Sunday, 27 November 2016

Globalization is good but...


Даяарчлал бидэнд эерэг нөлөө үзүүлж буй. ГЭХДЭЭ …

Mining ба Mongolia гэдэг үгсийг нийлүүлэн Монголыг MINEGOLIA гэж хочлон цоллож нэг хэсэг дэлхийн медиагаар “бужигнуулсан” Parag Khanna Connectivity ба Geography гэдэг үсгийг мөн нийлүүлсэн СONNECTOGRAPHY хэмээх номоо гаргажээ. Удахгүй энэхүү ном Монгол хэлнээ орчуулагдан та бүхний мутарт очих болно. Дараа үеийн манлайлагч нарыг бэлтгэх STARS холбоонд 10 сард өгсөн ярилцлагыг нь өөрийнх нь албан ёсны зөвшөөрөлтэйгээр чадан ядан орчуулж та бүхэнд хүргэж байна. Манлайлагч, лидер хүн гэж хэн бэ? Яаж бусдыг 21-р зуунд манлайлах ёстой вэ? Манлайлах зорилго нь ер нь юу вэ? гэх зэрэг хэрэгтэй асуултуудад сонирхолтой хариултуудыг өгсөн байна.

Таны бодлоор төрөл бүрийн салбарын лидерүүд, нийгмийн манлайлагчид, шийдвэр гаргагчдын хувьд ирэх 5-10 жилд тэдний үйл ажиллагаанд нь шууд нөлөөлөх гол хандлагууд юу юу байхаар байгаа бол?

Миний бодлоор хоёр зүйл байгаа. Хүн амзүйн өөрчлөлт ба технологийн шинэ чиг хандлагууд. Эдгээр өөрчлөлтүүд чөлөөт өрсөлдөөний орчинд юм болгонд, дэлхийн хаана ч бизнес эрхэлж, үйл ажиллагаа явуулж байсан хамаагүй хүн болгонд шууд нөлөөлж байна. Ирээдүйн манлайлагчид, шийдвэр гаргагчид энэ нөлөөллөөс ангид байж чадахгүй.

Хүмүүс яагаад ангид байж болохгүй гэж асуух байх. Би одоо хэлэх гэж буй санаануудаа яг арван жилийн өмнө хэлж байсан. Тухайн үедээ магадгүй сонирхолгүй сонсогдож байсан байх. Харин энэ сэдэв өөрөө өнгөрсөн, одоо, ирээдүйг холбосон маш чухал сэдэв нэгэнт болчихлоо.

Хамгийн эхний асуудал бол хүн амын чөлөөт хөдөлгөөн буюу шилжилт, урсгал. Залуучууд дэлхийн хүссэн газар руугаа явж ажиллаж, амьдарч байна. Зарим ажил олгогч нар ч ийм хөдөлгөөнийг залуу ажилчдаасаа шаарддаг. Өөрөөр хэлбэл залуу манлайлагчид, ирээдүйн шийдвэр гаргагчид маань өөр өөр улсад сурч, ажиллаж, амьдрах, ялгаатай соёл, шашнуудыг хүлээн зөвшөөрөх, бусад үндэстнийг ойлгох, хүндлэх, тэс өөр соёл бүхий компаниуд янз бүрийн албан тушаалд ажиллаж туршлагажаад эхэлсэн. Тэд давхар иргэншил авах, өөр улсын түр болон байнгын оршин суугч болох зэргээр хуулийн хүрээнд боломжит бүх давуу талуудыг өөрсөддөө бий болгож чадаж байна. Өөрөөр хэлбэл чи ямар ч улсын иргэн байсан хамаагүй даяар дэлхийтэй л хөлөө хэрхэн нийлүүлж алхахаас чиний ирээдүйн манлайлал, бусдад нөлөөлөх нөлөөлөл шууд хамаардаг нийгэмд бид амьдарч байна.

Хүмүүсийн шилжилт хөдөлгөөний асуудал компани, бизнесийн түвшинд ч нөлөөлнө. Яагаад вэ гэвэл ажилчдынхаа тогтвор суурьшилтай ажиллаж буй байдал, компанидаа үнэнч буй хэмжүүрээр хамгийн өндөрт тооцогдож эрэмблэгддэг бүх глобал компани ажилчидаа дэлхий даяар ээлжлэн хуваарилан томилж, тэднийг ялгаатай соёл, орчинд дасган сурган хөгжүүлдэг. Хэрвээ та хүмүүсийн ажилд орж ажиллахыг хамгийн их хүсдэг, ажилчдынхаа компанидаа үнэнч байдлын индексээр тэргүүлдэг дэлхийн топ 100 компанийн жагсаалтыг харвал McKinsey, Mars, Novartis, Google зэрэг компаниудтай тааралдана. Яагаад гэвэл эдгээр компанид ажилчиддаа байнга хөрөнгө оруулалт хийдэг. Жишээ нь, мастерийн зэргээ хамгаалж сурахад нь төлбөрийг нь төлдөг, хилийн чанад руу ялгаатай соёл, нийгэм рүү томилолт өгч ажиллуулж сорьдог гэх мэт. Ийм учраас л эдгээр компаниуд нь өөрөө ажилчдынхаа айдентити буюу ялгарал, ондоошил нь болсон байдаг юм. Залуу манлайлагчдын амжилтын нэг жор нь энэ.

Хоёр дахь асуудал бол үнэхээр технологийн асуудал. Яг одоо бол бүтээгдэхүүн хариуцсан менежерүүд бүтээгдэхүүн хөгжүүлэгчдээсээ өндөр цалин авч байгаа. Код бичдэг залуусыг маркетинг, борлуулалтын залуустай харьцуулахад бага хөдөлмөрлөж буй мэт ойлголт байдаг. Учир нь зөвхөн маркетингийн хүмүүсээс л мундаг санаа гардаг гэсэн ойлголтоос гадна маркетингийн залуус зөвхөн хэрэглэгчийн байр сууринаас бизнест ханддагаас үүдэлтэй. Энэ хандлага бага багаар аль хэдийн өөрчлөгдөөд эхэлсэн. Алсдаа технологи нь хүн бүрийн суурь хэрэглээ болно. Ингэсэн цагт технологи хэрэглэгчээс илүү технологи үйлдвэрлэгч нь илүү хүчтэй болно.

Олон хүмүүс ирээдүйн гол хоёр хэл Англи ба Хятад хэл байх болно гэж үздэг. Миний эхнэр үүнтэй санал нийлдэггүй. Түүнийхээр бол ирээдүйн даяар голлох хоёр хэл бол Англи хэл ба Код байх юм. Мэдээж Хятад хэл бол маш чухал. Хэдэн арван сая хүмүүс жил бүр Хятад хэлийг эхлэн суралцаж байгаа ч тэд яг Хятадын соёл, үндсэн хөрс дээр нь бууж чадах уу гэдэг нь тусдаа асуудал юм. Иймээс код сурсан нь дээр гэж зөвлөж байна. Код буюу технологийн хэл нь яваандаа хүн бүрийн хэрэглээ, хоорондоо харилцах үндсэн хэл нь болно. Иймээс ирээдүйн манлайлагчдын амжилтын хоёр дахь жор нь технологи гэж би хэлнэ.

Гурав дахь хандлагыг би нэмж хэлмээр санагдлаа. Энэ бол гурамсан сэтгэлгээ. Өөрөөр хэлбэл ирээдүйн лидерүүд амжилттай ажиллахын тулд төр, хувийн хэвшил, төрийн бус байгууллага болон иргэний нийгмийн алтан холбоос нь байх ёстой болж байна. Учир нь төр, хувийн хэвшил, иргэний нийгмийн зорилго, ажиллах арга барил, удирдлагын соёл, бүтэц, боломжит нөөцүүд, эрх мэдэл, шийдвэр гаргалтийн түвшин нь өөр өөр байдаг. Эдгээр бүх ялгаатай давуу ба сул талуудыг нийлүүлж урлаж ажиллаж гэмээнэ, эдгээр ялгаатай институциуд хоорондын гүүр нь болж байж гэмээнэ залуучууд жинхэнэ манлайлагч болж чадна. Дээрх гурван салбарын аль нэг рүү нь хэзээ ч битгий гүнзгий хазайж ороорой.

Хэрэв танд өөрийн улсынхаа боловсролын системд өөрчлөлт хийх боломж олговол та ирээдүйн манлайлагчдыг бэлтгэхийн тулд ямар өөрчлөлтүүдийг хийх байсан бэ?

Би өөрийн хүсч буй өөрчлөлтөөс илүүтэйгээр шилдэг боловролын систем гэж өөрөө юу вэ, түүнийг яаж тодорхойлох вэ гэдэгт хариулмаар байна.      

Эхний хэлэх зүйл бол төсөл дээр суурилсан сургалтын систем юм. Бага ангийн хүүхэд ч бай өнөөдөр бидний оршин буй асар богино хугацаанд хурдан өөрчлөгдөж буй нийгэмд нэг ангид нэг сандал дээр суугаад үргэлж самбар руу буюу нэг чиглэлд хараад сурна гэдэг нь өөрөө ойлгомжгүй асуудал юм. Үүний оронд тэд бүлгээрээ нийлж байгаад (4-5 сурагч) нэг ширээгээ тойрч суугаад яг тодорхой, өөрсөддөө хэрэгтэй төслүүд дээр ажиллан суралцах ёстой. Жишээ нь, хүүхдүүд биологийн хичээлээ яаж судлах ёстой вэ? Тэд цэцгийн сав, хөрс, бордоогоо бэлдэн, өөрсдөө үрээ суулган үрслүүлж, ургамал цэцгээ усалж тордон ургуулах ёстой. Тэрнээс биш багш самбар дээр шохойгоор савтай цэцэг зурмааргүй байгаа юм л даа. Өөрөөр хэлбэл бодитой хийж байж суралцах нь илүү үлдэцтэй байдаг.

