Correlation coefficient versus Causal connection

Корреляцийн хамаарал ба санамсаргүй тохиолдол

2004 онд Мастерийн ажлаа хийж байхад хамгийн сонирхолтой хичээлийн нэг нь судалгааны ажил, аргачлал (Research method and methodology) байсан юм. Тухайн үед би нарны идэвхижил буюу наран дээр тодорхой давтамжтай үүсдэг толбо нь байгалийн гамшиг, Монголын газар тариалан, хөдөө аж ахуйн салбарын өсөлт хөгжил, уруудалтай хэрхэн хамааралтайг тогтоох гэж оролдсон удаатай. Үүний тулд хамгийн энгийн арга нь байж болох урт хугацааны бүх мэдээллийг цуглуулан корреляцийн хамаарлын судалгаа хийж дүгнэлт гаргах байсан юм. Уг судалгааг хийж байх явцад маань “Academic father” буюу эрдмийн ажлын удирдагч профессор маань корреляцийн хамаарал болон санамсаргүй тохиолдолуудын ялгааны тухай маш олон жишээг олж өгөн, маш олон эдийн засагч нар статистикийн баримтыг албаар буруугаар ашиглаж, шал өмнөө дүгнэлт бусдын “захиалгаар” гаргадаг тухай сануулж байсан юм.

Хамгийн энгийн жишээ нь дундад зууны үеийн Голландууд аливаа байшингийн дээвэр доор амьдардаг өрөвтас шувуудын тоо нь тухайн байшинд шинээр төрж буй нярай нарын тоотой корреляцийн шууд маш их хамааралтайг гарган баталж байв[1]. Өөрөөр хэлбэл шувуудын тоо нэмэгдэх тусам шинээр төрж буй хүүхдүүдийн тоо нэмэгдэж байв. Бүр өрөвтас шувуу хүүхэд авчирдаг гэдэг домог хүртэл гарч амжив шүү дээ чухам тэр үед. Үүнийг шинжлэх ухаанд “statistically significant” буюу статистикийн хувьд ач холбогдолтой гэдэг ба энэхүү “статистик” дээр үндэслэн нөхдүүд буруу дүгнэлтүүд гарах магадлал асар өндөр байдаг. Тэрнээс бус өрөвтас шувуу ямар юмаараа байшингийн эзэд залуучуудыг нь “уруу татаж” Голланд бүсгүйчүүдийг жирэмсэн болгож дөнгөх вэ дээ.

Хамгийн эмгэнэлтэй жишээ нь “Expert witness” гэж нэрлэгдсэн статистик ярих дуртай (тоонд толгойгоо мэдүүлсэн дуракууд) хэсэг нөхдүүд саяхан Англид тоон дээрээсээ буруу дүгнэлт хийн дуулиан тарьж байв. Юу болсон бэ гэвэл гэртээ эндсэн нярай нарын эндэгдэлийг “аллага” гэж үзэн ээж нарыг нь буруутган шүүхэд дуудаж байв. Өөрөөр хэлбэл, нэгээс илүү нярай хүүхдээ зүй бусаар алдсан эхчүүдийн статистикуудыг гарган хүүхдээ “алсан” байх магадлалтай гэсэн дүгнэлт гарган олон эхчүүдийг шоронд илгээж, гэр бүлийн хүмүүсийг салгаж байсан бодит гашуун жишээ саяханыг хүртэл өндөр хөгжилтэй Англи улсад гарч байсан юм аа. Өөрөөр хэлбэл, хаа ч гэсэн, хэн ч гэсэн халаасаа суйлуулаад, цагдаагийнхан 20 настай африкийн ядуу негр залуу, 70 настай европын баян авгай хоёрыг сэжигтэнээр танилцуулбал ихэнх маань хөөрхий хар залууг хулгайлсан гэж бодох болов уу хүний муухай мөн чанараараа. Орчин үеийн халаасны хулгайч нар чинь ориг брэндийн хувцас өмсөөд гадуур явангаа “ажил”-аа хийдэг болсон гэж байна цаана чинь.

Эртний Голланд, орчин үеийн Англид болсон явдалтай адилхан үйл явдлыг Хонгор сумын цианит натри, мөнгөн усанд хордсон, хордоогүй тухай шуугиан өөрийн эрхгүй санагдуулж орхисон юм. Олон улсын шинжээчдийн багийн дүгнэлт хордлого байхгүй ээ гээд гарчихаад байхад Хонгор суманд зуурдаар нас барж буй хүмүүсийг хүртэл цианит натри, мөнгөн устай холбоод эхлэх шиг боллоо. Энэ асуудлыг нөгөө популист улс төрчид ирэх сонгуулийн бай болгоод ашиглах бий вий. Нас барсан хүмүүс нь 75, 76-тай хоёр хөгшин байсан гэж Эрүүл Мэндийн Сайд хэлж байсан.

Энэ оны 1-р сард л гэхэд 1,200 хүн зөвхөн өвчнөөр нас барсан гэсэн тоо Үндэсний Статистикийн Ерөнхий Газраас гаргасан гэх. Жаахан дэлгэрэнгүй хэлбэл 2004 онд 16,404 хүн, 2005 онд 16,480 хүн буюу сүүлийн 3 жилд өдөрт дунджаар 42-45 Монголчууд маань зүй бусаар болон зуурдаар нас барсан юм байна. Үнэхээр аймшигтай тоо байгаа биз? Хир баргийн ширүүн иргэний дайн болдог улсад хүртэл ийм их тоо гарахгүй дээ.

Дээрх тоог цианит натри, мөнгөн ус хэрэглэж буй аймаг, сумдын тоотой харьцуулбал магадгүй хүчтэй хамаарал гарч болох ч энэ нь нөгөө “statistically significant” гэсэн “ангилал”-д бараг орох болов уу даа. Өөрөөр хэлбэл би олон улсын шинжээчидийн багийн дүгнэлтэнд илүү итгэж байгаа ба зүй бусаар болон зуурдаас нас барсан бүх хүмүүсийн гэр бүлд гүн эмгэнэл илэрхийлж байна. Хорвоо дэлхий дээр хүнтэй холбоотой 4,000 гаран төрлийн нян, вирус байдаг юм гэсэн. Эдгээр нь янзан бүрийн мөөгөнцөр, харшил, үрэвсэлт өвчнүүдийг үүсгэдэг бөгөөд хамуу, хачигтай хэмээн “муу хэлэгдээд” байгаа Хонгор сумынхан төдийгүй бохир заваанаараа нэрд гараад буй нийслэл Улаанбаатар хотын ихэнх уугуул, суугуул иргэд дээрх нян, вирусуудыг тээгээд тэжээгээд яваа гэдэгтэй надтай мөрийцөх хүн байна уу?

Бас нэг юм нь гахай жилд төрвөл сайн, хувьтай хүн хулгана жилд энэ тэр гээд ярьдгийг чухам бас шинжлэх ухааны талаас нь чиглүүлэн нөхдүүдийн дунд (Арго багшийг Алдарт эх баригчтай, Бурханч лам Пүрэвбатыг Анагаахын их сургуулийн ректортой, үзмэрч Дашцэрэнг Шинжлэх ухааны академийн жирийн нэг лаборанттай гэх мэт) мэтгэлцээн өрнүүлэх л сэдэв байгаа юм даа. 12 жил, 12 орд гээд л өрнө, дорнын зурхайнууд яваад байдаг. Би хар ухаандаа яаж ч бодоод дэлхий дээрх 6 гаран тэрбум хүнийг ердөө 12-хан категорит хуваагаад өдрийн, сарын, жилийн гай гачлан, зол хийморийг нь хэлээд, бичээд байгааг нь ойлгодоггүй юм. Сонин дээр хуанли ба зурган тайлбар бүхий зурхай хааяа гардаг даа. Манай нэг найзын найз хэлэхдээ сонин шивдэг нэг залуу л Монголын 2 нилээд гаран сая хүний “маргаашийн” зурхайг нь даартас шидсэн шигээ зураад сонингийн эх бэлтгэл дээрээ шивдэг юм гэнэ билээ.

Тэгэхээр ард түмэн минь ээ, “Долоо хэмжиж нэг огтол” гэсэн үгнүүдийг элэнц хуланц нар маань зүгээр нэг хонинд явж байгаад бэлчээр дээрээс гаргаагүй бололтой дог шүү.

