The Australian Leadership Award Scholarship

Forwarding the following email to my blog readers!

Dear Mozzies members,

As you may aware, the Australian Leadership Award Scholarship (ALAS) has been announced with the deadline for applications to be received by May 31, 2011.

We are organizing an information session about ALAS program for our members, their friends, colleagues and acquaintances. So, you are encouraged to distribute this announcement.

The information session will be held on Monday, April 25, 2011 at 6:30pm at the Conference hall of Ministry of Finance (new building).

Ms. Undarmaa, ALAS scholar and Ms. Tsetsgee, deputy program manager of Mongolia-Australia Scholarship program are kindly agreed to take part in this event and introduce about ALAS program and provide hints in application process and filling out application forms.

So, bring your friends friends, colleagues and acquaintances on this opportunity – priority will be given to our members’ friends, colleagues and acquaintances,

Look forward seeing you or your friend, or your colleagues there,

With best regards

Ms. L. Ariunaa,

Executive Director

Mongolian Australia Association - Mozzies Association

Suite 207, National Information Technology Park building,

Baga toiruu-49, Ulaanbaatar - 46, Mongolia

Phone/Fax: 976-11-328570,

Web: www.mozzies.mn;

Email: ariunaa@mozzies.mn

Pioneer oath

Пионерийн андгай

Одоогоос хорь гаран жилийн өмнө хөтөлж байсан баатарчууд болон пионерийн дэвтрээ гэрээсээ олоод таамшаалан уншсанаас гадна нилээд инээж өөрийгөө баясгав. Нэг, хоёрдугаар ангид л байсан бололтой боловч ахархан биедээ ахадсан ямар ч том андгай, тангарагууд өргөж байсан юм бурхан минь. Тухайн үеийн хувьсгалт намд автоматаар элсэхээр бидний үеийнхэн бүгд бэлтгэгдэж байсан байх аж. Гэвч нэг их удалгүй картын бараатай залгасан сан.

“В.Ганзориг би Д.Сүхбаатарын нэрэмжит Монголын Пионерийн Байгууллагын (МПБ) эгнээнд элсэн орохдоо МАХН-ын үйл хэрэгт чин үнэнч байж пионерийн чин эрмэлзлийг нэр төртэй биелүүлэхээр андгайлж байна. МХЗЭ-д элсэхэд биеэ бэлтгэж баатарчуудыг үлгэрлэн дагуулна. Пионер нь МАХН, эх орон, социализмын үйл хэрэгт чин үнэнч байна” энэ тэр гээд нилээд олон хуудас сурагчийн дүрэм, пионерийн чин эрмэлзлэлийг 20 копейкийн тетрадь дээр цэнхэр бэхээр бичсэн байх ажгуу. Энэхүү дэвтрийг үнэртэхэд тэр үеийн бүхий л зүйлийг мэдрэх шиг санагдах авай.

Арав ч хүрээгүй жаахан хүүхэд Д.Сүхбаатарын нэрэмжит МПБ-ын төв зөвлөлийн ээлжит бус бүгд хурлын тухай сонсгол мэдээнд суудаг байсан бололтой юм. Одоо огт санахгүй байгаа ч тухайн үедээ бичиж авсан тэмдэглэлээ энд сийрүүлбээс:

“1987 онд Дархан хот Дархан программ батлав. 1987 онд 34 барилга барина. 100 эх малаас 83 төл бойжуулна. 560 ортой цэцэрлэг ясли, 1176 хүүхдийн сургууль барина” гээд тухайн үед мундаг том хөтөлбөрүүд хэрэгжүүлж буйг тэмдэглэж байжээ. Ахмад үе маань ямар амбицтай бөгөөд хэрхэн том хөдөлж байсныг 100 гаруй ортой олон улсын жишигт нийцсэн эмнэлэг барих төслийн багт ажиллаж буйн хувьд мэдрэхийн дээдээр мэдэрч баймой.

Цаашилбал:

“1989 оны 12-р сарын 11-нд МАХН-ын төв хорооны ээлжит 7-р бүгд хурал хуралдаж манай орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн хэтийн төлвийн асуудлыг өөрчлөлт шинэчлэлийн асуудлыг түргэтгэхэд чиглүүлэх тухай авч хэлэлцлээ. Москвад 12-р сарын 9-нд ЗХУКН-ын төв хорооны бүгд хурал болж эдийн засгийг сайжруулах арга хэмжээ, эдийн засгийн шинэтгэлийн үе шатны тухай 8-р таван жилийн төлөвлөгөө боловсруулах асуудал хэлэлцлээ” ч гэх шиг.

Уншсан номыг жагсаалт хөтлөн багш нартаа шалгуулдаг байсан билээ. Румын ардын үлгэрээс авахуулаад Буратиногийн адал явдал, Чулуун арслан, Өөдөсхөн хүү ба түүний нөхөд, Орос ардын үлгэрүүд гэх мэт номын нэрийг жагсаагаад уг номонд юуны тухай өгүүлдэг тухай тэмдэглэл тус бүрд нь хөтөлсөн байх юм. Дэвтрийн төгсгөлд хичээл бүрийн нэрийг зоон улирал бүрийн дүнгээ тавьсан дүнгийн хүснэгт зурайх ажээ. Энэ нь одоонийхоор бол “кинийшка” гэж ойлгож болохоор. Овоо нямбай хүүхэд байсан бололтой юм:)

Эдийн засаг, нийгмийн хоёр өөр ертөнцийг дамжин сурч хүмүүжин амьдарч буй нь миний амьдралын хамгийн сонирхолтой бөгөөд үнэтэй хэсэгт яах аргагүй орох билээ. Бага насны дурсамжийнхаа тухай дээр хальт энэхүү бичлэгээр бичиж байжээ. 


Зарим хүмүүс өнөөдөр хоёр маргааштай тэнцдэг гэж ярих нь бий. Харин бидний хувьд өчигдөр хэдэн өнөөдөртэй тэнцэх бол оо?

Satisfaction

Сэтгэлийн таашаал

World Down Syndrome Day-г дэлхий даяар 3-р сарын 21-нд жил бүр тэмдэглэдэг заншилтай. Хромсомын өөрчлөлттэй хүүхдүүдэд туслах сан ТТБ нь энэхүү өдрийг гурав дахь жилдээ Монголд зохион байгуулав. Гишүүд, хамтран ажиллагч, шинээр бидэнтэй нэгдэж буй эцэг эхчүүд, хүүхдүүдийнхээ хамт энэхүү өдрийг маш сайхан өнгөрөөсөн нь ойрд аваагүй сайхан “кайф” байв.

Дараагийн сайхан мэдрэмж нь Японоос ирсэн доор хавсаргасан цахим шууданг унших үед төрсөн юм. ХӨХТСанд хамгийн ихээр тусалдаг хүмүүс, байгууллагын нэг нь яах аргагүй Япон улсын иргэд, байгууллагууд байдаг юм. Байгалийн гамшгийн улмаас учраад буй хохирлыг нь бяцхан ч гэсэн хуваалцах зорилгоор дээр дурдсан үйл ажиллагааны үеэр хандивын хайрцаг ажиллуулан эцэг эхчүүд өөрсдийн боломжийн хэмжээнд мөнгө хандивлан, дээрээс нь холбоо өөрөө мөнгө нэмээд уригдаж ирсэн Япон эрхэмд гардуулсан юм.

Амьдралын аз жаргал, амьдын сэтгэл ханамжийг мэдрэхийг хүсээд жаахан л хичээвэл тийм ч хэцүү биш ажгуу.