Хоёр дахь хэлэх зүйл бол сурагч, оюутан болгонд таарсан, тэнцвэржүүлсэн сургалтын хөтөлбөр юм. Нэг хичээлийг бусдыг нь хаян хэт улайран үзэж болохгүй. Ялангуяа оюутнуудын хувьд онолоос гадна практик дадлага хийх, тухайн салбарын мэргэжилтнүүдтэй холбогдож сурч ажиллах нь маш чухал гэж би хувьдаа боддог. Боловсролын байгууллага оюутан ба мэргэжлийн хүмүүс, институци хоорондын гүүр нь байх ёстой. Дунд болон ахлах ангиас нь эхлүүлэн сурагчдад илүү глобал мэдлэг ба суурь ойлголтыг өгөх ёстой. Жишээ нь, тэдний сонирхож буй мэргэжил, хүсч буй ажлын байрных нь онцлог, ажлын байрны шаардлага, эдийн засгийн утга учир, тухайн мэргэжлийн үүрэг, хариуцлага ба салбар дахь мэргэжлийн онцлог, хэрэгцээ, ажиллахаар зорьж буй бизнесийн салбар болон төрийн харилцаа, уялдаа холбоо, сорилт, эдгээр сорилт, проблемийг тухайн сурагч, оюутан төсөл бичээд шийдэл гарган шийдвэрлэх боломж зэргийг боловсролын байгууллага ойлгуулж мэдрүүлэх ёстой. Үүнийг зарим хүмүүс дадлага хийх буюу intern гэж нэрлэдэг. Гэвч оюутан, сурагчдын хувьд сургуульдаа сурч байх хугацаандаа жинхнээсээ дадлагажигч болох боломжгүй юм. Миний эхнэрийн тодорхойлсоноор энэ бол Intership биш Externship. Externship гэдгийг ажлын байран дээр гарах нас нь болоогүй сургуулийн насны хүүхдүүдэд бизнесийн байгууллагууд, бусад нийгмийн институциуд нь өөрсдөө сургууль, анги дээр нь ирэн асуудлуудаа ярьж таниулан сурагч, оюутнуудыг оролцуулан бодит асуудлыг шийдэх шийдэл гаргах процес гэж тодорхойлж болно. 

Гурав дахь хэлэх зүйлс бол арван жилийн болон их, дээд сургуулиуд биетээрээ байхаас гадна бүгд цахим сургууль болох ёстой. Танхимын болон оюутан, сурагчид дуртай газраасаа сурч болох цахим сургалтын холимог загварыг бид ашиглах ёстой. Яг энэ загвараар аль хэдийн хэд хэдэн сургуулиуд ажиллаад туршаад эхэлсэн байгаа. Жишээ нь, Coursera-г дурдах ёстой. Мөн АНУ дахь Аризонагийн Их Сургууль байна. Өнөөдөр бид энэ чиглэл рүү яваад эхэлсэн бол арван жилийн дараа аль хүртэл явсан байхыг та төсөөлөөд нэг үзээрэй.

Таны хамгийн үнэ цэнэтэй өөрийн туршлагаасаа олж авсан манлайлалын сургамж юу вэ?

Бие даан, хэнээс ч үл хамааран шийдвэр гаргах эрх гэж хамгийн түрүүнд онцолмоор байна. Эцсийн дүндээ манлайлагч хүн шийдвэр л гаргадаг. Дараагийн зүйл бол би хамтын манлайлалын загварт итгэдэг. Миний бодлоор бизнесийн байгууллагууд, засгийн газрууд Швейцарын холбооны систем, Хятадын холбооны систем шиг ажиллавал илүү амжилттай байхаар санагддаг. Жишээ нь, Хятадад 7 хүнээс бүрддэг төрийн төв зөвлөл гэж байдаг. Энэхүү зөвлөлд Хятадын номер нэг шийдвэр гаргагч, ерөнхийлөгч Ши багтдаг хэдий ч шийдвэр хамтын буюу зөвлөлийн гишүүдийн олонхийн саналаар гардаг. 7 толгой 1 толгойноос ямар ч байсан илүү учраас энэхүү системийг Хятад улс баримталдаг болов уу. Иймээс хамтын шийдвэрийн үед засаглалын асуудал хамгийн чухалд тооцогддог. Энэ дунд буй манлайлагч хүн гэдэг бол зөвлөлийн гишүүн бүрийн давуу талыг чулуу болгож, тэдний мэдлэг, мэдрэмж, ур чадварыг дээд зэргээр шавхан ажиллуулж, олон талуудын сонирхолыг тэнцвэржүүлсэн, бүгдэд нь эерэг шийдэл хүртээх шийдвэр гаргах онцгой үүргийг хүлээдэг.

Иймээс бие даан шийдвэр гаргах чадал, зориг гэдэг бол жинхэнэ манлайлагч хүний хамгийн чухал ур чадвар. Үүний дараа хамтын шийдлийн систем яригдана. Бие даан, бусдаас үл хамааран шийдвэр гаргах гэдэг нь тухайн манлайлагч нь өөрийн сонгосон сонголтын эрх чөлөөг эдэлж, хариуцлагыг үүрэх асуудал юм. Хятад улс 7 лидертэй байхад АНУ-ын хувьд 1 лидер байдаг. АНУ-ын ерөнхийлөгчийн засаглалын системээр нэг хүн л эцсийн шийдвэрийг шууд гаргах ба Хятад улс шиг хамтын шийдвэрийн систем байдаггүй. Ийм учраас АНУ-д төрийн бодитой шийдвэр гаргахаас илүү шийдвэр гаргалтын “саажилт” явагддагийг бид үе үе хардаг. Энэ бол алсдаа асуудал үүсгэнэ.

Энэ асуулт дээр хэлэхийг хүсч буй гурав дахь зүйл бол мөн л гурамсан систем маань. Өөрөөр хэлбэл аливаа шийдвэрийг нийгэм, улстөр, хүрээлэн буй орчин (санхүү үүнд багтана) гэсэн гурван өнцгийг зайлшгүй харж тооцоолж гаргаж байх ёстой. Манлайлагчид гаргах шийдвэр бүрийнхээ үр дүнг хувилбар бүрээр нь тооцоолж чаддаг байх ёстой. Үр дүнг таамаглах, хэмжих, тооцоолох гэдэг бол миний хувьд асар чухалд тооцогддог. 

Дэлхийн эдийн засгийн форумын залуу манлайлагч, стратегич, дэлхий даяар аялаж ажиллаж явдаг хүний хувьд асуухад таны бодлоор олон үндэстний бизнесийн дунд амжилттай манлайллыг хэрхэн хийж, яаж шилдэг манлайлагч болох вэ?

Өмнөх яриандаа бид дэлхий даяарх хүмүүсийн чөлөөт урсгал, шилжилт, хөдөлгөөн ба ялгаатай соёлуудад дасах, хүлээн зөвшөөрч сурах тухай дурдсан. Тэдгээр дээр нэмээд нэг санаа хэлэхэд манлайлагчид амжилт олохын тулд бусдын хэл, соёлыг сурч, тухайн улсын онцлог, ялгаатай талуудыг мэдэрч давуу тал болгох ёстой. Жишээ нь, Fortune 500 жагсаалтын компаниуд нийт орлогынхоо 75%-ийг дотоод зах зээлээсээ биш харин хилийн чанадаас олж байна. Иймээс манлайлагч залуусын ирээдүйн амжилтын үндэс нь өөрийгөө мэдэхээс илүүтэйгээр бусдыг мэдрэхээс л эхлэх болов уу.

Бусдыг соёлыг зүгээр л сонирхон судалж мэдэх хангалттай биш. Академик, боловсролын салбарын хүний хувьд би ялгаатай соёл, заншлуудын ижил төстэй талуудыг мөшгин судлах дуртай. Өөрөөр хэлбэл биднийг зааглаж ялгаж байгаа зүйлсийн нэгдмэл мөн чанар, дундын философи нь юу вэ гэдгийг олох нь манлайлагч хүний үүрэг. Бид өдгөө шашин соёлын мөргөлдөөн, зөрчилтэй тайван бус нийгэмд амьдарч байна. Гэсэн хэдий ч үүнийг шийдэхийн тулд гадаад хэл сурч, бусдын соёлтой танилцах хангалтгүй ээ. Харин эдгээр ялгаатай талуудыг ижил болгон нийлүүлэх үнэ цэнийг олох нь л манлайлагчдийн үүрэг. Би хэдий Хятад, Арабаар ярьдаггүй ч Хятад, Араб, Европ хүмүүс нэгэн зэрэг юу бодож байна, юу хүсч байна, юунд тэмүүлж буйг нь ойлгож мэдэрч чаддаг. Тиймээс дахин онцолж хэлэхэд ялгаатай соёлыг судлан ойлгох нь чухал хэдий ч эдгээр соёлуудын ижил төстэй талуудыг нь нөхцөл байдалдаа тулгуурлан олж тогтоох нь бүр чухал юм шүү.