---

[1] http://www.economist.com/printerfriendly.cfm?story_id=2384590

Plenty to do’s in this big blue planet

Хорвоо дэлхий уужим, хийх ажил их

Бүх ажлыг залуу, халуун насны эрч хүчээр “зодож” хийнэ гэж бодож “мангартаж” явсан байна. Хүн гэдэг амьтан ядардаг, дотор нь байдаг эд эсүүд нь “чадардаг” юм байна. Энэ бүхнийг ядаргаанд орсон гэж эмчээр оношлуулан судас руугаа хэд хоног гюлкоз, витамин В энэ тэрээр дусал залгуулах мөч бүрдээ бодож суулаа. Тухайн үед шууд залуу хүний бие организмд мэдэгдэхгүй ч ханиад ч юм уу, ямар нэг өвчин туссан үед биений эсэргүүцэл (эмэгтэй хүмүүс биений юм гэж ойлгох бий вий) 0 болсон нь мэдэгддэг юм билээ. Тэгэхээр нөхөд өө, хичнээн залуу, хичнээн сайн чийрэг, “бак” биетэй ч ажил, амралтаа зохицуулан, өөрөө өөрийгөө бодохгүй бол “Хэрвээ бурхан гэж байдаг юм бол” гээд дуу шиг яваад өгөх нь онолын хувьд боломжтой гэдэг томъёоны гаргалгааг би амьдаараа хийгээд дууслаа.

Шуугин исгэрч буй цаг хугацаатай уралдан ажил хийж үр дүн гаргахгүй бол бусдаасаа хоцрох гээд байдаг. Тэгэхгүй гэхээр авч байгаа цалин нь аманд ч үгүй, хамарт ч үгүй дуусах гээд байдаг. Уул нь хааяа нэг үнэтэй ресторанд хоол идчих, хааяа нэг ориг брэндийн хослол аваад өмсчих, хааяа нэг дуурь, хөлбөмбөг, олимпын тэмцээнийг болж байгаа газар нь (аминдаа жилд нэг удаа болов чиг тогтмол гадагад явж галагу энэ тэрийн мах идэн, нүд тайлахыг хэлээд байгаа юм цаадах даварсан гар чинь) очоод үзчих хэмжээнд амьдрах гээд зүтгээд байгаа царайтай ухаантай. Тэгсэн пянгаа даахгүй, дөнгөж 30 ч хүрсний мэлмий гийж, сүүдэр тухайлсаны баяраа тэмдэглэж чадахгүй тэтгэвэрт гарах нь байна ш д.

Товчхондоо би юу хэлэх гээд байна вэ гэхээр Монголд, бидний үеийн залуучуудад хийх ажил асар их байна аа. Ажил олдохгүй байна гээд яриад яваад байгаа залуусыг би сайн ойлгохгүй байна. Хаана байна тэр чадалтай, мэдлэгтэй залуучууд? Хэд хэдэн хүн ажилд авах гээд одоог хүртэл авч чадахгүй, олдохгүй байна. Ирж байгаа зарим нь хувийн соёл, үнэнч чанар, мэдлэг боловсрол, туршлага, үнэхээр шаардлага хангахгүй байгаа нь нууц биш. Нөгөө талаасаа тухайн хүний хүсч байгаа зүйлсийг бодитоор өгч байгаа компани тун цөөн байх шиг байгаа юм. Би дээр бичиж байсанчлан чадалтай залуучуудаа хурдан морь, Lexus-аа болъёо оо гэхэд Land 100-ийн хэмжээнд үнэлж байгаа ажил олгогч хир олон байна даа? Одоо энэ зарлаад байгаа Global CEO–Reality show-нд жилийн 50.000 ам.долларын багцыг амалж байгаа нь үнэхээр бахархууштай. Гол нь ярьдаг биш хийдэг залуучууд л энэ мөнгөнөөс хишиг хүртээсэй билээ.

Заримдаа хөдөө явахаар аймгийн төв, сумын төвийн захууд дээр байгаа халамцуу, хийх юмаа олж ядан шүлэнхэтсэн залуучуудыг хараад тэд нарын өмнөөс илүү ачаалал авч энэ улс орныг нь хөгжүүлэх гээд ажил хийн ядаргаанд орж байна гэж хүртэл бодох юм уурандаа. Намайг жаахан байхад манай орцны хүнд гарын ах нар яриад зогсдог байсан юм байрныхаа гадаа. За байж, 40 хүрээд л үхье байз, тэрнээс урт амьдраад ч яах вэ дэмий гээд. Нэг хэсэг нь ингэж хийх юмгүй шахуу байхад нөгөө хэсэг нь гэр бүлийнхэн, найз охин, найз залуудаа “Ажлаа сонго эсвэл хувийн амьдрал аа сонго” гэж “рекетлүүлэн” байж өдөр шөнөгүй ажиллан, зарим нь захаасаа хувийн амьдралаа сонгон ажлаасаа гарч байгаа бодит жишээнүүд миний гарын арван хуруунд багтахаар байна яг одоо. Аз болоход би явж явж гайгүй ааштай бүсгүйтэй суусан уу, эсвэл би энэ нөхдүүд шиг ачаалалтай ажлаагүй байж худлаа ядаргаа энэ тэрд ороод байна уу гэж хааяа юу эсэхийг бодох санж. Гэхдээ зүгээр суугаагүй гэдэг нь зарим өдөр өдрийн хоолонд орж амжихгүй явах, шөнө хүртэл оффис дээрээ өнжих, хагас бүтэн сайнд ажиллах, өдөр сараа мартсан байх, хэнтэй хаана уулзах, юу гэж хэлснээ бичихгүй бол олон юман дунд мартах гэх зэргээр батлагдах гээд байгаа юм.

Дарга нар ер нь нарийн бичгээр яадаг байна аа, орон тооны нэмрээс гадна худлаа аятайхан хүүхнээр өөрийгөө хүрээлүүлж хүмүүст атаархуулдаг байх гэж хүүхэд байхдаа кино энэ тэр үзээд балчирхан ухаандаа анализ хийдэг байсан чинь үнэхээр ажил ихтэй, ажил хэрэгч хүмүүст ажлыг нь төлөвлөж, координаци хийж, уулзалтын цагийг нь сануулж байдаг сайн нарийн бичиг зайлшгүй хэрэгтэй юм гэж жаахан байхдаа үзсэн киноныхоо утгыг одоо л ойлгож байна урт хүзүүтэй анааш шиг. Тэрнээс биш би өөрөө нарийн бичгийн даргатай болмоор байна гэж “амбиц” гаргаж байгаа хэрэг огтхон ч биш шүү гэж.

Заримдаа өөрийгөө клон хийх буюу хувилаад 3-хаан ширхэг Ганзориг гаргачихвал энэ муусайн ажлуудыг дор нь машиндаад хэдхэн жилийн дараа моргэйжээ төлж дуусгаад, машин, зуслангийн амбаар энэ тэр авах юм даа гэж хүртэл хааяа мөрөөдөж, одоогийн ханшаар financial projection энэ тэр хүртэл саваагүйтэж хийж үзэхийг нь яана гээч. Даанч саяхан Ватиканаас шинэчлэн гаргасан Христосын шажны нүгэлүүдийн жагсаалтанд “Хүн Хувилах” гэж орсон байна билээ. Тэгэхээр дэмий юм хийж хүний өөрийн бурхан шажин хилэгнүүлээд юу хийхэв. Цөг цаашаа.

Money versus Mother

Мөнгө ба ёс суртахуун

Яагаад ч юм энэ гарчигийг Англиар ингэж орчуулмаар санагдаад. Ер нь их хэцүү сэдэв л дээ. Мөнгө гэж нэрлэгдсэн цаас, метал үүссэн хугацаа нь манай эринийн 800-аад оны үе байгаад байх шиг байгаа юм[1]. Бодвол мэдээж энэ үетэй зэрэгцээд л хүн төрөлхтөн ёс суртахуун, “хүнэнцэр” чанар, мөс жудагаа мөнгөөр “бартердаж” эхэлсэн юм биз дээ янз нь. Аливаа юм хэдий хоёр талтай ч дээшээ, доошоо хязгаар гэсэн “улаан утас” байх ёстой юм шиг. Биш ээ, буруу бичиж байна. Бид байлгах ЁСТОЙ юм шиг байгаа юм тэр давж боломгүй улаан утасыг.