Dear DSAM members,

This is Mr. Takehiro Umemura of Nippon Foundation, who is in charge of NISVA. We highly appreciate your heartfelt donation for supporting the damaged people by the earthquake and

Tsunami. We will spend your precious money in supporting the old aged, the handicapped and the children who are suddenly left orphans.

We got very devastating damage by the earthquake, while we are felt and firmly believed the strong bond of solidarity of the Japanese people to overcome this difficulties together. We the all  members of The Nippon Foundation, including our chairman, surely promise to support them.

We thank you very much again for your sincere consideration on this matter and precious donation.

Yours sincerely,

Takehiro Umemure

The Nippon Foundation

March 23, 2011

Японд хэсэг байж хоолыг нь хороосных нэг сургууль төгссөн анд маань Японы олон улсын их сургуулийг төгсөөд Улаанбаатарт ажиллаж, амьдарч буй төгсөгч нартаа Японд туслахыг уриалсан юм. Хамтраад уриалга гаргаад хүсэлт явуулсан боловч 20 хүрэхгүй хувь нь л бидний хүсэлтийг дэмжсэн байх аж. Японы засгийн газар болон олон улсын байгууллагуудаас иж бүрэн тэтгэлэг авч сохор зоос ч өөрсдийн халааснаас гаргаагүй сураад ирсэн зарим хүмүүсийн хувьд өмнөөс нь жаахан санаа зовмоор л юм билээ. 

Хэн нэгэн бусдад туслах огтхон ч албагүй ч бусдад туслаад тэдний баярласан сэтгэлийн эерэг энергийг авч, гол нь мэдэрч чадахгүйд л зарим хүмүүсийн өмнөөс үе үе бага зэрэг харамсах бөлгөө. 

Sacrifice

Золиос

Бид аливаа шийдвэрийг гаргахын тулд зэрэгцээ байсан бусад бүхий л боломжуудийг ямагт золисолж байдаг. Хэрэв зөв шийдвэр байнга гаргадаг бол бид золиос гэдэг нэр томъёог бараг хэрэглэхгүй байсан байх биз ээ. Эдийн засагт үүнийг алдагдсан боломжийн өртөг гэж хэлээд байх шиг байгаа юм. Гаргаж буй шийдвэрийн үр дүн нь богино эсвэл дунд, урт хугацаанд гарахаас хамааран ихэнх хүмүүс сонголтоо хийхийг хичээдэг байх. Дийлэнх хүмүүс богино хугацаанд өгөөж хүртэхийг хүсдэг нь энэ нь өөрөө хамгийн эрсдэлтэй шийдвэр гаргалтын үндэс болж өгдөг. Нэгэнт гаргасан шийдвэрийг хойноос харамсах нь шийдэл биш боловч дараагийн шийдвэрийг гаргахад туршлага болох нь дамжиггүй.

Японд хүчтэй газар хөдлөлт болсны уршгаар дэлхийн тэнхлэг бага зэрэг хазайлаа гэсэн мэдээллүүд хэвлэлээр цацагдаж буй. Харин бидний цөөхөн Монголчуудын маань амьдралын үнэ цэнийн тэнхлэг бүр байраа солиогүй биз дээ гэсэн бодол зэрэгцээд төрсөн бөлгөө.

Бид Масловын хэрэгцээний шатлалын онол гэж их сургуульд үздэг байсан. Энэхүү онолоор бол аливаа хүн эхэлж физиологийн хэрэгцээгээ хангаж байж аюулгүй байдал, эд хөрөнгө цаашилбал найз нөхөрлөл, хамтын амьдрал, бүр дээшилбэл өөртөө итгэл итгэл, бусдыг хүндэтгэх, бусдаар хүндлүүлэх зэрэг шатаар дамжсаар эцэстээ өөрийгөө таньж нийгэмдээ хаана яваагаа мэдэрдэг гэж заадаг билээ. Нэгэнт дээр дурдсан бүхий л шатыг амжилттай давсан нөхөр ёс суртахууны хувьд төлөвшин, асуудлыг бодитойгоор шийдэхийг хичээхээс гадна аливаа баримтыг хүлээн зөвшөөрөх чадвартай болдог. Ухаан нь өөрийгөө бүрэн дүүрэн ухаж мэдэж танисан гэсэн утгатай юм уу даа.

Энэхүү шатлалын яг эсрэгээр амьдралын зургаа зурмар аядаад явж буй нижгээд хүмүүстэй би ойрмогхон тааралдсанаас гадна ижил төстэй нөхдүүдийн талаар хэвлэлээр хангалттай мэдээлэл авах юм. Ухаан нь яагаа ч үгүй байж өөрийгөө аль хэдийн таниад мэдэрчихсэн нөхдүүдийн талаар хэлж байгаа хэрэг бөгөөд эдгээр нөхдийн анхан шатны хэрэгцээ нь өөрийгөө таних болон бусдад ямар ч хамаагүй аргаар таниулах. Богино хугацааны өгөөж харсан шийдвэрийнхээ эрсдлийг бууруулахын тулд худлаа ярьдаг, хулгай хийдэг, магадгүй хүн ч алахаас сийхгүй. Ингэж байж нөхөр өөртөө итгэлтэй болох агаад бусдын хүндлэлийг хүчээр буюу мөнгөөр авахыг оролдоод байдаг юм уу даа гэж харагдах юм. Нэгэнт анхнаасаа иймэрхүү харилцаан дээр эхэлсэн нөхөрлөл цаг зуурын хэврэгхэн холбоос байх нь элбэг бөгөөд гэр бүлийн харилцаа нь ч гэсэн эд хөрөнгө, нэр төр гэсэн өнгөн дээр суурилсан амархан салдаг гагнаас байх нь дамжиггүй. Гэсэн ч яагаад ингэж ижил буруу дугуйнууд хоорондоо нийлээд байгаагийн шалтгаан нь магадгүй эргээд л хялбар аргаар мөнгө олох гэсэн, бэлэн зэлэн амьдрал мөрөөдсөн нөхдүүдийн нэгдэл байх нь элбэг болов уу. Зуурдын ч болтугай иймэрхүү харилцаанд орж байж нөгөө нөхөр маань түр зуур ч болов толгой хорогдох тансаг оромжтой, чадахгүй ч гэсэн хий цалин авдаг ажлын байртай, болсон болоогүй хөрөнгийн цуглуулгатай болдог юм болов уу? Масловын пирамидын орой нь эдгээр хүмүүсийн хувьд физиологийн хэрэгцээ нь болж таарах гээд байгаа юм. Гэвч хүний амьдралыг тэтгэгч агаар нь хорт хий болсон, хоол нь химийн хороор тэжээгдсэн, ус нь уул уурхайн хүчлээр найрагдсан орчин бүхий нийгмийг бүрдүүлснээ өвчний улмаас дутуу нойртой хонож эхлэх эсвэл гаж хөгжилтэй ураг тээснээрээ мэдэх авай.

Бид аливаа шийдвэрийг гаргахдаа заавал нөгөө зүйлийг нь золиосолж байдаг. Гэхдээ тэрхүү золиос нь та бидний ирээдүй байж хэрхэвч таарахгүй.

Энэхүү сэдэвтэй холбоотой байж болохоор энэ бас энэ бичлэгүүдийг тэрлэж байв.