Connectography (Connectivity + Geography) гээд номоо би сая гаргасан. Энэ номны агуулгаар улс үндэстнүүдийн дэд бүтэц, холбоос нь даяар эрх ашиг, нийтийн хэрэгцээний бараа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ (public goods) юм гэдгийг гаргахыг зорьсон. Энэ бол ерөөсөө нэг Америк, эсвэл Хятад, эсвэл нэг Энэтхэг хүний хүсэл биш юм. Энэ сэдэв өөрөө биднийг нэгтгэх, бидний харилцааг дараагийн ахисан түвшинд авч ирэх сэдэв учраас энэхүү номыг би аль нэг талыг барилгүй бичсэн. Би Америкуудын төлөө, эсвэл Хятадуудын төлөө, эсвэл Арабуудын төлөө огт бичдэггүй. Би ХҮНий төлөө бичдэг.    

Таны шинэ ном болох Connectography-д “Connectivity буюу Айлсал гэдэг ойлголт нь 21-р зууны дэлхийн хөгжлийн үндсэн хөдөлгүүр болсон ба аль болох бусадтайгаа сайн холбогдож, айлсаж чадсан улсууд л хожигч болно” гэж дурдагджээ. Гэхдээ холбоосын голд байгаа хөгжилтэй орнууд болох АНУ, Герман, эсвэл холбоос, айлсалын том тоглогч болох Хятад улсууд л энэхүү системээс хожих бус уу? Хөгжиж буй улсуудад яг ямар ач холбогдол үүсгэхийг тайлбарлаж өгнө үү. Эдгээр улсууд энэхүү айлсал, нэгдэлд бүрэн холбогдсоноор үүсэх эрсдэл юу байна?

Яг үнэндээ айлсалаас тоглогч бүр хожно. Жишээ нь, 2002 оноос 2012 оны хооронд Хятад ба Африкийн худалдаа 1800%-р өссөн. Энэхүү худалдааны эргэлтээс хэн хожсон бэ? Хятад улс ба Африк тив аль аль нь хожсон. Хятад улс уул уурхайн түүхий эд, бүтээгдэхүүн хямд авч чадсан, Африк тив суурин газраа хөгжүүлэх, дэд бүтцээ барих мөнгө, хөрөнгө оруулалтыг татаж чадсан. Ийм хоёр оронтой өсөлтийг Африк тив өмнө нь хэзээ ч үзүүлж байсангүй. Ингэж холбогдсоноор Африк тив дэлхийн товаар, уул уурхайн зах зээлийн голлох тоглогч болж гарч ирсэн.

Даяарчлал бүхий эдийн засагт зөвхөн том тоглогчид нь хождог гэвэл бас өрөөсгөл. Худалдаа, санхүүгийн нээлттэй байдал, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ ба хүний чөлөөт шилжилт урсгалаараа дэлхийд тэргүүлдэг топ 20 улсын 17 нь Сингапур, Швейцар зэрэг жижиг зах зээлтэй улсууд байна. Хоорондоо холбогдсон улсуудаас жижиг улсууд нь ямагт ялагч байдаг.   

Индонези, Пакистан, Саудын Араб, Өмнөд Африк зэрэг “дундаж” тоглогчдийн хувьд мөн л эдийн засгаа нээлттэй байлгаж чадсанаар хожсон байдаг. Тэр нь зөвхөн түүхий эд материалаа экспортод гаргана гэсэн үг биш юм. Тэдний үндсэн хэрэгцээ болсон гадаадын хөрөнгө оруулалт,  дэвшилтэт технологи, ур чадвар, туршлага, ноу-хау, дэд бүтэц, бүтээмж,  чанар зэргийг бусадтай холбогдож байж л олж авсан байдаг. Жижиг, буурай орнууд ч энэхүү айлсалаас хоцрох ёсгүй. Магадгүй тэд холбогдоход хэсэг хугацаа зарцуулагдах байх. Энэхүү даяар холбоос, айлсалаас хоцорч үлдэх нэг ч улс энэ дэлхийд байхгүй.

Том зургаар нь харвал энэхүү айлсал, нэгдлээс хэн нэг нь ямар нэг юм алдах эрсдэл байхгүй. Жишээ нь, сүүлийн 25 жилд нийт 10 сая Америкчууд аж үйлдвэрлэлийн салбарт ажлаа байраа алджээ. Гэсэн хэдий ч энэ 10 сая хүний амьдралын өртөг буурч, бусад салбарт, өөр орчинд ажиллах чадвар өсч, цахим хэрэглээ зэрэг шинэ ур чадварыг эзэмшсэн байдаг. Ажлаа алдсан 10 сая хүний ихэнх нь өөр салбарт дээрх чадваруудаа хөгжүүлэн ажилд орсон статистик байгаа. Хэрэв энэ тоог худлаа гэж та бүхэн бодож байгаа бол тооцоод үзээрэй. Хэрвээ ажлаа алдсан Америкууд өөр ажилд орж чадаагүй бол АНУ-ын ажилгүйдлийн хувь 25% байх байсан. Харин одоо 5%-тай л явж байна. Иймээс ажлаа алдсан хүмүүс өөр ажилд орж чаддагаас гадна талаас илүү нь хуучин ажлаасаа нөхцлөө сайжруулж чаддаг байна. Нээлттэй нийгмийн эрсдэл нь зарим хүмүүсийн ярьдаг шиг биш хэдий ч яг ажлаа алдсан хувьд хүний түвшинд өөр. Иймээс бодлого тодорхойлогч нар Герман, Сингапур, Швейцар, Хятад, Өмнөд Солонгос шиг хүмүүсээ сургаж хөгжүүлэх ёстой. Харамсалтай нь АНУ-д шийдвэр гаргагчид нь хүмүүсээ ингэж хангалттай сургаж чаддаггүйгээс болж асуудлууд үүсч байна. Энэ асуудал явсаар байгаад төрийн систем, түүний үр ашигтай механизмтай хүссэн хүсээгүй холбогддог.

Даяарчлал нь бидэнд эерэг нөлөө үзүүлж байгаа. Гэхдээ хувь хүмүүсийн түвшинд зарим нэг сорилт тулгарч байгаа боловч нийтээрээ нөхцөл байдал дээшилж байгаа. Даяарчлалын нэг онцлог бол бизнес ба ажлын байрны байршлыг өөрчлөх нөхцлийг үүсгэдэг. Бодлого тодорхойлогчдын хувьд энэ асуудал дээр ухаалаг шийдвэр гаргах ёстой. Даяарчлалын нөлөөгөөр хурдацтай өсч буй салбар, урсгалын хурдыг бодлогоор сааруулж, бусад хүчин зүйлсийн үр дүнтэй уяах бололцоо бий. Жишээ нь, Америкчууд жилд 10 сая машин үйлдвэрлэх ёстой. Гэхдээ ямар зардлаар үйлдвэрлэгдэх нь сонин биш гэж бодъё (Австрали ба Канад улсуудад яг энэ бодлого хэрэгждэг). 10 сая машин үйлдвэрлэснийхээ дараа жил энэ салбар төрөөс улам их татаас нэхэж, үр ашиг, бүтээмжийн чанар улам бүр муудна. Дэлхийн худалдааны байгууллагын стандартаар бол энэ нь хууль бус үйл ажиллагаанд тооцогдоно. Гэсэн хэдий ч бид ажлын байраа хадгалахын тулд 10 сая машинаа хийдгээрээ хийнэ. Энэ схемээр ажлын байр хадгалах санааг би дэмжинэ. Гэхдээ бид АНУ-ын автомашины салбарын хөгжлийг шууд болон шууд бус утгаар боомилон ямар ч өрсөлдөх чадваргүй болгож байгаагаа анхаарах ёстой. Тиймээс бодлого тодорхойлогчид энэ цаг үед аль салбарын ямар ажлын байрууд дээр тусгай бодлого явуулахаа маш сайн томъёолох ёстой. Магадгүй энэ салбарын хүмүүсийг сургаж өөр салбарт ажиллахад бэлэн болтол нь бэлтгэх ёстой. Яг энэ ажлыг Хятад, Энэтхэг улсууд маш сайн зохион байгуулж байгаа. АНУ үүнээс суралцах ёстой.

Бүх зүйлсийг тэнцвэрийг олж зохистой хэмжээнд хөгжлийг удирдах ёстой гэдэгтэй би санал бүрэн нийлдэг. Би үнэндээ улс хоорондын төгс нээлттэй систем, хяналтгүй хилийн шугам, замбараагүй, удирдлагагүй, зэрлэг капитализмийн эсрэг байдаг. Тодорхой түвшинд бид тусгаар улс, бие даасан үндэстнүүдийн үүрэг хариуцлагыг нуруун дээрээ үүрч явсаар л байх болно. Засгийн газар болгон өөрийн гэсэн үүрэг хариуцлагатай. Ялангуяа Африкийн зарим улсын засгийн газруудын хувьд зарим салбараа эдийн засгийн бодлогоороо хамгаалах, гадны хөрөнгө оруулалтыг аль болох дотроо шингээх стратегиудыг барих ёстой. Эдгээр стратегийг Хятад улстай амжилттай хэрэгжүүлж буй улсууд бол яах аргагүй Замби, Конго, Нигер улсууд юм. Хятад улс Африкийн зах зээл рүү нэвтрэн орж ирж байгалийн нөөц, бараа, үйлчилгээг их хэмжээгээр худалдан авч эхэлсэн. Энэ үед Африкийн улсууд Хятадаас улс, тив дотроо үйлдвэр барьж өгөх хүсэлт гаргахаас гадна нутгийн ажилчдаа сургах, хөгжүүлэх, шинэ ажлын байр бий болгох, дэд бүтцээ хөгжүүлэх шаардлагуудыг тавьсан. Хөгжиж буй улсуудын хувьд чухам ийм л шаардлагыг нөгөө талдаа тавих ёстой. Би энэ чиглэлийг баримтлагч хүн.

