгжлийн өнгө төрхийг тодорхойлсон бизнесийн бүхий л салбарын дотоодын томоохон төлөөлөл санаачлан МҮХАҮТ-ын дэргэд “Гүйцэтгэх Захирлуудын Клуб” буюу “CEO (Chief Executive Officer) Club”-ийг байгуулсан юм. Гадны бодлого, зааврын дагуу бус Монголчууд өөрсдийн оюун бодол, санал санаачлагаар нэгдэж, улс орноо хурдан хөгжүүлэх боломж бүрэн байгаа бөгөөд тус клуб нь Монгол улсын эдийн засаг, хууль эрхзүйн таатай орчин бүрдүүлэх, хувийн хэвшлийн хөгжлийг шинэ шатанд гаргах, дэмжин урамшуулахад чиглэсэн бодлого боловсруулахад төрийн байгууллагуудтай хамтран ажиллаж, нийгэмд чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг. “CEO Club” нь анхны хуралдаанаасаа ХасБанкны Гүйцэтгэх Захирал Ч.Ганхуягийг Ерөнхийлөгчөөрөө сонгон ажиллуулж байна.
  • Энэхүү ярилцлагын сүүлчийн асуултыг танд үлдээе.
  • Нийт Хасчууд, харилцагч, түнш, хамтран ажиллагсад нартаа амжилт бүтээл дүүрэн 10 жилийн ойн мэндийг хүргэж олон улсад "ХИЛ ХЯЗГААРГҮЙ БАНКИРУУД" уриан дор мэдлэг чадвараа сорьж ажиллан, Монголдоо “БИД ЭХ ОРОНДОО ХАЙРТАЙ” уриан дор ажиллан бусдыгаа манлайлж эх орноо хайрлаж хөгжүүлэхийг уриалж байна. 2008 он дуустал бид харилцагчиддаа зориулан төрсөн өдрийн бэлгүүдээ үргэлжлүүлэн барьсаар байх болно. 10-р сарын 10-ны өдөр ХасБанкны өдөр байх болно.

Friday, 5 September 2008

TNN

Тэнүүн

Linkin Park-ийн хамгийн анхны цомгийг авч сонсож маш сонин мэдрэмж авч, аюумшигтай их эрч хүч, энерги авч байсан нь нилээд хэдэн жилийн өмнө билээ. Яг тийм нилээд хэдэн Red Bull уучихсан юм шиг энергийг Rapper TNN-ийн гурван дууг сонсоод авдаг байна шүү. Хоёр орчим жилийн өмнө Хятад, Хонг Конг руу албан ажлаар цуг явж энэ залуугийн нуруундаа хийлгэсэн Чингисийн тамга шивээсийн гэрч болж байсан юм. Шивээс хийлгэснийхээ дараа хэсэг халуурч зовсон. Ийм юм хийх гэж бэлдэж байсан юм байна. Би энэ Чингисийн тамганы хээнд хэдий дуртай ч ингэж шивээс хийлгэж зоволгүй яг ийм зурагтай пудболка аваад л өмсөх байсан. За тэр ч яах вэ. Дууны үг нь шулуун бөгөөд магадгүй хэт бүдүүлэг тул насны хязгаар заахаас гадна тойруу буюу ёжилж хэлж байгаа утгыг нь ойлгох хүмүүс сонсохгүй бол Mother гэдгийг ээж гэж орчуулснаа аав гэхийг Motherfucker гэж орчуулдаг залуус шиг томоос том асуудалд орох бий вий.

Монголын минь нутаг дэвсгэрийг өөрийн болгоод вэб дээрээ тавьчихсан байгаа тэр өмнө зүгийн зүггүй гард зориулаад нэг саак дуу хийгээч хөө. Хужаа нарыг одоо нигерүүд хар яриандаа юу гэж дууддаг юм бол доо. Ийм дуу гаргавал нилээд хурдан нийтэд түгэнэ байх гэж тааж байна. Зөрүүлээд манай талын нэг нөхөр маш гоё үзэсгэлэнтэй газрын зураг урласан байна билээ.

Хүний авъяас ил болон нуугдмал хэлбэрээр байдаг юм шиг байгаа юм. Миний далд авъяас хэдний ямар Балжинням, Дашнямтай нартай өдөр яаж гарч, юу хийж алах бол оо? Kкк. Киви чамд амжилт хүсч байна гэдэг шиг Тэнүүн, чамд амжилт хүсье!

Monday, 1 September 2008

Stop talking fuckers, start doing suckers

Хийдэг ганц, хэлдэг долоо

Бүгдийг нь уншихаас өмнө аягүй товчхон утгыг нь тайлбарлая. Цөөвөр чоно биш арслан шиг амьдрах. Чадахгүй бол ядаж Симбо шиг амьдаръя.