Our problems are man-made, therefore they may be solved by man. No problem of human destiny is beyond human beings. John F. Kennedy

ASX

Австралийн хөрөнгийн бирж

Тус улсын хөрөнгийн биржийн гол хөдөлгүүр нь байгалийн баялаг дээр дулдуйдан бизнес хийдэг компаниуд байх аж. 2010 оны 12-р сарын байдлаар тус биржид бүртгэлтэй компаниудын зах зээлийн үнэлгээ нь 1,5 триллион долларт эргэлдэж байв. Үүний 45.1%-ийг байгалийн баялаг, ашигт малтмалын компаниуд эзэлж байна. Түүнчлэн өнгөрсөн оны сүүлээр нийт 2,216 компани тус бирж дээр бүртгэлтэй байгаагаас 36.8% нь мөн л эрчим хүч, уул уурхай, металийн компаниуд байх бөлгөө. Зах зээлийн үнэлгээгээр Ази тивдээ Японы дараа хоёрт жагсах боловч хөрөнгө оруулалтын сангийн хэмжээгээр Америк, Люксенбүрг, Францын дараа дэлхийд дөрөвт, Ази тивдээ нэгт бичигдэж байна. Үүний гол ид шид нь Superannuation fund буюу тэтгэврийн сан юм. Энэхүү санд яг одоогийн байдлаар 1,199 тэрбум австрали доллар эргэлдэж байна. Монголын хөрөнгийн зах зээлийн хурдыг эрчимжүүлэх нэг хөшүүрэг нь яах аргагүй энэхүү тэтгэвэрийн сангийн схем юм.

Австралийн хөрөнгийн биржийн мэдээллийг харж байхад хамгийн сонирхолтой санагдсан тоо нь тус биржийн индекс байв. 2000-2010 оны хоорондын индексийг нь Hang Seng, Dow Jones, Nasdaq, Nikkei, FTSE 100 зэрэгтэй харьцуулахад тогтмол өндөрт явж байсан байх юм. Өөрөөр хэлбэл биржүүдийн индексийн өөрчлөлтийн хувийг 2000 оноос хойш тооцон гаргасан мэдээг нь харвал S&P/ASX 200 нь 51% ба Hang Seng нь 40%-ийн өсөллтэй байхад Nasdaq -38%, Nikkei -52%, FTSE 100 -17%, Dow Jones -3%-ийн сөрөг өөрчлөлттэй байгаа нь сонирхолтой мэдээлэл байв.

2011 оны 1 сарын байдлаар Австралийн хөрөнгийн биржийн дэлхийн 8 дахь том биржид албан ёсоор тооцогдож байгаа бөгөөд 9 ба 10-р байранд Nasdaq OMX групп ба Лондонгийн хөрөнгийн биржүүд жагсаж байгаа нь тус биржийн чансааг бас харуулж буй хэрэг юм. Дэлхийн том хөрөнгийн биржүүд нь нэгдэл нь энэхүү жагсаалыг нилээд өөрчлөх нь ойлгомжтой хэрэг бөгөөд хэрэв Австралийн хөрөнгийн биржийн Сингапурын хөрөнгийн биржтэй нэгдэх хэлцэл амжилттэй хийгдвэл энэхүү групп нь дэлхийн хөрөнгийн биржүүдийн жагсаалтанд 5-д эрэмблэгдэх боломжтой гэж тус биржийн төлөөлөл уулзалтын үеэр хэлж байв. Энэхүү нэгдэлд дэлхийд тэргүүлэгч Хонг Конгийн хөрөнгийн бирж хүртэл сонирхлоо илэрхийлсэн гэсэн албан бус мэдээллүүд ид урсаж байна. Англи, Канад ба Герман, Америкийн (NYSE) хөрөнгийн биржүүдийн нэгдлүүд нь цаашид биржүүд газар зүйн онцлог гэхээсээ илүү борлуулж буй бүтээгдэхүүнээрээ төрөлжин томрох дүр зураг харагдаж байна.

2010 оны санхүүгийн жилд хамгийн их мөнгө босгосон 5 биржүүд нь Нью-Иорк, Хонг Конг, Лондон, Насдак болон Австралийн хөрөнгийн биржүүд болж байна. Тэр дундаа уул уурхайн компаниудын хөрөнгө босголт дээр Австралийн хөрөнгийн бирж Торонтогийн хөрөнгийн биржтэй өнгөрсөн онд эн тэнцүү өрсөлдөж бараг ижил хэмжээний хөрөнгүүд буюу тус бүрнээ 12 тэрбум орчим ам.долларын хөрөнгө босгосон байх юм. Хайгуулын шатанд яваа уул уурхайн компаниуд хөрөнгө босгоход хамгийн таатай бирж нь ASX гэдэгт маргах хэрэггүй аж. Гэхдээ тус биржийн ажилчдын хэлж байснаар 20 жилийн өмнөхтэй харьцуулбал байгалийн баялаг ашиглан хөрөнгө босгох компаниудын тоо эрс цөөрсөн гэж дурдаж байв. ASX-ийн гол онцлог нь биржид бүртгүүлэх шалгуур нь нилээд уян хатан байх бөгөөд BHP Billiton, Rio Tinto гэсэн аварга компаниуд бүртгэлтэй байдаг нь тус биржийг дэлхийд өрсөлдөхүйц болгож буй хэрэг биз ээ.

Mongolia tightens rules for investors

Монгол Улсын ерөнхий сайд С.Батболдын Австрали улсад хийж буй айчлал болон өчигдөр нээгдсэн Монгол Австралийн бизнес форумын тухай “The Australian Financial Review” сонин өнөөдрийн дугаартаа ийм гарчиг өгч нийтлэл гаргасныг өглөөний цайгаа уух зуураа сийрүүлж байна.

Стратегийн ордууд дээр гадны хөрөнгө оруулагч нарт өмнөхөөсөө чанга шаардлага Монголын төр тавьж эхэлж буйг энэхүү нийтлэлд онцолсон байна. Монгол Улсын ерөнхий сайд Австрали улсад анх удаа айлчилж байгаа бөгөөд уг форумын үеэр хэлсэн үгэндээ ерөнхий сайд уул уурхайн орлого, ашгаас Монгол улсын иргэн бүр үр шимийг нь хүртэх ёстой гэж хэд хэдэн удаа маш тодоор онцолж хэлсэн юм. Ингэхийн тулд хөрөнгийн биржийн үйл ажиллагааг сайжруулах том ажил буйг ч дурдаж байв.

МХБ нь ЛХБ-тэй хамтран ажиллах болсон нь Австралийн хөрөнгийн биржийн хувьд тийм ч таатай санагдахгүй байгаа нь өнөөдөр өглөө миний Австралийн хөрөнгийн биржийн төлөөлөлтэй уулзан уулзалтаас мэдрэгдэж байв. Дэлхийн том биржүүд хоорондоо нэгдэж эхэлсэн энэ үед Австралийн хөрөнгийн бирж ч зүгээр суугаагүй байна. Тэд аль хэдийн Сингапурын хөрөнгийн биржтэй нэгдэх асуудлыг хоёр талаасаа судалж эхэлжээ. Энэ тухай дэлгэрэнгүй мэдээллийг Австралийн хөрөнгийн биржээс энэ тухай мэдээлэл түгээх зөвшөөрөл өгсөний дараа би блог дээрээ шинэ бичлэг болгон оруулахаар төлөвлөж байна.