Хангалттай хэмжээний мөнгөтэй ч сохор зоосны төлөө хүмүүстэй муудалцан, ах дүүгээ алж талдаг, шүүх цагдаад өгдөг, аав, ижийгээ гомдоодог нөхдүүд сонин хэвлэл, зурагтаар гараад байх юм аа. “Хангалттай” гэдэг хэмжүүр бас янз бүр байгаад байгаа нь 20.000-тийн дэвсгэрт багадаад байна гэж ярьдаг, амьдралдаа автобус, микронд сууж үзээгүй хүмүүс, өдрийн 1 ам.доллароос бага орлого олдог, цувдай, шийрээр хооллодог хүмүүсийн жишээгээр ойлгогдох байх. Мэдээллийн хэрэгслээр ил гарч байгаа л тэд нар болохоос биш амьдрал дээр байгаа бүх тохиолдолыг тооцвол аймшигтай тоо, баримтууд гарах байх. Үгүй ээ, яаж ч бодсон хэдэн халтар цааснаас болж аав, ээжийгээ гомдоож, дарамталж байгаа нөхдүүдийн тэр “заяа буян” гэдэг юм хазайх байтугай тэр айхтар толгой дээр нь “хальтираад” тогтохгүй байлгүй дээ. Их хуцах юм бол (албаар муухайн үг хэрэглэв) тэр олсон мөнгө нь дан буруу гараар, бохир замаар олсон мөнгө байгаа даа. Ер нь бол ойлгомжтой.

Мэдээж эдгээрийг ийм зан авир гаргаж, хачин үйлдэл хийхэд түлхсэн шалтаг, шалтгаан байсан байж таараа. Сонсоод байхад тэр нь их өрөвдөлтэй ч юм шиг. Өдөр шөнөгүй ажиллаж байна, хэдэн кг гурил эртээд авч өгсөн, тэгж ингэж тусалж дэмжиж байсан, эдэн литр бензин зарцуулж тэнд аваачсан гээд л ярингаа дарамталж өгдөг юм шиг байгаа юм энэ шар сонингууд дээр гардаг гэр бүлийн маргаануудыг хараад байхад. Өөрөөр хэлбэл, эргээд оронд нь ингэ тэг гэсэн сценартай “хариу нэхсэн тус” үзүүлдэг мөнгөний машин юм шиг амьдардаг юм уу хаашаа юм зарим Монголчууд маань. Нөхдүүд эдгээрийг нэгбүрчлэн мөнгөөр үнэлж байгаа бол эргээд тэднийг тээж, төрүүлж, өсгөж, хооллож, хувцаслаж, нус, баас, шээсийг нь цэвэрлэж, хүүхдэд зодуулж байхад нь өмөөрч, өвчин туссан байхад нь эдгээж байсан аав, ижий болгоныхоо минут болгоныг одоогийн babysitter-ийн ханшаар тооцвол гарууд хэдэн үеэрээ төлж барахгүй өртэй болохоо мэдэхгүй нь даан чиг гачлантай яа.

Цаана чинь дэлхийн хөгжил хурдасаад, юун хоорондын мөнгө төгрөгний маргаан байтугай том компаниудын хувьд Даяар тайлагнах санаачлага (Global reporting initiative)[2], 3P (People, Planet, and Profit)[3] гэх мэт ойлголтууд гараад, хэрэгжүүлээд хүн ард, эх дэлхийгээ хайрлаад хамгаалаад даяар сэтгээд хийгээд яваад байдаг.

Заримдаа иймэрхүү нийгмийн өчүүхэн жижиг асуудлууд, болж бүтэхгүй байгаа юм, хачин сонин хүн биш авир гаргаж буй юмнуудыг зурагт, сонин, хүмүүсийн ярианаас сонсоод би боддог юм. Тийм юм хийж байгаа хүмүүсийг асар хүчтэй сансрын хөлөгт суулгаад эх дэлхийгээ сансрын уудмаас харуулах юмсан гэж. Өөрөөр хэлбэл, тэр нөхдүүдийг ямар өчүүхэн бодолтой “дурак” вэ гэдгийг нь мэдрүүлэх гэж тэр шүү дээ. Өө, аягүй бол, зарим хүнд гарууд сансраас хараад ч мэдрэхгүй байх оо. Тэр гайхал “VIP” хүмүүсийг бүр хурдан, хүчтэй сансрын өөрөө явагч биетэд (амьд организм тийм хол явж чадахгүй биз дээ бараг) суулгаад нарны аймгаас гаргаад бүр галакси, нөгөө харанхуй нүх энэ тэр хавьцаагаас дэлхийг “дурандуулж” байж энэ ертөнцөд тэрхүү бодгаль маань ямар “бичигхэээээн амьтан” байсныг нь, байгааг нь тэр бүдүүн мах, өтгөрсөн цусанд нь мэдрүүлэх юм шиг байгаа юм. Энэ мөнгө төгрөг, шунал тачаалаас болоод хүний өөр нэгэн төрөл буюу нөгөө “мутаци” энэ тэр нь үүсээд байгаа юм биш биз нөхөд өө?

---

[1] http://www.projects.ex.ac.uk/RDavies/arian/origins.html

[2] http://www.globalreporting.org/Home

[3] http://www.eorm.com/ezine/pp8/csr.asp

White moon

Цагаан сар

Хулгана жил гарчээ. Гадаадын сувгуудаар болохоор "Rat" жил гээд байх юм, "Харх жил" гэж орчуулагдах ёстой юу уул нь? "Mouse" жил гэхээр Англи хэлэнд буухгүй байгаа юм болов уу? Чухам яг хэзээ "Хулгана жил" гарсан эсэх нь одоог хүртэл маргаантай байсаар л байна. Ямар ч байсан гүүгэлдээд үзэхээр бид нар нээрээ буруу өдөр золгосон юм шиг сарны фото зураг нь харагдаад байна лээ. Зарим хүмүүс зурагтаар шинийн нэгэн чинь нөгөөдөр байхгүй юу гэж ярьж ярьчихаад өөрөө маргааш нь нууцаар өглөө мөрөө гаргачихсан тууж явна гэсэн. Бодвол “зөв” шинийн нэгэнд нь ганцаараа амиадаж мөрөө гаргаж байгаа царай нь юм уу даа. Нимгэхээн дотортой нөхдүүд байх юм аа. Арго багш гэж нөхөр чухам над дээр ирж цагаан сарын засал хийлгэхгүй бол болохгүй гээд бараг ТВ болгоноор сүрдүүлээд байгаа ч юм шиг, загнаад байгаа ч юм шиг яриад байх юм. Англи хэлний багш Хөх тэнгэртэй “шууд” харьцдаг гэхээр бас л элдэвтэй нөхөр бололтой. 1 секүнд реклам телевизүүдээр цацах, нэвтрүүлэгт орох өртөг Монголд асар өндөр байдаг. Арго багш тийм их мөнгөтэй хүн үү, эсвэл манай ТВ нар үнэхээр ач холбогдол өгч орой болгон шахуу шашин яриад ч байгаа юм шиг, хэл заах арга яриад байгаа юм шиг жаахан бөөрөнхийдүү хэлтэй нөхрийг орой болгон гаргаад байгааг жаахан гайхаад байгаа.

Цагаан сар нь уул нь нүүдлийн Монголчууд бие биетэйгээ уулзах боломжгүй зөрж нүүж явсаар байгаад хаврын эхэн сар гарч, дулаарангуут бие биенийгээ зорьж очиж уулзан, өвлийг өнтэй давсаны баяр гэж жаахан байхаасаа ойлгоод яваад байсан. Тэр ч утгаараа суурин соёл иргэншилтэй болсон хотын иргэдэд энэхүү баяр нь хэт хүнд тусч, хэдэн өдөр дамнасан золголт, айл хэсэлт, архидан согтууралт болоод байгаа юм уу даа гээд жаахан сонирхолгүй ханддаг байлаа.

Гэтэл сүүлийн жилүүдэд буддын шашинтай их холбогдож яригдаж, бичигдэх боллоо. Яг энэ баярын үүсэл гарал, жинхэнэ шалтгаан, мөн чанар нь юу болоод байна аа? 7-р сарын 11 буюу Улс хувьсгалын ой чинь яс юман дээрээ яг тэр өдөр зуны сард хэдэн өдөр дамнаж орсон ширүүн ба шиврээ бороо нэг юм зогсож хүн малын зоо тэнийнгүүт, тэр хавийн цэргүүд, малчид хоорондоо барилдаж, наадам хийснээр энэ баярын “үндэс суурь” тавигдсан болохоос биш юун тэр ардын хувьсгал, дайн байлдаан гээд нэг номон дээрээс саяхан уншсан шүү. Хэрэв энэ үнэн бол гэх мэтчилэн зүйлсийг залуус бид заавал мэдэх ёстой юм шигээ.