McKinsey Global Institute-с хагас жилийн өмнө гаргасан тайланд улс орнуудын хоорондын худалдаа, үйлчилгээ, санхүүгийн орох, гарах урсгалын дэлгэрэнгүй мэдээлэл байсан. Түүнчлэн улс орнуудын айлсал, холбоосын индексийг тооцож гаргаад, Сингапур улс энэ жагсаалтыг тэргүүлсэн байсан. Сингапур шиг жижиг, онцлог улсын давуу ба сул талыг түр хаяад, ер нь хөгжиж буй улсуудад Сингапур улсын бусад улсуудтай хэрхэн харилцан ашигтай хамтран ажиллаж буй туршлагыг үзүүлэх ёстой санагддаг.  Сингапурт амьдарч, төрийн бодлогын чиглэлээр ажилладаг хүний хувьд та үүн дээр ямар зөвлөгөө өгөх байсан бэ?

Сингапур улс бол айлсал, холбоос гэдэг үгсийг үндэснийхээ уриа үгэнд оруулсан дэлхийн цорын ганц улс. Сингапурын эдийн засгийн хөгжлийн зөвлөл “бүтээмж, айлсал буюу холбоос, бүтээлч байдал” (productivity, connectivity, and creativity)-ыг эрхэмлэж албан ёсоор томъёолсон. Сингапур улс нэг хүнд ногдох хүнсний бүтээгдэхүүний импортоороо дэлхийд тэргүүлдэг улс. Түлш, шатахуунаа 100% гадаадаас мөн авдаг. Хүнс болон эрчим хүч, шатахууны маш сайн импортийн түгээлт ба хуваарилалтын системийг бүрдүүлэх ёстой. Хэдий жижиг арал улс боловч 17 тусдаа интернетийн шугамтай. Дахиад 15 шугамыг тусад нь барьж байна. Түүнчлэн Сингапур улс нь цахилгаан тасарсан үед хэрэглэх нөөцөлсөн эрчим хүчний хэмжээгээрээ дэлхийд тэргүүлдэг. Сингапур улсын туршлагаас бусад улсууд айлсал буюу холбоос, бие даах чадвар, үндэсний дархлааг нь судлан суралцах ёстой. Бусадтай хир сайн холбогдож чадна тэр хэмжээгээр улс үндэстний дархлаа хүчтэй байдаг.


Saturday, 6 August 2016

АНУ ба Ази

"The stars" "Leaders of the Next Generation" холбооны судлаач имэйл ирүүлж мэдээлэл өгч байна. Гол мэдээлэл нь АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгууль ба зүүн Ази дахь нөлөөлөл байна. Хэрэв Трамп ерөнхийлөгчөөр сонгогдон АНУ-ын дэлхийн цагдаагийн үүргийг гүйцэтгэхээр бол Хятад ба АНУ хооронд дайн гарах эрсдэл нилээд өндөрсөх аж. АНУ-ын Ази дахь цэргийн бааз, түншүүд болох Япон, Солонгос, Филиппинээс Токио Бээжин хоёр тусдаа яриад эхэлсэн аж. Хэрэв Япон Хятадын талд орвол АНУ ази тив дэх нөлөө, цаашилбал дэлхийн усан зам, далайн тээврийн нөлөөгөө алдах нь байна. Нэг эвгүйтвэл 19, 20-р зуунд барууныханд доромжлуулж байсан Хятадууд ёстой ичсэн хүн хүн ална гэдэг шиг нилээд үзэх нь тодорхой буй аж. ССТV-н сошиал аккаунтуудыг та бүхэн сүүлийн хэдэн өдрөөр шүүгээд үзээрэй. Инстаграм дээр хүртэл арми, цэрэг, зэвсгийн сүр хүчийг үзүүлсэн видео, шторкуудыг эрчимтэй тавьж эхэлсэн байна билээ.
Аль нэг улсад экстрим лидер гарснаар голцуу дайн өдөөдөг сургамжийг Напелеон, Гитлер, Японы эзэнт гүрний генералуудын жишээгээр судалсан байх юм. Трамп дээр энэ магадлал нь өндөр байгаа бололтой. 
НАТО-р дамжуулан Европийг удирдаж буй АНУ Азийг хяналтаасаа алдвал тун удахгүй дэлхийн номер нэг эдийн засаг, мөнгөний эх үүсвэр болох Хятадыг дараа нь гүйцэж чадахгүй нь аж. 
АНУ-ын шинэ ерөнхийлөгчийн хамгийн том сорилт нь Өмнөд Хятадын тэнгисийн асуудал байх нь ээ. Гаагийн шүүхийг үгүйсгэн томорч буй өмнөд хөршийнхөнд АНУ-ын ерөнхийлөгч хэн байх нь чухлаас чухал асуудал. Хятадтай учраа олж чадахгүй бол Вашингтон Сеүл ба Токиод цөмийн зэвсэглэлээр хөөцөлдөх асуудал дээр нь хориг тавихгүй байх байтугай "бодлогоор дэмжих" тухай ч аль хэдийн яригдсан байх юм. Хүчний хамгийн том балансыг ингээд л цөмийн зэвсэг барьдаг байх нь ээ. Энэ дундаас Хойд Солонгос далимдуулж "гео-попдох" магадлал, аюул манай бүс нутагт бүр их болох нь.
Сеүл, Токио, Манила, Вашингтон, Бээжингийн хооронд ямар яриа явж, ямар тохироог босууд нь хийхээс Монголын эдийн засаг, улс төр ч дам дамаа хамаарах нь. Хамгийн энгийн жишээ нь Өмнөд Хятадын тэнгисийн асуудалд хурцадмал байдалд ороод усан зам хаагдвал Австралийн нүүрс Хятад, Япон, Солонгос руу ирэхээ болих. Үүнийг нь ашиглаад бид нам унаад байгаа нүүрсний экспортоо нэмэх боломж ч гэдэг юм уу. 
Дээрээс нь Хятадуудын яриад хийгээд эхэлсэн Шинэ Торгоны Замын хэдэн зуун тэрбум долларын өртөгтэй Евроазийг холбосон дэд бүтцийн нүсэр төсөлд Монгол улс хаана нь, ямар байр суурь, оролцоотой байх юм бол доо? 
Найр, наадам, сандал ширээний баяр нь ч удахгүй дууслаа даа манай хэдийн...

Tuesday, 5 July 2016

Институцийн инноваци

Энэ долоо хоногийн эхээр Хятадын Тяньжин хотод Дэлхийн Эдийн Засгийн Форумын “Зуны Давос” гэж нэрлэгддэг чуулга уулзалт “Аж үйлдвэрийн 4 дэх хувьсгал ба түүний нөлөө” гэсэн сэдвийн дор болов. Энэхүү хурлаас хамгийн их хожиж буй этгээд нь Хятад улс, тэр дундаа Тяньжин хот байнам. Зуны Давосыг Хятад улс 10 дахь жилдээ Тяньжин ба Далянь хотууддаа ээлжлэн зохион байгуулдаг. “Модоор бол 10 жил тордож усаллаа. Одоо үр жимсээ хурааж эхэлнэ ээ” гэсэн өгүүлбэрээр Хятадын ерөнхий сайд Ли форумын нээлтийн илтгэлээ эхлэв.