Ер нь бол ерөнхий сайдын хэлж буй үгнүүдийг ажиглаж байхад өмнө нь бизнес хийж байсан хүний зааг, зангараг мэдрэгдэж байх агаад уг нийтлэл дээр ерөнхий сайдын хэлсэн “Economic growth will require sustained and concerned action over a period of years. Well thought out, planned and executed investments are the key to this growth” гэж хэлсэн өгүүлбэрийг ихэд онцолсон байна.

Том таван толгойн тендерт оролцох судалгаа хийхээр гадаадын нийт 755 банк, санхүүгийн байгууллагууд, төрөл бүрийн хөрөнгө оруулалтын сангууд Улаанбаатар ирсэн агаад эдгээр нь сонголт хийж 17 санхүүгийн байгууллагыг дараагийн шатанд үлдээгээд буйг уг сонинд дурджээ. Энэ дотор Австралийн Fortescue Group үлдээд байгаа юм байна.

Бизнес форумын үеэр сонирхолтой сонсогдож байсан зүйл нь нарийн болон өргөн цагираг дээр аль алин дээр нь явж чадах зүтгүүр, вагон болон дундын стандартын тухай яриа байв.

Энэхүү нийтлэлээс харахад том таван толгойн тендер ба үйл ажиллагааны эхлэл нь Монгол улсын хувьд дараа дараагийн стратегийн ордуудад хэрхэн эргэлдүүлэх маш том үлгэр жишээ болох төдийгүй үндсэн загвар нь болох ёстойг гадны ихэнх мэргэжилтэнгүүд өгүүлж байна.

Нэг бодогдсон зүйл нь нэгэнт дэлхийн нүүрсний зах зээл дээр Монгол нь Австрали улсын хамгийн том өрсөлдөгч болж байгаа өнөө үед Австрали улсын компаниуд энэхүү тендерт орох нь манай улсын стратегийн хувьд ялсан нөхцөлд хир зөв байх нь нэг асуудал байх болов уу? Харин хоёр улс хоорондоо шууд өрсөлдөлгүйгээр Хятадын эсрэг нүүрс худалдах үнээ харилцан барих нөхцөл давхар яригдаж таарах байх. Гэхдээ энэ нь олон улсын бизнесийн эрхзүйн хэмжээгээр ямар түвшинд хүртэл зөвшөөрөгдөх нь бас л нэг асуулт болж байна. 

Mongolian relations with Australia

Монгол Австралийн харилцааны лавлах

Ерөнхий сайдын ирэх долоо хоногт Австрали улсад хийх албан ёсны айлчлалтай холбоотой дараах мэдээллийг зохион байгуулагч МҮХАҮТ-с илгээснийг та бүхэнтэй хуваалцахаар сэтгэв. Монгол ба Австрали улсуудын хоорондын харилцааны талаар товч бөгөөд цэгцтэй сайхан мэдээлэл байна.

Монгол Улс Австрали Улстай 1972 оны 9 дүгээр сарын 15-нд дипломат харилцаа тогтоосон. Монгол Улс 2008 оны 10 дугаар сард Австралийн нийслэл Канберра хотноо Элчин сайдын яамаа байгуулж, Монгол Улсаас Австрали Улсад суурин суух анхны Элчин сайд Ц.Жамбалдорж Австралийн Амбан захирагч Эрхэмсэг хатагтай Квентин Брайст 2008 оны 10 дугаар сарын 30-нд Итгэмжлэх Жуух Бичгээ барьсан. Австрали Улсаас Монгол Улсад суух Элчин сайд Сэм Герович энэ 8 дугаар сарын 17-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид ИЖБ-ээ барьсан.

Австралийн Сидней хотноо Монгол Улсын Өргөмжит Консулын газар үйл ажиллагаагаа явуулдаг бөгөөд Өргөмжит Ерөнхий Консулаар Австралийн иргэн Питер Слоун 10 гаруй жил ажиллаж байна. Улаанбаатар хотноо Австралийн Өргөмжит Консулаар Монгол Улсын иргэн Ж.Элбэгсайхан ажилладаг.

Монгол Улсын Их Хуралд Монгол-Австралийн парламентын бүлэг /дарга нь УИХ-ын дэд дарга Н.Энхболд/, Австралийн Парламентад Австрали-Монголын парламентын бүлэг /дарга нь Парламентын гишүүн Кирстен Ливермор/ 2008 онд байгуулагдсан. Австралийн Бээжин дэх ЭСЯ Монгол Улсыг хариуцан ажиллаж байгаад 2008 оны 9 дүгээр сараас Сеүл дэх ЭСЯ нь хариуцах болсон. Гэхдээ манай талын хүсэлтийн дагуу Бээжин дэх Австралийн ЭСЯ Монголын иргэдэд виз үргэлжлүүлэн олгож байхаар тохиролцсон.

Нэг. Улс төрийн харилцаа

1980-аад оны дундуур манай парламентын төлөөлөгчид, ГЯЯ-ны сайд Австралид айлчилж, хөдөө аж ахуйн чиглэлээр цөөн тооны хүмүүс Австралид очиж туршлага судалж байсан.

1990-ээд оноос буюу Монгол Улс ардчилсан тогтолцоо руу шилжсэн үеэс хоёр талын харилцаа, хамтын ажиллагаа мэдэгдэхүйц идэвхжсэн. Австралийн Амбан захирагч Билл Хайден 1994 онд Монголд, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч П.Очирбат 1997 онд Австралид албан ёсны айлчлал хийсэн. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн тус улсад хийсэн албан ёсны айлчлалын үеэр “Найрамдал, хамтын ажиллагааны тухай Монгол Улс, Австрали Улсын Хамтарсан Мэдэгдэл” гаргасан бөгөөд уг мэдэгдэлд: “Өөр хоорондын харилцаандаа бие биеэ хүндэтгэх, эрх тэгш байх зарчим болон олон улсын эрх зүйн нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн бусад хэм хэмжээг үндэс болгоно” гэж хоёр талын харилцааны үндсэн зарчмыг тодорхойлсон.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр 2005 оны 9 дүгээр сард Австрали Улсын Ерөнхий сайд Жон Ховардтай, Ерөнхий сайд С.Баяр 2008 оны 9 дүгээр сард Австралийн Ерөнхий сайд Кевин Раддтай НҮБ-ын ЕА-н чуулганы үеэр тус тус уулзаж, хоёр талын харилцааны асуудлаар санал солилцож байв. Хоёр орны Парламентын хоорондын хамтын ажиллагаа идэвхтэй хөгжиж байна. Монгол Улсын Улсын Бага хурлын дарга 1992 онд, УИХ-ын дэд дарга 1998 онд, Австралийн Парламентын Сенатын танхимын төлөөлөгчид 1990, 1991 онуудад харилцан айлчилсан. Австралийн Парламентын төлөөлөгчдийн танхимын дарга Дэвид Хоукер 2005 онд Монголд, УИХ-ын дарга Ц.Нямдорж 2007 онд Австралид тус тус айлчилсан. Манай Гадаад хэргийн сайд 1993 онд Австралид айлчлах үеэр “Хөгжлийн хамтын ажиллагааны меморандум”, “Жижиг төсөл хэрэгжүүлэх тухай меморандум”-д гарын үсэг зурсан. Монгол Улсын Сангийн сайд 1998 онд айлчилж төрийн захиргааны шинэтгэлийн асуудлаар туршлага судалж байв. Австралийн Гадаад бодлогын асуудал эрхэлсэн Парламентын нарийн бичгийн дарга 2003 онд, Аж үйлдвэр, аялал жуулчлал, байгалийн нөөцийн сайд Иан Макфарлейн 2005 онд, Гадаад хэргийн сайд А.Даунер 2007 оны 4 дүгээр сард Монгол Улсад айлчилсан ба манай Гадаад харилцааны сайд тус улсад айлчлах урилгатай.

Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Балдан-Очир тэргүүтэй УИХ, ХХААХҮЯ-ны төлөөлөгчид 2009 оны 3 дугаар сарын 24-31-нд Канберра, Сидней хотуудад ажиллаж, Австралийн Ноосны бирж, Үр тарианы Холбоо, Ноос үйлдвэрлэгчдийн холбооны үйл ажиллагаатай танилцаж, туршлага судалсан. Австралийн Парламентийн гишүүн, Австрали-Монголын парламентын

бүлгийн дарга Кирстен Ливермор тэргүүтэй төлөөлөгчид 2009 оны 7 дугаар сарын 22-30-нд УИХ-ын дэд дарга Н.Энхболдын урилгаар Монгол Улсад айлчлав. Төлөөлөгчдийг УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайд, Гадаад хэргийн сайд нар хүлээн авч уулзав.

Австралийн Ерөнхий сайд К.Радд 2008 оны 8 дугаар сард Монгол Улсын Ерөнхий сайдад хандан Австрали Улс НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын бус гишүүний сонгуульд нэрээ дэвшүүлж байгааг дэмжихийг хүссэн захидал ирүүлсэн ба НҮБ-ын ЕА-н чуулганы үеэр Ерөнхий сайд нар уулзахад манай тал өөрийн байр суурийг илэрхийлсэн. Австралийн Гадаад хэргийн сайд С.Смит 2008 оны 12 дугаар сард Гадаад харилцааны сайд С.Батболдод АСЕМ-д элсэхэд дэмжлэг үзүүлэхийг хүссэн захидал ирүүлсэн ба манай тал Австралийг дэмжихээ илэрхийлсэн захидал 2009 оны 1 дүгээр сард өгсөн. Хоёр орны хамтын ажиллагааны эрх зүйн үндсийг бэхжүүлэх үүднээс манай тал “Эрх зүйн туслалцаа харилцан үзүүлэх тухай Гэрээ”, “Дипломат, албан паспорт бүхий иргэд харилцан визгүй зорчих тухай”, “Байгаль орчны салбарт хамтран ажиллах тухай Засгийн газар хоорондын Санамж бичиг”, “Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар хоорондын хамтын ажиллагааны тухай Протокол”-ын төслүүдийг австралийн талд гардуулсан.

Хоёр. Худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагаа

Хоёр талын худалдааны эргэлт 2009 онд 18,4 сая ам.доллар болсон. Үүний 0,7 саяыг экспорт, 17,7 саяыг импорт эзэлж байна. 2010 оны байдлаар хоёр орны нийт худалдаа 11,3 сая ам.доллар болсон нь өмнөх оны мөн үеийнхээс 19 хувиар нэмэгдсэн байна. Худалдааны баланс 10,99 сая ам.долларын алдагдалтай гарсан байна. 1990 оноос хойш Австрали улсаас нийтдээ 19,8 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалтыг 47 компани хийсэн байна.

2008 онд Улаанбаатар хотноо зохион байгуулсан “Discover Mongolia” уул уурхай, хөрөнгө оруулагчдын чуулга уулзалтыг Австралийн Би-Эйч-Пи Биллитон, Рио Тинто компаниуд ивээн тэтгэж, хамтран зохион байгуулсан. Австралийн Гадаад хэргийн сайд А.Даунер 2007 оны 4 дүгээр сард Монгол Улсад айлчлах үеэр уул уурхай, эрчим хүчний салбарын хамтын ажиллагааны хамтарсан ажлын хэсэг байгуулахаар тохиролцсон. Энэ дагуу уг ажлын хэсгийн анхдугаар хуралдааныг мөн оны 8 дугаар сард Улаанбаатар хотноо зохион байгуулсан. Хамтарсан ажлын хэсгийн П хуралдааныг Канберра хотноо 2009 оны 9 дүгээр сард хийсэн. Монгол-Австралийн хоорондын хамтын ажиллагааны ирээдүйтэй салбар, чиглэлийн нэг нь уул уурхайн салбар бөгөөд 2006, 2008, 2009, 2010 онд манай төлөөлөгчид австралийн уул уурхайн хөгжлийн туршлагатай танилцсан.

Гурав. Зээл, тусламж

Австрали Улс 1994 оноос Монгол Улсад хандивлагч орнуудын уулзалтад тогтмол оролцож ирсэн. 1997/1998 онд 2,6 сая, 1999/2000 онд 3 сая, 2000/2001 оны санхүүгийн жилээс 3,3 сая ам.долларыг Монголд хэрэгжүүлэх хөгжлийн хамтын ажиллагааны хөтөлбөрүүдэд зарцуулж ирсэн. 2008-09 оны санхүүгийн жилд австралийн тал 5,2 сая австрали долларын тусламж Монгол Улсад үзүүлсэн ба үүний 3 сая нь Хөгжлийн албан ёсны тусламжийн агентлагийн шугмаар хэрэгжиж буй тэтгэлэгт сургалтад зарцуулагдав. Австралиас манай улсад үзүүлж буй тусламж дараах 3 чиглэлд төвлөрч ирэв. Үүнд:

1. Сайн засаглал. “Чадавхийг бэхжүүлэх хөтөлбөр” /Capacity building Programme/. Энэ хөтөлбөр 1998 оны 10 дугаар сард Засгийн газар хоорондын Санамж бичиг байгуулснаар хэрэгжиж эхэлсэн. 10 жилийн хугацаатай ба өнгөрсөн онд хугацаа нь дууссан. Энэ хөтөлбөрийн үргэлжлэл болгон Монгол-Австралийн Сургалтын Хөтөлбөр /MASP/ хэрэгжүүлэх тухай Санамж бичгийг 2008 оны 11 дүгээр сард Улаанбаатар хотноо байгуулсан. Уг хөтөлбөрийн дагуу монголын оюутнуудад жилд олгох тэтгэлгийн тоо 28 болсон.

2. Дэд бүтцийн хөгжил: Дэлхийн Банк болон НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн шугмаар байгаль орчин, усан хангамжийг сайжруулах чиглэлээр төсөл хэрэгжүүлж байна. Тухайлбал, Дэлхийн Банкны шугмаар Улаанбаатар хотын хүрээлэн буй орчин, усан хангамжийг сайжруулах /USIP/ төсөлд австралийн тусламжийн 50 гаруй хувь нь зарцуулагдсан.

3. Төрийн бус байгууллагуудын үйл ажиллагааг дэмжих хөтөлбөр /Small activity scheme/. Энэ хөтөлбөр нь шилжилтийн үеийн нийгмийн бэрхшээлүүдийг даван туулахад чиглэгдсэн жижиг төслүүдийг санхүүжүүлэх буцалтгүй тусламж хэлбэрээр хэрэгжсэн. Энэ хөтөлбөр 1993 оноос хэрэгжиж эхэлсэн ба эмэгтэйчүүд, хүүхэд, ядуурлыг бууруулах, хөдөө аж ахуй зэрэг чиглэлийн төслүүдэд 2 сая орчим доллар зарцуулсан.