Европт байгаа найзууд маань ижил өдөр мөрөө гаргасан гээд ярьж, бичээд байсан, уул нь нөгөө цагийн зөрөө энэ тэрийг нь тооцвол дор хаяж 5-8 цагийн дараа хөгшин европт Хулгана жил гарахаар байсан юм билээ дараа нь бодоод байсан чинь. Өөрөөр хэлбэл хүний сэтгэл л юм даа. Хүн өөрөө юу гэж бодоод, юундаа сүсэглэнэ, тэрнээсээ эрч хүч, энерги авдаг бололтой. Цагаан сарын үеэр Дорноговь аймаг дахь Дэлхийн энергийн төв гэгддэг газар хүмүүс үй олноороо цугласан, ТВ-ийнхэн ярилцлага авсан чинь шууд энерги авч байна, эрс мэдэгдэж байна, ёстой сайхан болоод явчихлаа гээд нөхдүүд яриад байсан. Хэрэв тийм бол "энергийн логик"-оор хүмүүс маань Улаанбаатарт амьдрах биш тэр газар руу ажиллах, амьдрах гээд тэмүүлэх ёстой ч юм шиг. Би дээр зун очсон нэг их юм мэдэгдээгүй дэг, харин архи л их уудаг юм билээ хүмүүс тэнд очоод.

Энэ бүх зүйлсийг зөв, буруу гэж бичлэгээрээ дүгнэх гэсэнгүй. Гол нь хүн болгонд өөрсдийн гэсэн шүтээн, эрхэмлэдэг зүйл, итгэл үнэмшил байдаг. Заримдаа тэр гэнэн итгэл үнэмшил дээр нь ямар ч шинжлэх ухааны үндэслэлгүй юм ярьсан хүмүүс тоглох гээд байдаг юм шиг санагдсан тул энэ сэдвийг мутарлаж сууна.

Цагаан сарын шинийн нэгэнд ирж золгосонгүй, шинийн найманд амжиж манайхаар ирсэнгүй гэсэн гомдол энэ жил нижгээд хүнээс авсан. Ажил, амьдралдаа дарагдаад жил дамнан уулзаж амжаагүй хүмүүстэй уулзах сайхан боломжоос гадна аав, ижий, ах захаа хүндэтгэх том баяр, үндэсний соёл юм шүү гэсэн захиас олон хүнээс авсан. Аав ээж, гэрийнхэн маань хөл хөөрцөг болоод тэмдэглэж байгаа тул би тэднийг хүндэтгэхээс өөр аргагүйгээс гадна дээл хувцас, хөөрөг, даалин, идээ будаа гээд мэдэх ёстой, байх ёстой, хэрэглэх ёстой зүйлс буйг мэдэж, байлгаж, хэрэглэж эхэлмээр санагдсан. Хөгшрөөд байгаа юм уу хаашаа юм:) Удахгүй хэдэн жилийн дараа зохиолын дууны улаан фэн болоод, төрсөн нутаг ус, нуга гээд л яриад эхлэх юм байх даа. Зогсоож үл болох энэ цаг хугацааг би одоо яанам билээ...

Germany

Герман улс

Аль нэгдүгээр ангид байхдаа л аав, ах хоёртойгоо Москва, тэр үеийн Ленинград, Тюмень хотуудаар аялж байснаас биш европ тивд анх удаагаа хөл тавьлаа. Тэр дундаа Герман улс. Хамгийн анхны сэтгэгдэл маань ой мод, байгаль нь. Монголыг унаган, онгон, дагшин байгальтай гээд л байдаг, яс юман дээрээ бид нарыг ихэд “хошгоруулдаг” юм биш үү гадныхан. Герман улс хэд хэдэн дайн үзсэн, хот тосгод нь тухайн үед юу ч үгүй болтлоо бөмбөгдүүлж байсан гэсэн ямар ч ул мөр байхгүйгээр байгаль орчноо хайрлан хадгалж амьдарч байна. Ёстой хөдөө явсан юм шиг харин ч нэг хэд хоног цэвэр агаар, утаагүй агаар амьсгалж байгаад ирэх шиг. Өвлийн ид дунд нэг сард гэхэд л бороо ороод л, модыг нь эс тооцвол өвс нь ногооноороо арай л халиурахгүй байж байх нь даанч сайхан. Ой модоос гадна нуур, цөөрөм, гол горхи энэ тэрийг нь эхлээд тоолж байснаа сүүлдээ тоогоо алдсан. Европ руу явахад хамгийн том проблем нь цагийн зөрөө байдаг юм байна. Монголоос үүрээр гараад л арваад цаг нисч байж очиход дахиад л өглөө болж байна. Унтаж унтаж байгаад сэрэхэд шөнийн дөнгөж гурван цаг болж байна. Эхний хэд хоног biological time-аа зохицуулах гэж хэцүү байсан.

Галт тэрэг нь бараг л секүндын зөрөөгүй яг цагаараа явж байгаа нь Монгол хүний хувьд гайхмаар, бараг “байж болшгүй” зүйл байв. Нүүдлийн Монголчууд шиг цаг хугацааг гэрийн тооноор нар орохоор, нарны туяа тэддүгээр унь дээр очихоор, бага үд, их үд гэх мэт секүнд байтугай минутын баримжаагүй ярьдаг улсууд одоо ихэнх нь Улаанбаатар хотод төвлөрөөд суурин амьдралд ороод бизнес хийхээр хамгийн том асуудал нь цаг барих болж байх шиг байгаа юм. Залуус аа, time is a new “currency” болчихоод байна шүү дээ!!!

Цагаач нарын тоогоороо Орос, хуучин ЗСБНХУ-ын харъяанд байсан улсууд, Турк улс эн тэргүүнд орох байх аа. Лав л Германд буугаад Берлингээр дамжаад, Герман улсын дунд байрлах Падерборн хот руу очих хүртэл орос хэлтэй хүн бол ер алзахгүй, бүрэн ойлголцоод яваад байхаар юм билээ. Харин Франкфурт хот бол барууны метрополитан хот болох нь шууд мэдрэгдэж байлаа. Том, өндөр банкны барилгууд хотын төвдөө байршин, хүний хэрэгцээг хангаж болох бүх л юм төвлөрсөн сайхан хот санагдсан. Гол өрсөлдөгч банкуудын оффисууд нь яг зэрэгцээд байрладаг бөгөөд топ удирдлагуудын нойлын өрөө нь хамгийн дээд давхартаа, шилэн хаалга, ханатай байдаг бөгөөд боссууд нь өрсөлдөгч банк руугаа харж байгаад албаар хүнд, хөнгөнөөр бие засч кайф авдаг гэж албан бус эх сурвалжаас сонссон шүү. Франкфуртын тэр нэг shopping street байна аа. Их олон хүн хөлхсөн, тэр чинээгээр асар олон хүнийг ажлын байраар хангаж байгаа газар. Одоо тэр гудамжинд террорист халдлага, эсвэл бөмбөг унавал гарвал ямар олон хүний ахуй амьдрал сүйрэлд орох бол гэсэн балай бодол тухайн үед төрж байв шүү.

Харьцангүй богино хугацаанд албан ажлаар Берлин, Падерборн, Билефелд, Марбург, Франкфурт хотуудаар явахад зам зуураа багагүй цаг зарцуулсныг эс тооцвол Герман улсын амьдралыг галт тэрэгний цонхоор нэвт шувт хараад ирэх шиг л болов. Ер нь бол барууны улсуудын адил амьжиргааны дээд түвшиний стандарт бүхий улс боловч социалист нийгмийн зарим нэг шинж чанарууд бага зэрэг ажиглагдсан. Энэ нь харьцангүй өндөр татвар, нийгмийн халамжийн шилдэг бөгөөд тэгш үйлчилгээ гэх мэтээр илэрч байлаа. Зав байсан бол түүхийн музей, дурсгалт газруудаар нь явж, тэр Готикийн үе, шинэ урсгал гэх мэт ойлголтуудын талаар мэдлэгтэй болохыг хүсч байсан юм.

Монголчууд их байдаг бөгөөд хамгийн их Монголчууд байдаг улсын тоогоор бараг Солонгос, АНУ-ын дараа Герман орох байх шүү. Хоёр монгол нийлбэл зодолдож эхэлнэ гэдэг шиг ялангуяа Берлин хавьцаа байдаг Монголчууд жаахан нэр муутай байдаг юм уу гэж санагдсан. Өмнө зүг рүүгээ болох тусам амьжиргааны өртөг нь улам ихэсч, барууны стандарт нь улам чангардаг юм уу даа гэж бодогдсон. Хоол нь порц ихтэй, чанар сайтай, пиво нь өндөр зэрэглэлийн тул идэж уух юман дээр хэлэх юм алга. Мах их идэх юм Монголчуудтай адилхан. 0.33 граммаар пиво авбал бараг гэй энэ тэр гээд онигоонд орох шахуу юм байх. Эрэгтэй хүн дор хаяж 0.5, 1 литр, 2 литрийн даагдахгүй грушик бүхий пиво уудаг юм гэнэ ээ. Хүйтэн юм уухаар хоолой өвдөх гээд байдаг болохоор нь бүлээхэн пиво гээд захиалсан чинь миний захиалгыг авсан зөөгчийн нүд нь орой дээрээ гараад, миний хэлснийг орчуулсан найз маань нилээд ичих шиг болсон. Хэхэ, хүн орж ирээд сайхан хүйтэн пиво гэдэг байхад анх удаа бүлээн пиво гэж сонслоо гээд толгой сэгсрээд байсан даг.