Хятад улс юу хүснэм?
Хятад улс өдгөө 13-р таван жилийн төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлж байна. Төлөвлөгөөний нэг зорилго нь Тяньжин хотыг Хятадын аж үйлдвэр ба инновацийн төв болон өрнө ба дорныг холбосон ложистик ба технологийн гүүр болгох ажээ. Хятадын ерөнхий сайд Ли Коцянь форумыг нээж хэлсэн үгэндээ “Хятад улс эдийн засгийн реформ ба инновациар улсынхаа хөгжлийн уламжлалт хэв маяг, голлох хөдөлгүүр болсон салбаруудаа тэр чигээр нь шинэчлэнэ” гэж маш хатуу мэдэгдлээ. Нэг цаг орчим үргэлжилсэн түүний илтгэлд уул уурхай, түүхий эд боловсруулалт, хөгжиж буй улс гэсэн ганц ч үг дурдагдсангүй. Харин ч квантум технологи, хиймэл оюун ухаан, инноваци, шинжлэх ухаан гэдэг үгсийг байнга хүчтэй давтаж байснаас гадна “Made in China” гэдэг ойлголтыг бид үндсээр нь өөрчлөх болно гэж 90 гаруй орны 2000 орчим улстөрч, бизнесменүүд цугласан Зуны Давосын форум дээр амлав. Эдийн засгаа уламжлалт хүчин зүйлсээр хэмжихгүй шинэ хэмжээсүүдээр хэмжих ба үүний хамгийн том нь инноваци байх болно хэмээв. 
Түүнчлэн Ерөнхий сайд Ли Коцянь улсын өмчийн бүх аж ахуйн нэгжүүдээ технологийн болон засаглалын инноваци хийхийг уриалж, гүйцэтгэх захирлуудтай нь үүлэн тооцоолуур, квантум физик, хиймэл оюун ухаан ярьж, зочдын өмнө хятадуудын хийсэн супер ухаалаг дугуй (super smart bicycle) унаж үзүүлэх нь үнэтэй машин тэрэг, онгоцоор гангалж онгирдог бидний хажууд дэлхийн том гүрний удирдагч гэхэд “жул” ч юм шиг санагдсаныг нуух юун. Хятадын амбиц бол дэлхийн санхүү ба технологийн салбарыг базна гээд шулуухан л хэлж байна. Товхондоо хэлэхэд, Хятад улс дэлхийн эдийн засгийн локомотив буюу зүтгүүр болсон. Бидэнд мөнгө, санхүүгийн нөөц байна. Харин үүнийгээ менежмент, маркетинг, судалгаа ба хөгжүүлэлт (R&D), инноваци, шинжлэх ухаан, технологиор солиход бэлэн байна гэж зарлалаа. 
Тяньжин хот юу хожив?
Энэхүү форумын дундуур 250 тэрбум долларын эдийн засаг бүхий Тяньжин хотыг удирддаг дарга нь гадаадын старт ап компаниуд, энтрепренерүүд манай хотод ирж ажиллаачээ гэж уриалаад, хэрэв бизнес, санаа чинь миний хотод амжилтгүй болбол бид эрсдлийг чинь мөнгөөр нь танд буцааж төлье хэмээн зарлаж “онгиров”. Тяньжин хотын ДНБ нь 1.65 их наяд юань буюу 250 тэрбум ам.долларт хүрсэн байна. Өөрөөр хэлбэл Тяньжин хотын нэг хүнд ногдох ДНБ нь 17,000 ам.долларт хүрчээ. 2016 оны эхний улирлын байдлаар ДНБ нь 9.1 хувиар өссөн үзүүлэлттэй байгаа нь Хятад улсын өсөлтөөс даруй 2 дахин өндөр үзүүлэлт юм. Зөвхөн энэ хот 2017 онд нийт 10,000 аж ахуйн нэгжийг өөрчилж, технологи болон засаглалын инновацийг хэрэгжүүлнэ гэж байна. Компаниудын тоног төхөөрөмжийг шинэчлэхийн тулд тусгай санхүүгийн хөтөлбөр хэрэгжүүлж, хот нь зээл ба лизингийн бодлогоор дэмжиж буй аж. Энэ 2016 онд гэхэд л нийт 12,000 компани хаагдаж дампуурна, эсвэл тэдний үйлдвэрлэлийн хүчин чадлыг багасгах, агаарын бохирдол ба үр бүтээмжгүй шугамуудыг нь шууд хаах төлөвлөгөөг хэрэгжүүлж байна. Энэхүү хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхийн тулд Тянжин хот нийт 48 тэрбум юанийг компаниуддаа өгч давхар татварын бодлогоор дэмжиж байна. 
Хятад улсын бодлогыг хэрэгжүүлэн тус хот “The special entrepreneurial and Innovative Zone”-ийг байгуулснаар 2016 оны эхний хагасын байдлаар энэхүү бүст нийт 1,781 старт ап компани бүртгүүлжээ. Энэ нь сар бүр 300 шинэ бизнес, шинэ компани бий болж байна гэсэн үг. Орон нутгийн захиргааны мэдээллээс харвал дээрх компаниудаас 23 нь том бизнес болж жил бүр 1.5 сая ам.доллараас дээш хэмжээний татварыг хотод нь төлнө гэж тооцоолж байна. Энэхүү тусгай бүс нь 2015 оны 9 сард нээгдсэн бөгөөд Тяньжин хотын Binhai New Area хэсэгт байрладаг. Бүсийг байгуулахын тулд Тяньжин хот нэг тэрбум юанийн хөрөнгө оруулалт хийж тусгай журам, бодлогыг мөрдүүлж байна. Үүний үр дүнд барууны бараг бүхий л том корпораци болох Airbus, John Deere, Honewell, Schneider, Otis, Siemens, Toyota зэрэг компаниуд аль хэдийн ороод ирсэн байх юм. Хотын захиргааны бодлогоор агаар ба сансрын технологи, хүнд ба хөнгөн үйлдвэрлэл, био технологи, химийн үйлдвэр, электроникс ба мэдээллийн технологи, эрчим хүч ба сэргээгдэх материал, батлан хамгаалах технологи ба шинжлэх ухаан гэсэн 8 багц салбарыг сонгон хөгжүүлж, энэ нь эргээд Тяньжин хотын эдийн засгийг чирж явж байна. Энгийн жишээ дурдвал, Тяньжин хот жилд 44 Эйрбас А320 онгоц, 70 нисдэг тэрэг, 200 автомат жолоодлоготой онгоц үйлдвэрлэн шууд зах зээлд нийлүүлдэг болжээ. 
Хамгийн сонирхолтой нь, зургаан тэрбум юанийг Тяньжин хотын захиргаа гадаад ба дотоодын хөрөнгө оруулалттай старт апийн эрсдлийг хааж нөхөн төлбөр өгөх зорилгоор банкуудад байршуулан старт ап компаниудад олгосон зээлийн эрсдлийг нь шууд хааж байна. Найдваргүй болсон жижиг дунд бизнес, старт апийн зээлийн 50%-ийг хаах зорилгоор хот нь ингэж мундаг дэмжжээ. Ирэх жилээс энэхүү сангаа найдваргүй зээлийн 70 хүртэлх хувийг хаах зорилгоор хэмжээг нь ихэсгэж буйгаа ч форумын үеэр зарлаж байх юм. Ялангуяа мэдээллийн технологи, экспортын бүтээгдэхүүнүүд ба хөдөө аж ахуйн салбарт инноваци хийж буй компаниуд дээр онцгойлон ач холбогдол өгч буй аж. 
Боловсролын салбарын боловсрол
Хятад улс эдийн засгийн нийлүүлэлт дээрээ суурилсан реформ хийж байна. Өөрөөр хэлбэл, хамгийн чанартай бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг хамгийн бага өртгөөр, өндөр бүтээмжтэйгээр хийх тухай юм. Энэ реформыг хийхэд инженерүүд хамгийн чухал хүчин зүйл болдог ажээ. Монгол улс шиг жижиг зах зээлтэй, дотоодын хэрэглээ багатай улсын хөгжлийн түлхүүр нь магадгүй гадагш чиглэсэн эдийн засгийн нийлүүлэлтийн бодлого байхаар. Үүний тулд мэдээж Хятад болон бусад улсуудын хийж чадахгүй зүйлсийг, эсвэл хийж байгаа зүйлсийг нь илүү бага өртгөөр, илүү чанартай хийхээс гадна бусдад зарж борлуулж чаддаг байх шаардлагатай бид хүссэн хүсээгүй тулж байна. Бидэнд ийм боловсон хүчин, хүний нөөц байна уу? Эдгээр өндөр түвшинд бэлтгэгдэх мэргэжилтнүүдийг бэлдэж чадах дэлхийн стандартын дагуу үйлчилгээ үзүүлж буй мэргэжлийн боловсролын институциуд Монголд маань байна уу? Байгаа хэд маань чанартай үйлчилгээ үзүүлж чадаж байна уу гээд олон асуултууд зүй ёсоор урган гарах ажээ. 
Дэлхийн эдийн засгийн форумын хийсэн судалгаагаар Монгол улс маань хоёр жилийн өмнө боловсролын салбарын чансаагаараа дэлхийн 122 улсаас 76-д жагсаж байв. Харин боловсролын системийн чанараараа 115-р байр буюу бараг хамгийн ард нь давхиж явна. Менежментийн сургуулиудын чанарын үзүүлэлт хамгийн муу буюу 116-р байранд байгаа нь бид удирдахуйн ухаанаараа бусдыг хараахан бишрүүлж чадахгүйг илтгэж байна. Сонирхолтой нь математик ба шинжлэх ухааны боловсролын чансаагаараа 60-р байранд орсон нь Монгол улсын боловсролын салбарын хамгийн өндөр үзүүлэлт болжээ. Болсон болоогүй хуульч, эдийн засагч төрүүлэх гэж үзэж байснаас инженерийн чиглэлд бодлогоо тодорхойлбол энэ нь өөрөө Монгол улсын хамгийн том давуу тал болж болох юм биш үү?
“Аз ба Эз”-ийн хөрөнгө оруулалт
Тяньжин хотын жишээ рүү эргээд орвол, хотын удирдлага том төслүүдээсээ гадна жижиг дунд бизнесүүдийг ч огт орхиогүй байна. Тус хотод нийт 72,000 жижиг дунд аж ахуйн нэгжүүд байгаагаас 3,400 нь асар ирээдүйтэй технологийн компаниуд аж. Тяньжин хотын дарга энэ жилдээ 100,000 жижиг дунд бизнесийг хотдоо байгуулж, тэдгээрийн 5,000-ийг нь Хятад даяар эсвэл дэлхийд алдартай технологийн компаниуд болтол нь дэмжих төлөвлөгөөтэй ажиллаж буй гэнэ. Тус бүр нь 50 сая юанийн хөрөнгө оруулалтаас эхэлж байгаа, нийт өртөг нь 300 тэрбум юаниар хэмжигдэх нийт 603 төслийг Тяньжин хот үйлдвэрлэл, үйлчилгээ ба дэд бүтцийн салбартаа хэрэгжүүлж эхэлж байна. Энэ нь хот ба улсын түвшинд хийж буй энтрепренер үйл ажиллагаа юм. 
Улаанбаатар хот, Монгол улс яагаад ийм байж болдоггүй юм бэ? Бондын мөнгөнөөс энэ салбарт, ийм төслүүдэд хир мөнгө хуваарилагдсан юм бол?
Инноваци ба энтрепренер гэдэг үгсийг бараг өмчлөөд шахуу авчихсан, нийт 50 гаруй нобелийн шагналтнуудыг төрүүлсэн АНУ-ын MIT гээд сургууль байдаг. Өнөөгийн энэ статус, нэр хүнд, чанарыг бий болгох гэж 100 гаруй жил асар олон асуудалтай тулгарч давж гарч ирсэн түүхтэй. Амжилтын нууц нь анхнаасаа ашгийн төлөө ажиллаагүйгээс гадна үнэхээр мэдлэгийг хүний өмч буюу бодитой үнэлэгдэх хөрөнгө болгож чадсан гавьяатай боловсролын институци юм. Яг энэхүү сургуулийн загвараар ажиллаж эхлээд удаагүй байгаа “Шинэ Монгол” технологийн дээд сургууль өөрсдийгөө мөн л NMIT буюу New Mongol Institute of Technology гэж цоллон дэлхийн боловсролыг Монголдоо түгээхээр хичээн ажиллаж байгааг олж мэдсэндээ хувьдаа маш их таатай байна. Тус сургуулийг үүсгэн байгуулагч Галбадрах, Ганзориг захирлууд өөрсдөө Educational Venture буюу боловсролын салбарын аз ба эзийн хөрөнгө оруулагчид юм. Энэ салбарт хувь хүнийхээ цаг зав, мэдлэг, боловсрол, хөрөнгө мөнгийг зарцуулж тодорхой хэмжээний үр дүн гарч буй боловч хамгийн том амжилт нь Монгол улсын боловсролын системийг бага багаар нь дэлхийн стандарт руу аваачиж буй алхам билээ. 
Боловсрол бол хөгжлийн түлхүүр гэж хүн болгох шахуу тунхагладаг атлаа бодлогын түвшинд ялангуяа инженерийн боловсрол дээр бид бүхэн салбараараа, улсаараа том зургаа харах цаг нь болжээ. Хуучин автомашин ба ухаалаг гар утасны үнээр нь бид бүхэн Монголын боловсролын салбараа үнэлж, тэрхүү төлбөртөө таарсан үйлчилгээг авч байна. Байр орон сууц, авто машинаа дунд ба урт хугацааны хөрөнгө оруулалтанд тооцож худалдаж авдаг атлаа боловсролд зарцуулж буй мөнгөө шууд зардалд тооцдог ард түмэн мөнхөд баймааргүй байна бултаараа! 
Шинэ зорилго
Монгол хүн бүрийн бахархал болсон хүн бол Чингис хаан. 13-р зуунд дэлхийн дайдыг эзэлж байсан морьтон баатрууд бяр хүч, ааг омогоороо ертөнцийг чичрүүлж байлаа. Үүнтэй агаар нэгэн боловсролтой залуус, ялангуяа нарийн мэргэжлийн үндэсний инженер залуус маань дотооддоо төдийгүй гадагшаа чичрүүлэх шаардлага нэгэнтээ ирсэн байна. 13-р зуунд эзэнт гүрний хийж байсан дайныг 21-р зууны залуус бид мэдлэгийн дайнаар орлуулах үүргийг хүлээж гэмээнэ дэлхийн хөгжилтэй мөр зэрэгцэн алхахаар байна. 
“Шинэ Монгол” технологийн дээд сургуулийн багш, оюутнууд, удирдлагуудтай нь уулзаж ярилцаж байхад бидний хамгийн дуртай хичээл философийн хичээл гэж дурдаж байсан нь анхаарлыг маань өөрийн эрхгүй татсан юм. Шинжлэх ухаан, мэргэжлийн хүнд хичээлүүдээс илүүтэйгээр амьдралын үнэ цэнэ, философийн хичээлийг онцлон, тэр нь бүр сургууль даяараа оюутнуудын хамгийн дуртай хичээл нь болсон гэхээр өөрийн эрхгүй бахархал төрнө. Энэ бол яах аргагүй Шинэ Монгол залуусын Шинэ Зорилго юм.  
Ажлын бүтээмж, үнэ цэнээ өсгөхийн тулд хүмүүн бодгаль бид хоорондоо бус роботуудтай өрсөлдөх болоод удаж байна. Нилээд өндөр чадвартай оёдолчны 30 минутаас 1 цагийн дотор оёж гаргадаг жинсэн өмдийг үйлдвэрийн робот 18 секүүндийн дотор ямар ч алдаагүй өгөгдсөн хэмжээгээр тачигнатал оёод гаргаад ирж байна. Хятадын нэгэн агаар шүүгчийн үйлдвэр 560 робот суурилуулаад 22,000 ажилтнаа шууд халж байна. Хятад улс үйлчилгээний салбартаа 2020 он гэхэд нийт 4.6 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийж роботжуулахаа мэдэгдлээ. Ялангуяа насжилт өндөр болж байгаа Япон, Хятадын эрүүл мэндийн салбарт 80 настай буурайнуудыг нь 60 настай сувилагч нар асрахаас өөр хүний нөөцгүй болж байгаа асуудлыг роботоор шийдээд эхэлсэн байна. Түүнчлэн Uber ба Volkswagen компанийн захирлууд зэрэгцээд маш сонирхолтой мэдэгдэл саяхан хийлээ. Uber-ийн гүйцэтгэх захирал ирээдүйд машин худалдаж авах хүн байхгүй болно. Машин бол хүний өмч гэхээс илүү нэг удаагийн аяга таваг шиг хэрэгтэй үедээ ашиглаад орхидог тээврийн хэрэгсэл л байх ёстой гэж байна. Харин Volkswagen-ийн гүйцэтгэх захирал бид 2025 он гэхэд Mobility Operator болно гэж мэдэгдсэн байх юм. Өөрөөр хэлбэл машин зардаг компани биш машин ба тээврийн үйлчилгээ үзүүлдэг компани болно гэсэн үг.
Сайтар анзаарвал дэлхий даяар green economy, shared economy, circular economy гээд концепцүүд хүчтэй явж, бүр ажил болоод эхэллээ. Том компаниуд ч дагаад стратеги, бизнес моделио бодитой өөрчлөөд эхэллээ. Боловсролын байгууллагууд ч гибрид бүтэц рүү орж байна. Бүр сайн анзаарвал энэхүү асар том өөрчлөлтийн үндэс суурь нь дахиад боловсролын салбар нь болж байна. Энэхүү институцийн инновацийг бид хийх цаг нь болжээ. Чухам л үүнийг хэнээр ч хэлүүлж, шахуулалгүй хийгээд эхэлсэн Шинэ Монгол Технологийн Дээд Сургуулийн хамт олны өмнө мэхиймү.