Австралийн Шинэ Өмнөд Уэльс муж улсын Засгийн газар манай улсад 5 тахь бэлэглэснийг 1995 онд Говь-Алтай аймгийн тахийн талд нутагшуулсан. ГХЯ-ны Төрийн нарийн бичгийн дарга Д.Цогтбаатар АРФ-ын сайд нарын уулзалтад Тайландын Пукет хотноо өнгөрсөн 7 дугаар сарын сүүлчээр оролцох үеэрээ Австралийн Гадаад хэргийн сайд Стивен Смиттэй уулзаж, хоёр талын харилцаа, хамтын ажиллагааны асуудлаар санал солилцсон. Сайд С.Смит санхүү, эдийн засгийн хямралыг гэтлэн давахад зориулж Австралийн Засгийн газар Монгол Улсад 5 сая ав.долларын буцалтгүй тусламжийг Дэлхийн Банкаар дамжуулан олгохоор шийдвэрлэснийг уулзалтын үеэр мэдэгдсэн. Мөн 2010 онд зудын хүндрэлийг даван туулахад зохиулж 1 сая ав. доллар буцалтгүй тусламжаар өгсөн. “Залуу элчин” хөтөлбөрийн хүрээнд Монгол Улс жил бүр Австралийн 20 орчим сайн дурынхныг 1 жилийн хугацаатайгаар хүлээн авч, эрүүл мэнд, байгаль орчин, бизнес, боловсролын салбарт ажиллуулдаг.

Дөрөв. Боловсрол, хүмүүнлэгийн хамтын ажиллагаа

Сүүлийн жилүүдэд Австралид ирж суралцаж буй монгол оюутны тоо нэлээд нэмэгдэх хандлагатай байна. Манай оюутнууд Австралийн Засгийн газрын тэтгэлэг, Монгол Улсын Төрийн сангийн зээл болон хувиараа гэсэн байдлаар ирж суралцаж байна. Австралийн талын тэтгэлгээр 1994 оноос эхлэн монгол оюутнуудыг менежмент, бизнес, хууль, төрийн захиргааны удирдлага, олон улсын харилцаа болон бусад чиглэлээр дипломын дараах сургалтад хамруулж эхэлсэн ба одоогийн байдлаар 200 орчим хүн уг сургалтад хамрагджээ. Өнөөдрийн байдлаар Чадавхийг бэхжүүлэх хөтөлбөрийн хүрээнд 80 оюутан Австралийн Үндэсний Их сургууль, Мельбурн, Аделайд, Мэрдок, Гриффит болон Викторигийн Их сургуулиудад суралцаж байна.

Монгол Улсын Төрийн сангийн тэтгэлгээр Өмнөд Уэльсийн Их сургууль, Сиднейн их сургууль, Монашийн Их сургууль, Канберрагийн Их сургууль зэрэг 15 их, дээд сургуульд нийт 200 орчим хүн суралцсан байна. Түүнчлэн манай оюутнууд австралийн их, дээд сургуулиудад хувийн зардлаар ирж суралцаж байна. ЭСЯ-ны судалгаагаар Баруун Австрали мужид – 8 оюутан (Күртний Технологийн Их сургууль, Баруун Австралийн Их сургууль, Мэрдокийн Их сургууль), Куинсланд мужид – 9 оюутан (Куинсландын Их сургууль, Гриффитийн Их сургууль), Виктори мужид – 7 оюутан (Викторигийн Их сургууль, Мельбурний Их сургууль, Свинборний Технологийн Их сургууль), Шинэ Өмнөд Уэльс мужид – 20 оюутан (Сиднейн Их сургууль, Австралийн Худалдааны Их сургууль, Сиднейн Технологийн Их сургууль, Макуарийн Их сургууль, Меркүри коллеж, Оксфорд коллеж, Мартины коллеж), Өмнөд Австрали мужид – 1 оюутан (Флиндерсийн Их сургууль), Канберрагийн Их сургуульд 4 оюутан тус тус суралцаж байна.

Bring the world in Mongol

Монгол хэмээх нэрийг дэлхийд гаргаж яваа зөндөө бахархмаар Монголчууд буй. Харамсалтай нь дийлэнх нь Монголд бус тухайн гадаадын улс оронд ажиллаж амьдардаг тухай бид олонтоо сонин хэвлэлээс уншиж байгаа. Эдгээр нөхдүүдийн гадаад улсуудад үүсгэн бий болгосон энэхүү биет бус хөрөнгийг биет хөрөнгө хэлбэрээр Монголд авчрах ажил өдгөө маш чухал мэт. Тэдгээр Монголчуудын маань яг хэдэн хувь нь би Монгол хүн болохоороо, би л Монгол улсынхаа нэр төрийг гаргах үүрэгтэй болохоороо гэдэг сэдлээр ажиллаж, амьдран өнөөгийн нэр хүнд, байр суурийг гадаад улсдаа олж, дэлхийд Монголын нэрийг гаргаж буй нь сонирхолтой сэдэв санагдав. Хөлбөмбөгчид үнэхээр азтай хогнууд шүү. Дуртай тоглоомоо тоглоно. Дээрээс нь цалин авна гэдэг яриа байдаг санаанд орсон бөлгөө. Сайн боловсролын үр дүн нь магадгүй шийдвэр гаргах итгэл буюу зориг болон бусдад өгөх биет болон биет бус хаялага байдаг юм уу?

Хөгжил хүнээс эхлэнэ гэж хэлэлцдэг боловч тухайн хөгжсөн хүн нь хаана ажиллаж, амьдарч байгаагаас тухайн улс, үндэстний хөгжил хамаарах нь маргаангүй билээ. Монголын нэрийг дэлхийд гаргахын сацуу Монголдоо тив, дэлхийн нэрийг гаргах үйл явдал, бүтээн байгуулалт ус агаар мэт өдгөө хэрэгтэй байнам. Таван зуун долларын цалинтай ажилд авна гэсэн зараар хүмүүс ирэхгүй байхад сарын хорь хүрэхгүй долларын тэтгэмж өгнө гэхээр хэдэн арван метр урт дараалал халамжийн төв, банкуудын гадаа үүсч байгаа нь бидний үнэлэмжийг шалгаж буй хэрэг юм. Гадаадад сурч боловсрон эх орондоо ирж буй залуусын гол үүрэг нь сурсан эрдэм, мэдлэгээс илүү тухайн улсуудын сэтгэлгээ, ухамсрын стандартыг Монголдоо төлөвшүүлэх юм болов уу? Эдийн засгийн өсөлтийн ачаар тухайн нарийн мэргэшлийн хүн дотоодоос олдохгүй бол гаднаас хөлслөөд авах шиг амархан зүйл өдгөө алга. Харин хэдий хэмжээний хөрөнгө оруулалт хийж байж “гүндүүгүй” Монгол хүнийг цаг барьдаг, хэлсэндээ хүрдэг, хуулиа дагадаг, хэрэглэгчийг хаан гэж үздэг болох вэ гэдэг асуултанд хариулахад тун төвөгтэй. Хайр, итгэл хоёрыг тухайн улсын хувь хүмүүс, нийгмийн хөгжлийг хэмжих хэмжүүр болговол бид хэд дэлхийд хаана давхих байсан бол?

Бичихэд амны билэггүй ч гэсэн барууны зарим орнуудад гэр бүл, найзууддаа төвөг удахгүйн тулд дунд эргэм насандаа дийлэнх хүмүүс нь оршуулгын газраа өөрөө худалдан авч, холбогдох зардлаа тооцоолон хадгаламж хэлбэрээр байршуулан тусгаарласан байдаг тухай өөрсдөөс нь хэд хэд сонсож байсан. Хамт ажиллахдаа биш, хамт түр болон бүр амьдрахдаа ч биш, үхэхдээ хүртэл хажуу хавирганы хүмүүстээ саад, төвөг учруулахгүй юм шүү гэж боддог болбол та бидний үнэлэмж хир өөрчлөгдөж, тэр нь улс орны хөгжилд яаж нөлөөлөх бол? Тэр үед магадгүй Монгол улс дэлхий хэмээх их айлын том өрөө нь мэт санагдах байх даа. 