Миний хувьд аль нэгдүгээр ангиасаа эхлээд цуг сурч байсан багын найзтайгаа их олон жилийн дараа Германд уулзсан нь маш том сюрприз байлаа. Интернэт, роауминг бүхий гар утас гэх мэт нь дэлхийг улам хавтгай болгосоор байгаагийн нэг бодит жишээ юм уу даа. Цаг завыг нь үрэн байж миний гол үзэх ёстой газруудыг үзүүлж, олон сайхан залуучууд, найзуудтай танилцуулсан эрхэм найздаа маш их баярлалаа гэж хэлмээр байна. Хувь хүмүүсээс нь зөвшөөрөл аваагүй тул блог дээрээ нэрийг нь дурдахыг урьтал болгосонгүйг уншигч авхай та нар ойлгоно буй заа. Та нарын ажил, амьдрал, сургууль соёлд чинь өндрөөс өндөр амжилт хүсье. Тэр сайхан газар, тэр сайхан соёлтой амьдралын орчин, тэр сайхан утаагүй хотоос салж явахад амар биш байгааг чинь ойлгож байгаа ч хурдан ирж эх орноо хөгжүүлээрэй гэж дахин хэлмээр байна даа.

Individual social responsibility than corporate social responsibility please!

Нийгмийн хариуцлагыг хэрэгжүүлэгч компаниас илүү нийгмийн хариуцлагыг хэрэгжүүлэг хувь хүмүүс илүү хэрэгтэй байна

“Компанийн нийгмийн хариуцлага” гэдэг үг сүүлийн үед их моодонд орж байна. Энэ чиглэлийн шагнал, урамшууллын төрлүүд ч аль хэдийн гараад амжжээ. Улсад татвар төлж, олон хүнийг цалинжуулж, нийгмийн асуудлыг нь шийдвэрлэж, хийж байгаа бизнес нь хувь хүмүүс, түнш компаниуд, улс орны эдийн засагт хувь нэмрээ оруулж байгаа нь өөрөө шууд нийгмийн хариуцлага гэж ойлгогдох ёстой. Үүнээс гадна нийгмийн эмзэг бүлэг, боловсрол, эрүүл мэнд гэх мэт нийгмийн онцгой салбарууд болон урлаг, спорт зэргийг дэмжин ажиллаж байгаа чинээгээр компанийнхаа нэр хүнд, брэнд нэрийг төгөлдөржүүлж байгаа хэрэг юм уу даа. Харин татвар, хураамжаа хуулийн дагуу төлөхгүй, ажилчдынхаа нийгмийн асуудлаа ч олигтой шийдэж чадахгүй байж болсон болоогүй том том юм яриад байх нь тийм ч сайхан зүйл биш байх. Ер нь бол сайн ажилтанаа Land cruiser 105, хурдан мориноос дээгүүр үнэлж байгаа компани Монголд хуруу дарам цөөн байх шүү. Өөрөөр хэлбэл ажилчидаа морь, машинаас дор үнэлж байж гүзээгээ унжуулсан бөхчүүд, ам барьж дуулдаг дуучид зэргийг хэдэн саяар тэтгээд, хандив өгөөд байдаг нь үнэхээр логикгүй санагдаад байдаг юм.

Дээрхтэй холбогдуулаад хэлэхэд “хувь хүний нийгмийн хариуцлага” гэдэг асуудал яагаад байж болохгүй гэж? Харин ч хамгийн түрүүнд бид ярих ёстой, хэрэгжүүлэх ёстой асуудал байгаа бус уу. Жишээ нь, буруу замаар яваа нэгнээ зөв чиглүүлэх, зурагтаар гарч байхдаа чих, хамраа ухахгүй байх, гудамжиндаа хог, нус цэрээ хаяхгүй байх, ядаж хүүхэд, хөгшидийн хажууд хараалын үгс хэлэхгүй байх, таксины жолооч ч бай, орцныхоо цэвэрлэгч ч бай өдөр тутам тааралддаг хүмүүстэйгээ хэн ч байсан ялгалгүй мэндэлж сурах ч гэх юм уу. Монголчуудын онигоо байдаг биз дээ. Гадаадын авиакомпаниар анх удаа үйлчлүүлж байгаа нэг нөхөр үйлчлэгч бүсгүй инээмсэглэж өнгөрөөд байхаар нь надад талтай, сээтэгнэж байна гэж бодоод маш том андуурч эндүүрч байсан тухай.

Ер нь бидний дунд хөрш айлуудаа таньдаг мэддэг, зөрж өнгөрөхдөө мэнд усаа мэдэлцдэг хүмүүс хэд байгаа вэ? Хөрш айлаа биш юмаа гэхэд байрны даргаа мэддэг хүмүүс байна уу? Чухам иймэрхүү л жижиг юмнаас компанийн нийгмийн хариуцлага эхлэх ёстой болов уу? Тэгэхгүй гай гамшиг, ядуу зүдүү хүмүүс болохоор л сайн хүн, сайн компани болох гээд мөнгө төгрөг өгөөд, эргээд зурагт, сонингоор бичигдэх нь компаниудын эрхэм зорилго байж яав ч таарахгүй. Энэ үйлдэл нь эргээд нөгөө тусламж авдаг хүмүүст бэлэнчлэх, байнга туслуулах сэтгэхүйг бий болгох магадлалтай. Жишээ нь, хэдэн жилийн өмнө 3, 4-р хорооллын жалганд болохгүй ээ, үер буудаг гээд байхад хүчээр шахуу буучихаад үер, усны аюул болонгуут албатай юм шиг ард түмэн, баян компаниуд, чинээлэг хүмүүс тусламжийн гараа сунгаач ээ гээд байсан. Хүмүүс, компаниуд туслаад гэр орон өгөөд байсан чинь үерт автаагүй зарим өрхүүд гэрээ албаар буулгаж нуучихаад гэр авах гээд явж байгаад азаартсан мэдээ яваад байсан. Ингэвэл ямар хэрэг байгаа юм бэ?

Баян, мөнгөтэй хүмүүс л заавал туслах ёстой гэдэг ойлголт тэр болгон байж болохгүй. Тэртэй тэргүй тэр хүмүүс шууд бусаар, нүдэнд үл харагдах аргаар нийгэмдээ асар ихээр тусалж байгаа гэж боддог. Жишээ нь, анх плазма болон LCD зурагтууд харьцангүй өндөр үнэтэй дэлхийн зах зээлд гарч ирж байсан. Чухам түүнийг нь нөгөө мөнгө өгөхөөр нь инээгээд, мөнгө өгөхгүй болохоор нь уурлаад, чичээд байдаг өнөө хэдэн хөрөнгөтнүүд чинь эхэлж худалдаж авна. Энэ мөнгө нөгөө зурагт үйлдвэрлэдэг үйлдвэрлэгч нарт дараагийн үйлдвэрлэлээ улам их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломж олгож, тэр чинээгээр нэгжийн үнийг буулгаж, дунд орлоготой иргэд ийм төрлийн зурагт авах боломж олгож байгаа нь бодит үнэн. Тухайн компанийн ашиг орлого өсөхийн чинээгээр олон хүнийг ажлын байраар хангаж, улсад төлөх татвар нь нэмэгдэж, нөгөө “муухай ааштай” 130,000 гаруй төрийн албан хаагчдын хоолны мөнгийг өгч байгаа. Хууль ёсоор татвараа төлж байгаа хувь хүн, албан байгууллагууд чинь л чухам ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд, өнөөх гайхал 76-ийн цалинг төлж, УБЗ дугаартай бензин хүүлдэг бандгар жипүүдийг нь тэжээж байгаа шүү дээ. Энэ бидний нийгмийн хариуцлага биш гэж үү?