Хүмүүний мөн чанар, жудаг муудлаа гээд ярьж бичээд байдагтай агаар нэгэн бидний үеийн зонхилох залуусын ур чадвар, сэтгэл, мэргэжил тэргүүтэн нь муудаад байгаа харагдаад байх санж. Тасархай гоё ярьдаг хүмүүс байна аа. Энэ бол ур чадвар үнэхээр. Гэхдээ үр дүн юу ч байхгүй. Гоё ярьсан юмаа цаасан дээр буулгаадахаач гэхээр англиар байг юм аа гэхэд монгол хэлээрээ үг үсэг, дүрмийн алдаагүй, найруулга зүйн талаасаа хүн уншаад төвөггүй ойлгохоор бичиж чаддаггүй юм билээ. Бараг галзуу хүний өдрийн тэмдэглэл гэхэд нь дэндүү гоёдож энэ ертөнцийн бүхий л бурхад гомдмоор. Хэрвээ хөөрхийс байдаг бол шүү дээ. Тэгсэн мөртлөө нөгөө хүнд гарууд энэ тэнд очоод энэ чинь ингэдэг байхгүй юу гээд л яриад байна. Тэр ярианд нь ордог ижил буруу өрөөсөн дугуйнууд байгаа болохоор эдгээр нөхдүүдэд “зах зээл” байгаад байх шиг байгаа юм.

Ер нь бол энэ дэлхий болон миний, та нарын эргэн тойрон болж бүтэхгүй юмаар дүүрэн байгаа гэдэгтэй мөрийцөх үү? Хамгийн гол нь энэ, тэр болж бүтэхгүй байгаа юмнуудыг үүсгэн, бий болгон дасан зохицон амьдраад байгаа бид нарт ч гэсэн буруу бий гэсэн үг. Бид нар өөрсдөө тэр болохгүй, бүтэхгүй байгаа юмнууд оршин тогтнох ор хөнжил, зах зээл нь болж худалдаж аваад тэжээгээд байгаа учраас тэр. Өөрсдийнх оролцоогүйгээр амжилт гаргавал өөрсдөө л хийсэн юм шиг ярина, харин ярьсан юм нь амжилтгүй болбол өөрөөс нь бусад л болохүй болохоор чадаагүй тухай түмэн балай шалтаг тоочно. Эдгээрийг нь сонсоод “за нээрээ тийм дээ” гэж бодвол чи өнгөрөө л гэсэн үг. Ер нь бол иймэрхүү төрлийн бөгөөд удирдах ажил хийдэг хүмүүс өөрөөсөө илүү чадвартай, мэдлэгтэй хүнийг доороо ажиллуулах, цуг зэргэлдээ ажиллах тун чиг дургүй. Ойлгомжтой.

Дээр нэг танил маань хэлж байсан юм. Гадаадын нэг төсөл (бодвол тухайн төсөл нь нилээд том төсөл юм биз дээ) дээр ажилладаг хоёр залуучууд пабд танилцсан чинь орчлонгоос тасарчихсан юм яриад байна гэнэ. Тэр хоёр залуугийн хувьд энэ дэлхийн хамгийн мундаг хүн нь тэр төслийн удирдлагч болох дарга гэх. Ачир дээрээ тэр төслийн мөнгийг нь Нарантуул, Барс дээр байдаг наймаачид хэдхэн сарын дотор эргүүлж л байгаа байхгүй юу. Өөрөөр хэлбэл нөгөө Нацагдорж найрагчийн өгүүлэлд гардаг шиг хөмөрсөн тогоон дотор буюу жирэмсэн эмийн шээх газраас хол явж огтоос үзээгүй л хүмүүс байгаад байгаа юм. Заавал бодитоор гадаад яв гэсэн үг биш шүү дээ. Интернэт гээд зүйл дэлхийг хавтгай болгохоос гадна дэлхийн аль улс орон руу ширээн дээрээс чинь визгүй зорчуулж байна. Нөгөө 80:20-ийн зарчим гэдэг байдаг даа. Тэрэнтэй адилхан нийт хүмүүсийн 80 хувь нь ярьдаг, 20 хувь нь хийдэг байгаа даа. Дахиад тэр 80 хувь ярьдаг хүмүүсийн ярианы 80 хувь нь BULL SHIT, 20 хувь нь энд тэндээс хуулсан юмнууд байвал яанам билээ.

Гол нь би энд юу хэлэх гээд байна гэвэл ЯРИХАД УЧИР БИЙ шүү ард түмээн. Ер нь практикийг ажиглаад байхад хүн гэдэг нэртэй адгууснуудын мөн чанар нь алба болон амины хариуцлага гэдэг юман дээр илэрдэг юм билээ. Зөндөө инээдтэй бөгөөд эмгэнэлтэй жишээнүүд байдаг шүү дээ. Хамт олон аялалаар явж байгаад төөрөөд идэх юмгүй болсон чинь ганцаараа майхны гадаа шөнө боорцог мэрээд хэвтэж байсан нөхөр, халаасан дотроо еэвэнгээ хуваагаад жижгийг нь тэмтрээд найздаа өгдөг сурагчийн онигоо, оюутны байранд хоолгүй, хоол идээгүй гэж ирээд архидаж байгаад хиамаар бөөлжин дотуур байрны найзуудынхаа дунд онигоо болдог залуугийн бодит түүх зэрэг. Уул нь бол эдгээр нөхдүүд их л хүн чанартай, нүнжигтэй юмнууд ярьдаг л байхгүй юу. Бурхан бидэнд бага чалч гэж нэг ам, ихийг бүтээмой гэж хоёр “хиртэй” гар заяасан гэж бодном.