Бид хэн нэгэнтэй өөрсдийгөө харьцуулахгүй бол хөгжлийн тухай асуудлыг ярихад хэцүү билээ. Сайн яваа нэгэнтэй өөрийгөө харьцуулж хурцалж, өрсөлдөж явахын сацуу заримдаа магадгүй элэг бүтэн, эрхтэн эрүүл, сэтгэл амар, эрх чөлөөг бүрэн амталж буйдаа баярлаж явах ёстой юм шиг байгаа юм. Зуу гаруй жилийн өмнө нэг Walter Bagehot гэдэг хүн бүх хүмүүс нэгэн зэрэг бүгд эрх чөлөөтэй бөгөөд эн тэнцүү амьдрах боломж энэ дэлхийд байхгүй гэж хэлсэн юм билээ. Гэхдээ л ядаж энэхүү хөгжлийн ялгааг багасгах нэг боломж нь дэлхийн стандартыг Монголд нутагшуулах гэж бодогдох юм.

Харьцуулалт байхгүй бол бидний ажил уйтгартай болохоос гадна өрсөлдөөн байхгүй бол бидний хувьд хөгжил гэж ярих нь өөрөө утгагүй хэрэг болох биз ээ.

Be too busy to believe in any religions

Сүсэглэх сэхээгүй завгүй ажиллацгаая!

Хүний сүсэг бишрэл хязгааргүй аж. Гэхдээ энэ нь хүмүүсийн өдөр тутмын амьдралд шууд нөлөөлөхүйц байж болох уу, үүнд хязгаар байх ёстой юу гэдэг нь сонин. Ухаан нь Австралид сурч байхад лалын шашинтай оюутан охидууд битүү хар гивлүүртэйгээ хичээлдээ сууна гээд, сургуулийн захиргаа болохоор хичээлийн танхимд бас ч гэж dress code байх ёстой, манай сургуульд тэр нь байдаг гээд хөөрхөн асуудал болж байж билээ. Тэр нь улам  даамжраад орон нутгийн сонин, хэвлэлээр хүртэл улс хооронд, шашин, соёл дундын маргаан болж өрнөж билээ.

Улаанбаатар хотод ихэнх үсчингүүд хуанлийн ажлын өдрөөр биш Тэрбиш гуайн цаглабар дээр байдаг үс авахуулахад сайн, муу өдрүүдийг баримтлан бизнесээ хийдэг болоод нилээд удаж буй. Зурхай харж үсээ засуулдаг найзуудаасаа асуухаар муу өдөр засуулахаар нэг л эвгүй байдаг юм аа гээд үнэн сэтгэлээсээ хэлэх юм. Нөхдийн үсээ засуулдаг өдөр нь эрхтэн хурц болно, жаргал үргэлжид ирнэ гэх мэтийн өдрүүд байх. Тэр өдрүүдээр нь үсчингүүд пиг байдаг юм байх. Сард нэг удаа эрхтэн юугаан хурцалж, жаргал юугаан үргэлжид дуудаж байгаа тэднийг жаахан удаан хугацаанд ажиглахад хувийн амьдралд нь ялгаа гарч буй зүйл харагдахгүй л байдаг юм. Ёстой сайн явах санааных, амны билгээс ашдын билэг л гэдэг байх даа. Зөнч нарын тухай саяхан бас энд бичиж байснаас гадна шашны тухай нилээд хэдэн жилийн өмнө өөрийн бодлоо энд сийрүүлж байв.

Анхны харцаар дурлалцан хайр сэтгэл юугаараа холбогдон нэг гэрт орох шахах үедээ ивээл жилтэй хүн нь биш гэдэг шалтгаанаар миний мэдэхийн хоёр ч хос амьдрал зохиож чадаагүй. Хайр сэтгэл тэгэхээр анхны харцаар бус арван хоёр жилийн нэгнээр нь зохицуулагддаг байх нь. Саяхан сонссон үнэн хөгжилтэй боловч жигшмээр жишээ бол бодит явдал билээ. Монголын маань нилээд том банкны салбарын захирал өөртэй нь харш жилтэй хэмээх шалтгаанаар тус банкин дээр бузгай сайн дадлага хийж дуусгаад ажилд орох бүхий л шалгуурыг нь хангасан залууг ажилд авахыг татгалзжээ. Шалтгаанаа яг ингэж хэлсэн гэж байгаа юм. Хүний нөөцийн удирдлага гээд том шинжлэх ухаан байдаг даа уул нь. Энэ янзаар бол тун удахгүй байгууллагуудын ажилд орох хүсэлтийн маягт дээр төрсөн жил, орд гэсэн асуултууд дурайж байвал гайхах зүйлгүй болох нь. Аав минь бурхан болохоосоо өмнө чандарлаарай гэж захисан юм гэсэн. Гэсэн лам үзээд тэгж болохгүй ээ, зохихгүй нь ээ гэсний дагуу гэр бүлийнхэн маань захиасыг нь биелүүлж чадаагүй. Гэсэн ч миний хувьд аавын минь өөрийнх нь хүсэл одоо ч хүртэл эрхэм байдаг юм.

Харин ч усанд орвол буян арилна, зураг авахуулбал нас богино болно гэх мэтийн өчнөөн “стандарт”-ууд өдгөө бараг байхгүй болж халуун ус, сауны газрууд энд тэнд цэцэглэн хөгжиж, зургийн аппарат борлуулдаг компаниуд асар их борлуулалттай ажиллаж байгаа нь бидний зол билээ. Саяхан мессенжерээр хөгжилтэй зүйл ирж билээ. Тэр нь "Сайн далдыг харагч, мундаг зөнчийг маш өндөр цалинтай ажилд авна. Өөрөө мэргэлээд олоод даруйхан ирж уулз" гэсэн.

Үүнтэй холбоотой нэгэн гадаад түншийн маань саяхан хэлсэн үг нь толгойд бууж байнам. Миний ямар нэгэн шашин шүтдэг үү гэсэн асуултанд тас тас инээнгээ “I am too busy to believe in any religions” гэсэн бөлгөө. Үнэхээр ч бидний цөөхөн Монголчуудын зарим нэгний хийх ажил нь арай л багадаад байгаа мэт. 

Think globally and act locally

Дэлхийн энтэй сэтгэж, дэнж дээрээ хэрэгжүүлье!

Сүүлийн үед муу сайн гадныхан гэж уурласан хүмүүс бишгүй тааралдах болов. Шалтгааныг нь асуухаар үндэслэлтэй юм ч байна, үндэслэлгүй юм ч байх шиг. Би Монгол хүн учраас, тэр тусмаа насаараа энэ суманд амьдарч буй учраас Оюутолгой намайг ажилд авах ёстой гээд нэг нөхөр дүрэлзэн уурлаж байв. Аливаа хүн өөрийн мэдлэг, чадвараараа үнэлэгдэн хаана хэнтэй ажиллахаа ажил олгогчтой зөвшилцөн шийдэх болохоос биш угаасан ус, унасан газрын эзэн нь ямар чадвартай байхаас үл хамааран давуу эрхээр тухайн газар нутагт ажиллах ёстой юм бол яахаараа олон мянган Монголчууд Солонгос яваад байгаа юм бол? Нутаг ус нь гундуу байхад харийн орон руу хаяж явчихаад гадны компани гарт баригдахуйц ажил эхлүүлэнгүүт нутаг усны харъяалалаар бусдыг боомилно гэдэг бол хүний эрхийн хувьд харшлах буй заа.