Өөрийгөө засаад өрхөө зас, өрхөө засаад төрөө зас гэдэг үг юутай үнэн буй. Бүрэн бус дунд боловсролоо ч гүйцэд авч чадаагүй, орон оронгүй, ядаж зээлээр ч болов байр аваагүй нөхдүүд төр нийгмийн идэвхи гаргаад, бусдын өмнөөс санаа зовоод, улс төр яриад, нам хуйд орж бужигнуулаад, нөхөр, эхнэр, хүүхдүүд, аав, ээж, эмээ, өвөөгийнхөө өмнө хувийн хариуцлага хүлээж чадахгүй байж бас болоогүй нийгмийн хариуцлага, дэлхийн дулаарал, цөлжилт энэ тэр гэж яриад байгаа нь инээдтэй л харагддаг юм. Ичих нүүрэндээ элэг наасан хүмүүс үе үе тааралдах л юм. Ядаж байхад тэр “элэг” нь ямар ч зузаан юм. Үгүй яах вэ, санаа нь сайхан юм даа.

Бие биенээ байнга эерэг энергиэр цэнэглэж, хувь хүн болгон нийгмийн хариуцлагыг хэрэгжүүлэгч бодгаль болох зорилго өмнөө тавьж, энэхүү нийгэмдээ идэвхтэй ажиллаж амьдарцгаая.

Merry Christmas?

Зул сарын баярын мэнд?

Зул сарын баяр буюу хүн төрөлхтөний лай ланчигийг өмнөөс үүрч зовох тавилантайгаар Ертөнцийн эзнээс манай дэлхий рүү илгээсэн хүү болох Исүүсийн төрсөн өдөр өнөөдөр тохиож буй. Өнөөдөржингөө бусдаас Merry Christmas гэсэн мэндчилгээ хүлээн авсантай зэрэгцээд Цахим Өртөө сүлжээний андууд яг энэ сэдвээр хэлэлцүүлэг өрнүүлж байхыг уншаад тэрхүү хэлэлцүүлгийн талаар блог дээрээ бичиж байгаа юм. Энэхүү баяр нь яг үнэндээ Христийн шашинтан хүмүүсийн баяр бөгөөд бид нар моод дагаад ч юм уу, эсвэл англиар гоё мэндчилгээ бичих гээд, эсвэл бичиж, явуулж байгаа юмаа огт мэдэхгүйгээр л бие бие рүүгээ цахим захидал чулуудаад байх шиг. Баян-Өлгий дэх Казах залууд ч юм уу, эсвэл Хөвсгөлийн бөөд очоод Исүүсийн төрсөн өдрийн мэнд хүргэе гэвэл ямар сонсогдох бол? Нөгөө хүнээ үл хүндэтгэсэн хэрэг болох уу, эсвэл... Тэрнээс биш Христийн шашинтан найзуудад маань үүнээс илүү баяр гэж байхгүй бөгөөд бид хэд баярын мэндчилгээ хүргэх нь зүй ёсны хэрэг мөнөөс мөн.

Монголд маань барууны соёл хүчтэй түрэн орж ирж байгаатай холбогдуулан энэхүү шашны баяр нь илүү commercial буюу арилжааны шинжтэй болоод байгаа юм уу даа. Угаасаа дэлхий даяар том дэлгүүрүүд, үйлчилгээний байгууллагуудын жилийн гол орлогоо хийдэг үе нь яах аргагүй мөн. Гэхдээ энэ баярын мэндчилгээг хүлээж авч байгаа хүн Христийн шашинтан мөн, бишээс үл хамааран эмзэглэхгүй л бол хэлж байгаа хүн нь бодвол сайхан сэтгэлээр л хэлж байгаа гэж ойлгоод байгаа. Эсрэгээрээ загалмайтны аян дайн шиг аюул болох юм биш биз дээ. Шашин болгоны ард мафи маягийн хүчний нэгж байдаг юм биш үү. Тэрний зохион байгуулалт нь бараг S.W.A.T маягийн бүтэц Холливүүдийн кинон дээр гараад байдаг. Буддийн шашин ч бас дутахгүй Шаолин энэ тэр гээд байдаг биз дээ. Далай багшийн бие хамгаалагч лам нар нь том залуучуудыг хөнгөхөн цохиод л унагадаг гэж сонин дээрээс уншиж байсан. Харин лалын шашныханы амиа золиослогч нар ямар учиртайг нь сайн ойлгож амжихгүй л яваад байна.

Харин лалын шашны талаар сайн мэдэхгүй юм. Ямар ч байсан Рамадан сар, Наурызийн баяр гээд тэмдэглэлт өдрүүд байдаг. Чухам аль нь иймэрхүү баяртай дүйдэг юм бол? Аллах, Мухамед, Коран судар гээд гүүгэлдээд үзвэл зөндөө л мэдээлэл гарах байх.

Жил болгоны 5 сарын 12-нд Буддагийн төрсөн өдөр болдог санаж байна. Энэ өдрийг цагаан хоол идэх ёстой өдөр гэдгээс бус яг жинхэнэ утгаар нь Монголчууд тэмдэглэдэггүй шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл яг ямар учиртай баяр ёслол тэмдэглээд байгаа, энэ нь мань хүнд хамаатай эсэх, нарийн учир начрыг нь мэдэж байхгүй бол удахгүй “Ханш нээсэн өдрийн баярын мэнд” гээд мэндчилгээ ирэхэд ойрхон байна шүү.

Cheaters, dishonesty, and prostitution or gigolo

Хууран мэхлэлт ба биеэ үнэлэлт

Хүний хэрэгцээ хязгааргүйн чинээгээр тэрийгээ хангахын тулд хүн гэдэг бодгаль янз бүрийн юм сэдэж, хийдэг юм шиг ээ. Ядаж байхад тэр хэрэгцээ нь дөнгөж амь зуулгаа хангах төдийгөөс эхлээд зүгээр л цаг нөгцөөх, зугаацах хэлбэрийнх хүртэл байх. Экстрем жишээ нь Ван Даммын тоглосон нэг кино байдаг даа. Баян нөхдүүд араас нь нэхэл байхгүй гудамжны хүмүүсийг авчран бүсэнд нь мөнгө зүүгээд зугтаалган араас нь намнадаг? Өнгөрсөн зун Монгол ийм явдал болсон гэж оллоо сайт дээрээс уншиж байсан.

Уул нь энэ сэдвийг 12-р сарын 1 буюу ДОХ-той тэмцэх өдрийн үеэр бичнэ гэж бодож байсан боловч яагаад ч юм тухайн үед ерөөөсөө сонирхол төрөөгүй юм. Сүүлд нь аль телевизээр билээ дээ “Хөшиг” гээд нэвтрүүлэг үзээд ер нь бодож явдаг юмаа бусадтай хуваалцсан нь дээр юм байна гэж бодогдоод энэхүү бичлэгийг мутарлаж байна.

Нууц амраг, биеэ үнэлэгч гээд улс орон, үндэстэн бүрт байдаг мөнхийн сэдэв байна аа. Бодвол хэрэгцээ, эрэлт, нийлүүлэлт, break even point буюу хугаралын цэг энэ тэр нь байж байгаа болоод л өдийг хүртэл, дарж нуугаад байхад хүртэл байсаар л байгаа байх. Иймэрхүү төрлийн харьцаанд орж байгаа нөхдүүд хийчихээд гэмшдэг, ухаардаг, нөгөө хэсэг нь бүр улаан цагаандаа гарчихсан гээд нэг хоёр төрөл байгаад байх шиг. Би эрэгтэй, эмэгтэй хүнийг ялгаж ерөөсөө яриагүй. Ярих, хийх дээрээ тулбал эр, эм гэлтгүй л хийж байгааг өдөр болгон шахуу хүмүүсийн яриа болон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр сонсож байна. Нэг л эхнэртэй мөртлөө Султан хаан шиг олон хүүхнүүдтэй орооцолддог залуус байхад томоо гэгчийн гэдэстэй жирэмсэн мөртлөө биеэ үнэлээд зурагтаар гарч байгаа бүсгүйчүүд ч байна. Гэхдээ л “Охид ариун бол, Төр ариун” гэдэг яриа дэмий нэг гараагүй биз дээ бодвол. Жаахан хорноор хэлэхэд, бүсгүйчүүд ээ “аль болох үндэсний үйлдвэрлэл”-ээ дэмжиж харийнхантай битгий мөнгөний төлөө зугаацаж, хэвлийдээ хоёрын хооронд ураг бүү тээгээсэй гэх гэсэн юм. Тэгсэн чинь өнөө манай залуучууд нь давраад болсон болоогүй “үйлдвэрлэл эрхлээд”, давхар “хөрөнгө оруулалт” хийгээд унав аа! Нөгөө гадаадынханыг нь орлохуйц материаллаг болон физиологийн хэрэгцээг нь хангадаг Монгол залуус ч хир олон байгаа юм, бас л асуудал л юм байна л даа хэрвээ би эмэгтэйлэг нүдээр энэ асуудлыг харвал. Дахиад хэлье, би энд жинхэнэ хайр сэтгэлтэй холбоотой харьцааг ерөөсөө хэлээгүй юм шүү. Сэтгэл гэдэг угаасаа хаашаа л бол хаашаа визагүй зорчдог тул би тийм дэмий, өөртөө ахадсан юм бичээд юу хийх вэ дээ. Ер нь том болох ямар хэцүү юм бэ? Элдэв долоон юм бодсоор байгаад таарах юм. Ккк.