Tuesday, 7 June 2016

Trolley Dilemma


Сонголтын золиос

Асуудлыг томоор харахыг хичээвэл юм болгон философи мэт. Хэрэв та хурдан галт тэрэгний зогсоол дээр зогсож байгаад асар хурдтай ирж буй галт тэрэгийг анзааралгүй зам засварын ажил хийж буй 5 залууг харжээ. Тэдэнд анхааруулах ямар ч боломж байхгүй, дээрээс нь тэд галт тэрэг ирж буйг харсан ч замаас нь амжиж гарч ирж чадахгүй дайруулаар байжээ гэж төсөөлье. Харин та гэнэт уг хурдан галт тэрэгний замыг солих хавхлагын хажууд зогсож буйгаа анзаарлаа. Замыг нь сольж өөр тийшээ шилжүүлэхэд тэр шилжсэн зам дээр нь нэг залуу согтуу хэвтэж байв. Та төмөр зам дээр ажиллаж буй 5 залуугийн амийг аврахын тулд замыг нь сольж согтуу залуу руу хурдан галт тэрэгийг шилжүүлэх байсан уу?

Үүнийг “Сонголтын золиос” буюу “Trolley Dilemma” гэх агаад 1967 онд философич Philippa Foot анх гаргаж ирсэн бөгөөд 1985 онд Judith Jarvis Thomson улам хөгжүүлсэн түүхтэй аж. Энэхүү сонголтын золиос нь биднийг өдөр тутам хийдэг үйлдлийнхээ үр дүнг тооцоолох, бидний хийсэн үйлдэл ёс суртахуун ба үнэ цэнийг агуулж чадаж байгаа эсэхийг шалгадаг сонгодог арга юм.

Ёс суртахуун гэгч энэүү зүйл биднийг амьдрал дээр олон зүйл дээр сорьж байна. Жишээ нь: дайн эхлүүлэх, хүнийг ялгаварлан гадуурхах, дроны зохистой хэрэглээ, үр хөндөлт, нэгэн эдгэшгүй өвчин туссан хүнийг зовоолгүй бурхны оронд илгээх эсэх гэх мэт асуудлууд дээр бид байнга хоорондоо маргалддаг.

Харин одоо дээрх хурдан галт тэрэгний жишээнээс арай өөр жишээг авч үзье. Галт тэрэгний зам дээрх гүүрэн дээр та зогсож байжээ. Яг галт тэрэгний зам дагуу мөн л 5 ажилтан ирж буй эсэхийг нь анзаарах, сонсох завдалгүй ажиллаж байв. Сонсож, мэдсэн нь замаас гарч амжихгүй дайруулахаар байв. Энэ удаад галт тэргийг өөр зам руу шилжүүлэх хавхлага байсангүй. Харин гүүрэн дээр таны хажууд нэгэн тарган эр цуг зогсож байлаа. Хэрэв тэр эрийг түлхээд хурдан галт тэрэгний зам руу унагаавал ямар ч байсан зам дээр ажиллаж буй 5 хүн хүртэл явж чадалгүй галт тэрэг зогсоно гэдэг найдлага танд 100 хувь байв. Та тэр хүнийг түлхэж хөнөөгөөд нөгөө 5 хүний амийг аврах байсан уу?

Дээрх 2 жишээг хүмүүсээс асуухаар ихэнх хүмүүс эхний жишээн дээр хавхлагыг түлхэж 1 хүний амийг зольж 5 хүнийг аварна гэж хариулдаг бол 2 дахь жишээн дээр ихэнх нь тарган эрийг гүүрнээс түлхэхгүй 5 ажилтаны амийг харсаар байж галт тэргэнд өгөх сонголтыг хийдэг. Үр дүнг нь тооцох юм бол аль аль нь нэг хүний амийг зольж таван хүн аварч байна. Гэтэл хүмүүс мораль буюу ёс суртахуунаас шалтгаалж өөр өөр сонголтыг хийдэг байна.