Жижиг дунд бизнесийн түвшинд Хятадууд мах их хэмжээгээр нөөцлөн авч тэр чинээгээр махны үнэ өсч буй мэдээлэл сүүлийн үед хүчтэй цацагдаж буй. Гэнэт сонин бодол орж ирэв. Хятадуудын оронд Орос, Япон, эсвэл нэг Америк нөхөр яг ижил байдлаар махны бизнес хийсэн бол ард иргэд хир хүлээн авах бол? Уул нь хэдэн арван сая малтай Монгол улс дотоодын хэрэгцээгээ бүрэн хангаад зогсохгүй хоёр хөршөө, цаашилбал бусад улсууд руу махны экспорт хийж бүс нутагтаа томоохон тоглогч болох боломжтой. Энэ утгаараа харвал гадныхан мах их авч байх тусам сайн мэт боловч дотоодын зах зээлийн үнэнд шууд нөлөө үзүүлэх түвшинд хүргэхгүй байх нь төрийн бодлого байх ёстой биз. Япон улс цагаан будааны экспорт дээрээ онцгой бодлого хэрэгжүүлдэг билээ. Хашаагаараа дүүрэн малтай малчин дотоодын хэрэглэгчид заръяа гэхээр хэт хямд үнэ хэлээд шулуулах гээд байдаг, ашгаа бодоод ченж болон гадныханд заръюу гэхээр үндэсний эрх ашгийг аймшигтайгаар зөрчсөн “гэмт хэрэгтэн” болж Монгол ах дүү нараа шулах гээд байдаг ацан шалаанд ороод байгаа бус уу? Бараа, түүхий эдийн бирж байгуулах төсөл ХХААЯам дээр явж, УИХ руу хууль нь орж батлагдах түвшинд яваа сураг сонсогдоод даруй хэдэн жилийг элээж байгаа.

Гадны санхүүжилтээр хийгддэг зарим нэг төсөл, хөтөлбөрүүд нь шууд хэлэхэд мафийн шинжтэй болсон байдаг нь нууц биш. Нэг сонгон шалгаруулалт гадны байгуулага санхүүжүүлэхээр болж зарлана. Төсөл хэрэгжүүлэхээр сонгогдсон зөвлөх компани нь санхүүжүүлэх компанийн найз гадны компани байх тохиолдол бузгай олон байна. Гадны зөвлөхийн шаардлага нь ихэвчлэн бизнесийн ангилалын суудлаар ниснэ, дор хаяж 4-5 одтой зочид буудалд байрлана гэсэн байх нь элбэг байсан боловч сүүлийн үед энэ шаардлагаа болиод байгаа бололтой юм билээ.

Өөрөөр хэлбэл гээндээ ч гоондоо ч гэдэгчлэн “муу, сайн” гадныхан болон “сайн, муу” Монголчууд та бидний аль алинд нь асуудал байх шиг байгаа юм. Гадныханыг Монголоос гаргана гэж байгаа бол тэдний түвшинд болон тэднээс илүү түвшинд ажиллаж, сэтгэж, хариуцлага үүрэх чадвартай залуус олшрох ёстой болох байх. Сүүлийн хэдхэн сард Монголын хамгийн анхны компани бие даан гадны хөрөнгийн бирж дээр бүртгүүлж, Хадгаламж банк, Юнител корпораци, Скайтел компаниуд 100% Монголчуудын эзэмшлийнх болсон тухай мэдээллүүд цуварч байна. Дээрээс нь бас бус гадаадын хөрөнгө оруулалттай Монголын томоохон компаниуд Монгол талынхаа хөрөнгө оруулагч нарын хувийг өсгөж тэр чинээгээр компанийнхаа олж буй ашгийг Монголдоо үлдээхийн тулд бүтцийн өөрчлөлт хийх, Монгол компаниуддаа хамтран ажиллах, нэгдэх, хувьцаагаа зарах, солилцох саналуудыг эрчимтэй тавьж эхэлж байна.

“Муу, сайн” гадны мэргэжилтэн, зөвлөхүүд байгаагүй бол дээрх компаниуд ийм амжилтанд хүрэх байсан гэдэг нь нилээд эргэлзээтэй. Дээрээс нь би Монгол хүн учраас хэмээн цээжээ дэлддэг нөхдүүдээс илүүтэйгээр өөрийн чадахгүй, мэдэхгүй юмаа гадны хүмүүсээс хурдан сураад авъя, би энэ жалга, довны эзэн нь тул гэхээс илүү гадны өндөр зэрэглэлтэй мэргэжилтэнтэй өрсөлдөж Монголдоо бодит баялаг бүтээнэ гэсэн зорилго тавин өдөр шөнөгүй Монголдоо ажиллаж буй Монгол залуусын хандлага, хаялага дээрх дурдсан амжилтыг бүтээж буй билээ.

Нэг хэсэг гадаад улсад, дэлхийн нэр хүнд бүхий байгууллагуудад сурдаг, ажилладаг Монгол хүмүүсийн тухай нилээд ярьдаг, бичдэг, алдаршуулдаг байв. Одоо энэ хандлагыг бидний үеийн залуус өөрчлөх цаг нь болжээ. "Яс юман дээрээ" өдгөө гадаад явах нь хөдөө явахаас ч амар, хялбар болсон байнам. Эдгээр нөхдүүд өөрийн нөр их хөдөлмөрийн үр дүнд тухай нэр хүндийг олж авч Монгол улсаа тухайн орнуудад сурталчилж байгаа боловч Монгол улсын хөгжлийг бодитоор яаж дэмжиж байгаа вэ гэдэг асуулт их сонин? Монголд татвар төлж байгаа юу? Сурсан мэдсэнээ Монголд хийж хэрэгжүүлж, нөгөө Ханбогд сумын нөхөрт зааж байгаа юу? Гадаадад өндөр боловсрол эзэмшин, мэргэжлээрээ тэндээ ажиллаж хангалттай туршлагатай болсон Монголчууд нутагтаа ирж бодит хөрсөн дээрээ буун, Монгол улсын хөгжлийн төлөө өөрсдийгөө “золиослох” цаг нь болжээ. Өвлийн улиралд хамтдаа утаатай Улаанбаатарт өвөлжиж үзээгүй хүн хэзээ ч бодит шийдэл гаргах тал дээр бүтээлч ажил хээрийн галуу нисэн үл хүрэх газраас хийж чадахгүй биз ээ.

Үнэхээр Монгол хүн Монголдоо эзэн баймаар бол Монголд маань хэрэгтэй байгаа гадны мэргэжилтэнгүүдийн тоотой тэнцэх хэмжээний нарийн мэргэжлийн Монголчууд бэлтгэгдэх, эсвэл тэр хэмжээгээр бэлтгэгдсэн Монголчууд нь Монголдоо буцан ирж ажиллаж таарах байх.

Сарнайн иш өргөстэй байдаг тулдаа сарнай цэцэг төгөлдөр юм гэдэгчлэн ямартаа ч “муу, сайн” гадаадууд болон ”сайн, муу” Монголчуудын хамтын хүч манай улсын хөгжлийг дараагийн шатанд аваачих буй заа.