Гол нь юу хэлэх гээд байна вэ гэхээр нөхдүүд хоорондоо зохицоод луувангаа иднэ үү, лаагаа мэрнэ үү, лууван, лаагаа идээд өвчингөө авна уу, өрөндөө орно уу, нөхөрт нь эсвэл эхнэрт нь баригдах эсэх нь нэг их сонин биш боловч эдгээр зүйлс нь даамжраад нийгмийн нэг томоохон хүрээг хамраад байгаагаас гадна хүн амины хэргүүд гараад, үр хүүхдүүд нь өнчрөөд, гэр бүл салаад байгаа явдал л онцгүй байгаа юм. Эхнэрээ хардаад нууц амрагтай нь цуг алаад машинтай нь цуг шатаасан хэрэг нэг хэсэг скандал болоо биз дээ. Түүнчлэн манай найз бас ярьж байсан юм. Оюутаны ангийн ч билүү хэсэг залуус нэг бүсгүйн гэрт нь цуглараад хөзөрдөж байхад нь нөхөр нь орж ирээд хардсандаа болоод нэг залууг нь хутгалж хөнөөж байсан гэж. Чухам эхнэр нь өмнө нь юу хийж итгэлийг нь алдсан юм, эсвэл нөхөр нь тийм ухаангүй хартай хүн байсан юмуу гэдгийг мэдэхгүй юм. Харин нөхрөө хардаж эхнэр нь хөнөөсөн тухай нэг их сонсоогүй юм байна. Аягүй бол зарим нэг гарууд алуулж байгаа байх оо энд тэнд.

Үүнээс гадна нийгэмд үзүүлж буй өөр нэгэн сөрөг тал нь бэлэнчлэх, зүгээр байж байгаад мөнгө олох муу занд сургаад байх шиг. Зарим залуучууд ажил хийж зовохгүй, хөлсөө урсгахгүйгээр мань мэтийн сард олдог мөнгийг өдөрт, зарим нь хэдхэн цагт олоод байгаа нь илт байна. Хөөрхөн төрөх албатай, шударга байх албагүй болчихсон шинжтэй. Автобусны мөнгөгүй, мах авах мөнгөгүй, амьдрал хүнд хэцүү байна гээд байдаг гарууд чинь харин яг шоудах ч юм уу, төрсөн өдөр, баяр ёслол гэхээр хэдэн арван мянган төгрөгийг дор нь босгодог гэлцэх. Түүнчлэн эмэгтэйчүүдээс гадна “Gigolo”-нууд зах зээл дээр хүч түрэн орж ирж байгаа бололтой. ТВ чатуудаар санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх эгчмэд бүсгүйтэй танилцана ч гэх шиг зарууд охидуудтай танилцана гэсэн зараас бараг их яваад байгаа юм биш үү. Гол нь ингэж хялбар олсон мөнгө мөнгө болохгүйгээс гадна тиймэрхүү хүмүүс мөнгөний үнэ цэнийг мэдрэхгүй хүмүүжиж байгаа нь харамсмаар. Нөгөө нэг аюул нь бие биенээ уруу татах асуудал. Сонин, хэвлэлээс хараад байхад манай нэг найз анх надад ингэж санал тавьсан гэх нь олонтоо юм билээ. Ер нь улс орон болгон ийм проблемтай, энэ проблемаа шийдсэн арга нь өнөө айхтар эмсийн хүрээлэнг байгуулсан явдал юм шиг байгаа юм. Монголд бол бараг эмсийн ба эрсийн хүрээлэн гэж нэгмөсөн байгуулах болчихоод байгаа юм уу хаашаа юм. Ккк. Татвараа төлчихдөг, байнгын эмчийн хяналтанд байдаг, энд тэнд адлуулж хүн харх шиг явахгүй болохоор одоо байгаа хамгийн боломжит арга нь бололтой.

Би энийг бичихдээ гол нь биш юм л даа. Угаасаа энэ сэдвийг эр, эм гэлтгүй хоорондоо шивнэж ярилцдаг боловч нийтэд чөлөөтэй илэрхийлж чаддагүй юм шиг санагддаг. Ярих гэхээр аан чи тэгж байсан юм уу, аахан гээд л олны өмнө эвгүй байдалд нөхдүүдийг оруулаад байдаг нь миний хүрээний найзуудын дунд илт анзаарагддаг. Огт ярихгүй гэгээн Павел царайлж явснаас чөлөөтэй ярьж бие биендээ худлаа үнэн ч болтугай буруу зөвийг нь зааж өгмөр аядаад явж байсан нь дээр байх оо залуусаа. Дуугүй хүний доодох нойтон гэгчээр хамгийн аймаар хүн, хамгийн манъяк алуурчид нь хүний өөдөөс эгцэлж ч харж чаддаггүй, дорой, бүрэг нэгэн байдаг гээ биз дээ (Миний даруухан, дуугай, жинхэнэ монгол бүрэг ичимхий найзууд битгий гомдоорой. Би аймаар ерөнхий статистик бичиж байна шүү). Ер нь хувь хүн хаана, хэзээ, хэнтэй юугаа хийх нь надад огт падгүй л дээ. Миний хэрэг ч бусдад хамаагүй. Хүссэн юмаа хэн ч хийдэг, хийнэ, гол нь үүнээс үүдэн гарах хариуцлагаа л бусдад дарамт, зовлон болгохгүйгээр үүрдэг байх ёстой биз дээ. Бас энэ бичлэгээрээ та нарын үзэл бодлыг сонсох гэсэн юм.

1 million

1 сая

2007 оны эцсийн байдлаар Монгол улсад хөдөлмөр эрхэлж байгаа хөдөлмөрийн насны 1 сая гаруй хүн байдаг бөгөөд харин төлбөрийн карт хэрэглэдэг хагас сая дөнгөж гарантай хүмүүс байдаг гэсэн судалгаа байна. Өөрөөр хэлбэл одоо байгаагаас дахиад хагас сая хүний зах зээл бэлэн байгаагаас дүгнэн 2010 он гэхэд Монгол улсын карт эзэмшигч иргэдийн тоог 1 саяд хүргэх бүрэн боломжтой байгаа юм. 1963 онд Монгол улсын хүн ам 1 саяд хүрч, 2 сая дахь иргэнээ 1988 онд Дархан хотод хүлээж авч байсан бол 2007 онд Улаанбаатар хот маань 1 сая иргэнтэй болж Метрополис хот гэж дэлхий даяар зарлагдсан билээ. 2007 онд Монгол улсын үүрэн утас хэрэглэдэг иргэдийн тоо 1 саяд хүрсэн нь хүн амын өсөлтийг дагаад төрөл бүрийн бизнес амжилттай хөгжихийн үндэс гэдгийг баталж байгаа хэрэг юм. 2010 онд Монгол улсын төлбөрийн карт хэрэглэдэг иргэдийн тоог 1 саяд хүргэж, улмаар Монгол улсыг debt based биш credit based society болгох нь энэхүү салбарт ажилладаг бидний эрхэм зорилго юм. Товчхон хэлэхэд, хэдий картын бизнес эрхэлж буй арилжаа банкууд хоорондоо өрсөлдөж буй мэт боловч бидний хамгийн том өрсөлдөгч нь “бэлэн мөнгө” юм.

Гэхдээ иймэрхүү төрлийн буюу сүүлийн үеийн high-tech дээр суурилсан бизнесийн хөгжил нь манай улсын хууль эрхзүйн орчны хөгжлөөс түрүүлж явж байгаа нь банкуудын хөрөнгө оруулалтын давхардалт, нэгдсэн бодлого үгүй байх, зөвхөн өөрийн инерци, урсгалаар явж буй замбараагүй хөгжлийн дүр зургийг бодит амьдрал дээр үүсгээд байна. Өөрөөр хэлбэл банкууд бие биенийхээ төлбөрийн картыг төлбөрт хүлээж авдаггүйгээс болоод нэг томоохон үйлчилгээний газар гэхэд л 3 АТМ зэрэгцээд архайгаад, нэг томоохон дэлгүүрт гэхэд л бараг 10 шахуу ПОС төхөөрөмж арзайгаад тоосонд дарагдчихсан хэвтээд байгаа юм. Одоо нэгэнт банкуудын хийсэн хэдэн сая долларын хөрөнгө оруулалтыг боль гэлтэй нь биш, эсвэл энэ чигээрээ яваад бай гэлтэй биш, ер нь хүндхэн байдалд Монгол банк ороод буй нь илт.