Дахиад л төсөөлж үзье л дээ бүгдээрээ. Та өөрийгөө эмч гээд бодно уу. Яаралтай эрхтэнээ солиулахгүй бол амиа алдах 5 ажилтан таны гар дээр байна. Гэтэл хөл нь хугарсан болохоос дотор цул 5 эрхтэн нь эв эрүүл залуу гараад ирлээ. Та тэр залуугийн 5 цул эрхтэнг авч амийг нь золин нөгөө 5 өвчтөндөө эрхтэн суулгах мэс засал хийж амийг нь аврах байсан уу? Энэ бол галт тэрэгний эхний жишээтэй яг адил жишээ юм. Гэвч ихэнх хүмүүс хөл нь хугарсан эрийн амийг солих сонголтыг хийдэггүй.

Хүмүүн гэдэг бодгаль бидний зөн совин, ёс суртахуун маань тэр болгон логиктой, тууштай, бас итгэлтэй байж чаддаггүй аж. Тэгэхээр бидний зөн совин, ёс зүйд нөлөөлдөг өөр хүчин зүйл байгаад байна. Дээрх галт тэрэгний 2 жишээний хувьд нэг нь хүнийг түлхэж хөнөөж байхад нөгөөг нь бид азгүй тэр хүний хувь тавилантай нь холбон тайлбарлахаар байна. Ухаан нь агсан эсвэл асан?

Тархины мэдрэл, эс судлалын түвшинд эрдэмтэд дээрх хоёр галт тэрэгний жишээг хүмүүс дээр туршихдаа тархины аль хэсгүүд нь илүү их ажиллаж хүмүүсийг шийдвэр гаргахад нь нөлөөлж буйг судалжээ. Галт тэрэгний хавхлага сольж 5 хүнийг аварч 1 хүнийг шууд бусаар хөнөөж буй үйлдэл дээр хүний тархины логиктой сэтгэх, асуудалд рациональ буюу эрүүл ухаанаар хандах функцуудыг идэвхжүүлж байжээ. Харин тарган залууг гүүрнээс түлхдэг жишээн дээр хүмүүс сэтгэл хөдлөл дээрээ шууд суурилан сонголтыг хийж байв. Энэ нөхцөлд бидний сэтгэл хөдлөл дээрээ суурилан гаргаж буй шийдвэр болгон зөв байж чадах уу амьдрал дээр? Эсвэл бид 5 хүний амийг аврахын тулд 1 хүний амийг золих ёстой юу?

20 хоногийн дараа болох УИХ-н сонгуульд сонгогч та бид тархиныхаа аль хэсгийг идэвхижүүлэн сонголтоо хийх ёстой юм бол оо? Хийх сонголтынхоо үр дүнг бид харж, тооцоолж, төсөөлж чадах уу? Эсвэл сэтгэл хөдлөл дээрээ суурилан хайрлан, өрөвдөж, эсвэл үзэн ядах сэтгэлээр төрийн эрх барих дээд байгууллагын төлөөллөө сонгож өөрсдөө сонголтынхоо золиос болох уу?

Сонголт та бидний гарт хэдий ч бидний хэн хэн нь сонголтын золиос болохыг хэзээд үл хүснэм!

Monday, 30 May 2016

New MIT

МЭДЛЭГИЙН ДАРХЛАА

Монголын боловсролын салбарт цоо шинэ стандарт тогтоож, эцэг эхчүүд, сурагчдын хандлагыг өөрчилсөн сургууль бол яах аргагүй “Шинэ Монгол” сургууль юм. Амжилттай эхэлсэн бага сургуулийн бүтцээ өргөжүүлэн, ахлах сургууль, бүр технологийн дээд сургууль байгуулсан буй нь сонирхлыг минь багагүй татав. Нано технологи, инноваци, энтрепренер гээд ид моодонд орж, бид мэддэг юм шиг мөртлөө мэддэггүй ойлголтуудыг Монголд нутагшуулж буй “Шинэ Монгол Технологийн Дээд Сургууль”-ийн гүйцэтгэх захирал адил нэртэй амьдаа Ч.Ганзориг багштай зорьж очиж сонирхолтой яриа өрнүүлснээ сийрүүлэн буулгалаа.

Ванчигийн Ганзориг: Боловсролын салбарт “Шинэ Монгол” аль хэдийн брэнд бүтээгдэхүүн болжээ. Бага сургуулиар эхэлж байсан та хэд одоо бүр дээд сургууль байгуулан захирлаар нь та ажиллаж байгаа юм байна. Энэ сонирхолтой бөгөөд шинэ төслийг удирдаж буй Ч.Ганзориг гэдэг хүнтэй эхэлж сайтар танилцъя?

Чимэдийн Ганзориг: Би Баянхонгор аймгийн уугуул. Монгол хэлний багш Чимэд гээд хүний хүүхэд. 1983-1988 онд МУИС-ийг химич, химийн багш мэргэжлээр төгссөн. Магистрын зэргээ би 1993 онд байгалийн ухаан, инженер, цахилгаан химийн чиглэлээр Хятадын Фудоны Их Сургуульд хамгаалсан. Хятадад байх хугацаандаа би барууны гуравдагч улсуудад судалгаа, шинжилгээний ажил хийх ёстой юм байна даа гэж бодож явж байгаад 1994 оноос Япон улстай холбогдож эхэлсэн юм. Орост сурч байсан миний Хятад профессор ч надад Хятад, Монгол, Орос адилхан социалист улс, чи Америк юм уу Япон явж судалгаагаа үргэлжлүүлэх ёстой гэж захидаг байсан. ЮНЕСКО-ийн тэтгэлэг аваад надад 1994 онд Японы MIT болсон Токиогийн Технологийн Дээд сургуульд 1 жил суралцах завшаан тохиосон. Японоос буцаж ирээд 1997 онд би Монголдоо физик, химийн шинжлэх ухаанаар тухайн үедээ дэд докторын зэрэг, одоогийнхоор бол докторын зэрэг хамгаалсан. Дэд докторын зэргээ хамгаалсны ердөө 7 хоногийн дараа би Токиогийн Технологийн Дээд Сургуулиас инженерийн ухаанаар докторын зэрэг хамгаалах урилга хүлээн авсан юм. Энэхүү 2 дахь докторын зэргээ инженерийн ухаан, тэр дундаа био технологи, нано технологийн салбарт би 2000 онд Японд улсад хамгаалсан. Японд 2 дахь докторын зэргээ хамгаалах үедээ би дөнгөж 35 настай байсан. Тухайн үедээ их л хожуу хамгааллаа гэж бодож байсан боловч одоо бодоход нэлээд эрт хамгаалсан байдаг.

В.Г: Японд доктороо хамгаалсны дараа хаана, юу хийнэ гэж төлөвлөж байсан бэ?

Ч.Г: Тухайн үед би гэр бүлтэйгээ цуг Японд байсан. Зорилго Америк явж ажиллах байсан. Америкийн топ 10 сургуулийн нэг болох Princeton-ийн их сургуульд пост доктороо хийх хүсэл байсан. Энэ сургууль маань физикээр, хагас дамжуулагчийн чиглэлээр маш хүчтэй ба А.Эйнштэйн насан өөд болтлоо энэ сургуульд ажиллаж байсан юм. Энэ тухайгаа Япон багштайгаа нэлээд зөвлөлдсөн бөгөөд тухайн үед багш маань Япон, Америкийн хувьд нэг их академик ялгаа байхгүй ээ, чи гэр бүлтэйгээ Америкт очоод Америкийн их сургуульд шууд хүлээн зөвшөөрөгдөхөд хүнд байх болно. Тэрний оронд чи эндээ үлдээд миний төсөл дээр 5 жил ажиллачих гэж хэлсэн. Эдгээр төслүүд нь комьютерийн хагас дамжуулагчийн судалгаа, органик транзистор, нано ба молекул технологийн үндэс болон материалын судалгаа, мөн цахилгаан хими буюу нарын зайн чиглэлийн төслүүд байсан. Би хэсэг бодож байгаад энэ саналыг нь хүлээн авч 2006 онд хүртэл эдгээр төслүүд дээр нь ажиллаад нэмж сунгаад 1 жил Токиогийн Технологийн Дээд Сургуульд зочин профессор буюу visiting professor-р био молекулын чиглэлээр ажиллаад Монголдоо буцаж ирсэн. Тухайн үедээ магистерийн оюутнуудыг удирддаг байсан ба ажиллаж байх хугацаанд над дээр 3 Өвөр Монгол оюутан докторын зэргээ хамгаалж байлаа. 2007 оноос би МУИС-ийн хими технологийн тэнхимийн эрхлэгч, профессороор ажилд орж байсан.

Мэдлэгийн болон технологи дамжуулалт хийх, старт ап-ийн тогтолцоо нь энтрепренершипийн амин зүрх

В.Г: Монголдоо ирээд ямар ажлыг хамгийн түрүүнд барьж авсан бэ?