Эцсийн эцэст бидний хүсээд мөрөөдөөд байгаа зүйл нь Монгол улс дор хаяж 1 сая карт эзэмшигч, орон даяар 10,000 ПОС терминал, 1,000 АТМ-тэй болох юм. Үүний тулд банкууд өөр хоорондоо нягт уялдаа холбоотой ажиллаж олон нийтэд мэдээлэл өгөх, картын хэрэглээнд сургахаас гадна төрийн зүгээс нэгдсэн нэг бодлого чиглэл руу хөтөлж өгөх нь зайлшгүй болов уу.

It is a kind of english version that was edited by Julie and Sumya from UB Post. Thanks for asking me to publish this article on your newspaper.

By V.Ganzorig

Mongolia’s financial sector has seen impressive development in line with the economic favorable condition that grew constantly in the last years. Especially non-cash payment system was a brand new thing to Mongolians some years ago. Now half of the country’s labor force, estimated around half million by the end of 2007, has some form of non-cash payment instrument, according to a financial research institution.

“So, it means that there is more room in the market that we need to compete for as this is implied by the number of cards per inhabitant as well, which is still lower than that of the developed countries,” said a card unit manager of the XacBank.

The number of cardholders was around 600,000 in 2007. Even though the plastic card usage is being increased extensively, effective individual use of the card is another issue. According to Bank of Mongolia’s research, most of the cardholders use their card to withdraw cash rather than for shopping and service.

There are 16 commercial banks in Mongolia, most of which are centered in the capital city Ulaanbaatar, that registered its one millionth citizen last summer becoming a metropolis as well as the number of mobile telephone service subscribers in Mongolia have reached one million this year.

Availability of ATMs (Automated Teller Machine) also greatly increased in the last two years that appealed the use of plastic cards. Presently, cardholders can use ATMs 24 hours daily for cash withdrawals, checking their balances and acquiring some services such as prepaid calling cards. However cash dispensers are meant to save time of the cardholders as they can perform part of the banking services as they can save resources such as personnel, physical branching and paperwork.

But lately a couple of commercial banks started doing double investment into same business area. Two years ago, the Trade and Development Bank had the only network of ATMs nationwide. Now, Khan Bank and Golomt Bank had already installed ATMs in major crowded places like hotel, shops, and post offices. By the end of last month, those banks started not to accept each others’ payment cards at all. This caused installing 2-3 ATMs in one place, and almost 10 point of sales (POS) terminals at one merchant counter by different card issuer banks.

“Now it is difficult to say which bank ATM I should go. Previously everything was so easy that I can use my card in any ATMs to withdraw cash. Now I need to look for that bank which accepts my card,” said a cardholder.

Smoky city

Хотын утаа

“Үүр битгий цайгаасай” гэдэг дуу шиг энэ өвөл хурдан дуусаасай, гэр хорооллын айлууд нүүрс, машины дугуй түлэхээ болиосой, байдгаараа утаа хаяж явдаг машины оронцогууд явахаа зогсоогоосой гээд аятайхан хоолойтой бол дуулаад од болчих юмсан. Өвлийн ид хүйтэн эхлээгүй байхад зургаан цаг дөхүүлээд л бараг урд машины дугаар нь харагдахгүй шахам угаар, утаан дунд явж, амьсгалж, амьдарч байна шүү дээ Улаанбаатар хотынхоон.

Хичнээн сайхан байшинд амьдраад, хичнээн сайхан машин унаад, хичнээн сайхан хувцсаар гангалж яваад яваад ийм орчинд амьдраад бидэнд хэрэг байгаа гэж үү? Иргэн хүний орлого сарын 3 билүү 6 мянган америк доллараас илүү гараад ирэнгүүт тухайн хүн гэрийнхээ гадаа мод тарьж эхэлдэг гэж би хаа нэгтээ саяхан уншиж байсан юм байна. Монгол улсад маань дэлхий ч даахааргүй болсон баян нөхдүүд зөндөө бий болоод байна гээд хэвлэлээр шуугиад байдаг. Эдгээр хүмүүс маань гэр доторхоо тохижуулж дууссан бол орц, хаус, гудамждаа хөрөнгө оруулалт хийж буян болоосой билээ.

Саяхан манай найз 25-р эмийн сангаас 5-р сургууль хүртэл орой алхаад ханиагаад цэрээ хаясан чинь тас хар “юм” гарч байсан гээд толгой сэгсрээд байсан. Энэ мэт зүйл нь хүн болгонд анзаарагдахгүй байгаа ч орой гэртээ ороход гадуур хувцас, үснээс нил утаа, угаар үнэртэж байгаа нь ялангуяа хөдөө яваад ирсний дараа илт анзаарагддаг.

Гэр хорооллын айлуудад хийн түлшийг салшгүй хэрэглээ болгох юмсан. Хэрэглэхэд хамаагүй цэвэрхэн, бас ч гэж хямдхан, амар шүү дээ. Гол нь хаа хамаагүй газар тамхиа татаад унтраалгүй шиддэг хэнэггүй, газаа нээсэн бол хаахаа хааяа мартах гээд байдаг мартамхай Монголчуудад маань жаахан аюултай байж болох юм. ОХУ-с БНХАУ-руу Монгол улсаар дамжуулан тавих хийн хоолойн төсөл юу болсон бол оо? Тэрийг нь дайруулж тавиад дундаас нь хэрэглээний хийгээ аваад хэрэглээд сууж байх юмсан. Мөн Богд уулыг нүхэлж Улаанбаатар хотод дээр тогтоод байгаа утаан агаарын урсгалыг соруулж гаргана гээд нилээд олон жилийн өмнөөс яриад байсан юмсан. Тэр төсөл нь юу болсон бол оо? Засаг төр солигдоод, дараагийн ээлж нь хоолондоо ороод юун утаа мутаа байгаа биз дээ дээгүүрээ. Дээр үед хүмүүс дал ная наслахдаа үсрээд л гурван засгийн нүүр үздэг байсан гэдэг. Гэсэн гуч хүрээгүй би бараг арваад засгийн нүүр үзчихээд сууж байдаг.

Саяхан 2007 оны улсын төсвийн зардлын бүтцийг харсан чинь зардлын индексээрээ хамгийн өндөр нь буюу гурав нилээд гаран тэрбум төгрөгийг улс бензин шатахуунд үрсэн, үрдэг юм байна жил болгон. Гурван жилийн мөнгийг нь хуримтлуулж байгаад Улаанбаатарын замыг “тасархай” гоё болгож, өргөсгөж, гүүр барьж, хонгилон зам тавьж, нийтийн тээврийн салбарт эргэлт хийхээр мөнгийг босгож чадна шүү. Далан зургаан тойрог руу болсон болоогүй төсөлд мөнгө цацаж байснаас пропорционалиар бодвол Монгол улсын хүн амын тал хувь нь амьдарч байгаа Улаанбаатар хотод Монгол улсын нийт хөрөнгө оруулалтын тал хувь нь зарцуулагдмаар ч юм шиг.

Дархан байдаг найзууд маань Улаанбаатарынханд зориулаад онигоо гаргасан байна лээ. Улаанбаатар хотын унаган хэдэн залуус хөдөө салхинд гарч гэнэ ээ. Тэгсэн чинь нэг нь реакци өгөөд салгалаад татаад унаж байна гэнэ. Найзууд нь хүүе хаая болж байх хооронд нэг нь машинаа асаагаад нөгөө реакци өгсөн найзаа асаж байгаа машины яндангийн доор хэвтүүлсэн чинь Ёооё гээд босч ирж байна гэсэн. Өөрөөр хэлбэл цэвэр агаарт гараад реакцинд орсон юм гэнэ ээ. Ийм явдал бодитоор болсон гэвэл би лав нэг их гайхахгүй. Дэлхий дээр химийн дайн болоод хорт утаа энэ тэрээр улс орнууд хоорондоо байлдвал Улаанбаатар хотын утаанд хүн харх болсон бид нар торолгүй амьд үлдэх байх аа. За тэр ч яах вэ, шөнө сайхан цонхоо онгойлгож унтах юмсан. Өвөл хурдан дуусаасай. Эсвэл нөгөө дэлхийн дулаарал нь нэгмөсөн болсон шиг болоод өвөл болохоо больчмоор юм доо энэ дэлхий хангай (модон ширээгээ гурван удаа тогшив, тоглосон шүү Бурхаан).