Ч.Г: Ирээд удаагүй байхад ерөнхий сайд байсан Жасрай гуай дуудаад өндөр технологи, ялангуяа нано технологийн салбарыг чи аваад явбал яаж байна гэсэн санал тавьсан. Ингээд би энэхүү төсөлд нь оролцоод МУИС дээр 2007 оны хавар нано технологийн үндэсний анхны төв, бусад дагалдах 3 лабораторийг Токиогийн Технологийн Дээд Сургуулийн тоног, төхөөрөмжийн тусламжтайгаар байгуулж байсан. Тухайн үед МУИС-ийн захирал байсан Ганцог болон Боловсролын яамнаас биднийг их сайн дэмждэг байснаас гадна яг тэр үед инновацийн үндэсний хөтөлбөрийг төр баталж, ШУ-ийн мастер төлөвлөгөөг гаргаж байсан. 2008 онд Монголдоо анхны салбар дундын магистерийн хөтөлбөрийг нано технологийн чиглэлээр нээж, анхныхаа 15 оюутныг салбар салбараас буюу физик, хими, биологи, био технологи, анагаахын салбаруудаас авч байлаа. Харамсалтай нь нэг их удалгүй Монголд нано технологи хөгжинө, хөгжихгүй гэдэг маргааны улмаас энэхүү төсөл, төслийн санхүүжилт зогссон. Тухайн үед нийт 193 сая төгрөгийн төсөвтэй байсан нь Японы дунд зэрэглэлийн нэг профессорын л жилийн судалгааны төсөв юм. Эдгээр төслүүдээр нийт 46 оюутан дамжсан байдаг. Маш зөв эхэлсэн бодлого шийдвэр гаргагчдын гаргасан алдаанаас болж зогссонд одоо ч харамсдаг. Тэр үед 3 нь ч төсөл явж байсан бөгөөд удалгүй Ганцог захирал дуудаад МУИС-ийн сургалт эрхэлсэн тэргүүн дэд захирлаар ажиллах саналыг тавьсан. Энэ хугацаандаа их сургууль инноваци, энтрепренершипийг хөгжүүлэх анхны концепцыг хийгээд цаашаа судалгааны ажлаа үргэлжлүүлэн хийх, нано технологи ба инновацийг Монголд хөгжүүлэхийн тулд өргөдөл өгөөд ажлаасаа гарч байсан юм. 2001 оноос MIT сургалтын хөтөлбөрүүдээ бакалаврын төвшинд нээлттэй болгож онлайнаар тавиад эхэлсэн юм. 2003 оноос Хятадууд, Вьетнамууд, 2005 оноос Японууд энэ хөтөлбөр дээр нь ажиллаж эхлээд бужигнаж байсан үе. Би мөн 2005 оноос энэ хөтөлбөрийн талаар Монголын төрийн өмчийн их, дээд сургуулиуд руу мэдээлж, ач холбогдлыг ойлгуулахыг хичээж байсан боловч харамсалтай нь төсвүүд нь шийдэгдээгүй юм. Төсвөөс гадна Монголд энэ концепцыг хүлээн авах хөрс нь бүрдээгүй, түүнчлэн уламжлалт их сургуулиуд дээр энэхүү схемийг шууд хэрэгжүүлэхэд учир дутагдалтай нь анзаарагдсан. Тухайн үед МУИС-ийн ректор байсан Төмөр-Очир захирал тэр үед намайг МУИС-ийн эрдэм шинжилгээ, инноваци эрхэлсэн дэд захирлаар ажиллахыг урьж би энэ ажлыг нь 3 жил буюу 2013 он хүртэл хийсэн. Энэ үед их сургуулиудын менежментийн талаар, бодлого, стратеги боловсруулах, төсөл хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэх талаар ннлээд их туршлагатай болсон. Мэдлэгийн болон технологи дамжуулалтыг хийх, старт ап-ийн тогтолцоо, экосистемийг бүрдүүлэх гэсэн 2 зүйл нь энтрепренершипийн амин зүрх байдаг. Энэхүү тогтолцоог МУИС дээр маш зоригтойгоор 2012 онд технологи дамжуулах төвийг үүсгэн байгуулснаар эхэлж байлаа. Үр дүнд нь MIT-ийн форматаар төвийнхөө ажилчидтай хамт анхны технологи дамжуулах ба оюуны өмчийн цогц журмыг боловсруулсан. Үүнтэй давхцаад 2012 онд Монгол улс инновацийн тухай хуулийг баталсан. Энэхүү хуулийг боловсруулахад би МУИС-ийн багш нарынхаа багийг удирдан оролцож байсан. Энэхүү хуультай холбоотой судалгаа хийж байхад үр дүн нь тухайн үедээ их сургуулиуд ба хувийн хэвшлийнхэн хоорондоо ойлголцож ажиллаж чаддаггүй юм байна гэж гарч байсан.

В.Г: МУИС-д удирдах албан тушаал хашиж явсан та яаж яваад Шинэ Монгол сургуультай холбогдсон юм бэ?

Ч.Г: Энтрепренер их сургуулийн загварыг судалж боловсруулж явахдаа загвар, дүрэм журам, стратеги бодлогоос гадна энэхүү реформыг Монголдоо амжилттай хэрэгжүүлэхийн тулд боловсролын институцийн бүтэц ба чадварлаг, мэргэжлийн боловсон хүчин маш чухал гэдгийг ойлгосон. Монголын их, дээд сургуулиудын хөгжлийг 3 шатанд хувааж болно. Эхнийх нь улсын төсвөөс бүрэн санхүүждэг, хуучин Зөвлөлтийн системийн схем, удаах нь ардчиллын үеийн буюу оюутны төлбөр дээр суурилсан үлбэгэр маягийн тогтолцоо 1990-2010 он хүртэл үргэлжилсэн. Харин 2011 оноос эхлэн судалгаа ба энтрепренер хосолсон загвар рүү тэмүүлж байна гэж хэлж болно. Тэр ч утгаараа 2013 онд би Шинэ Монгол сургуультай анх холбогдон энд ирж ажиллаж байна.

мэдлэг бол өмч

В.Г: Энтрепренер сургууль гэхээр заавал технологийн сургуулиудтай холбогдох албагүй биз дээ?

Ч.Г: Огт албагүй. Бүх чиглэлтэй холбогдоно. 2000 оноос эхлэн дэлхийн том сургуулиуд сургалт, судалгаагаа сайн барьж ажиллахаас гадна үйл ажиллагааны хүрээ нь аль хэдийн энтрепренер схем рүү шилжчихсэн байсан. Жишээ нь, Япон, Солонгос, Герман, Сингапур, Тайвань, Финланд гэх мэт. Ер нь их сургууль нь өөрөө байгаль ба нийгмийн ухаан дээр суурилсан байдаг. Амжилттай яваа дэлхийн их, дээд сургуулиудыг харахад инженер, анагаах, ХАА, менежментийн салбарууд нь санхүүгийн хувьд сургуулиа тэр чигээр нь чирч явдаг юм. Энэ ч утгаараа мэдлэг дээр суурилсан хэрэглээний салбар болох инженерийн чиглэл асар чухал гэдгийг олж харсан. Яг энэ загвар болох MIT (Massachusetts Institute of Technology)-ийг би нэлээд судлахаас гадна өөрөө хэд хэдэн удаа очиж үзсэн.

В.Г: Дэлхийн олон шилдэг их сургуулиудын загвараас яагаад заавал АНУ-ын MIT-н загвар Монголд таарах ёстой гэж?

Ч.Г: 130 гаруй жилийн түүхтэй энэ сургуулийн түүхийг нь үзвэл сургалт, судалгаанаас гадна АНУ-н болон дэлхийн нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд асар хүчтэй нөлөөлөх чадвартай нь мэдэгдсэн. Энтрепренер хандлагыг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй анх гаргаж ирсэн хүн нь Henry Etzkowitz юм. Нийгэм эдийн засагт мэдлэг хэрхэн бий болдог вэ, нэгэнт бий болсон мэдлэгийг хэрхэн үндэсний баялаг болгож хүн төрөлхтний  сайн сайхны төлөө ашиглах вэ гэдгийг нэлээд нухацтай гаргаж ирж, судалгааг нь хийсэн хүн юм. MIT өөрөө дэлхийн 1 ба 2-р дайн, АНУ-ын үйлдвэржилтийн үе шатанд асар олон судалгааг хийж, маш олон технологийн бүтээлийг гаргаж байсан. 1980-аад оноос эхлэн АНУ-с засгаас их, сургуулиудад өгдөг төсөв нь багасч, дээрээс нь мэдээллийн технологи хүчтэй гарч ирж эхэлсэн байдаг. Энэ үед MIT маш ухаалаг ажиллаж АНУ-д Bayh–Dole-ийн хуулийг батлуулж чадсан. Энэхүү нэр нь АНУ-н парламентын 2 гишүүний нэр бөгөөд хуулийн агуулга нь улсын төсвөөр сургуулиар захиалан хийлгэсэн ажлын зохиогчийн эрхийг тухайн сургууль өмчлөх юм. Өөрөөр хэлбэл их сургуулиуд судалгааны ажил хийж мэдлэгийг бий болгоод тэрхүү мэдлэгээ өөрсдөө өмчлөх эрхтэй болсон гэсэн үг. Энэ үеэс эхлэн АНУ-д мэдлэг бол өмч гэдэг ойлголт гарч, их дээд сургуулиудын судалгааны тэнхим, багш профессорууд, оюутнуудыг сонирхлыг ихэд татаж эхэлсэн. 

В.Г: Энэ үеэс эхлэн их, дээд сургуулиудын орлогын эх үүсвэр шинээр нэмэгдэж хэрэг байх нь ээ?

Ч.Г: Тийм. Нэгэнт өмчтэй болсон их сургуулиуд энэхүү өмчөө эргэлдүүлэхийн тулд аж үйлдвэрийн салбарууд, хувийн хэвшлийнхэнтэй улам ойр ажиллаж эхэлсэн. Дээр дурдсан АНУ-ын Bayh–Dole-ийн хууль нь Монголын “Инновацийн хууль” гэж ойлгож болно. 2012 Монголд гарсан энэхүү хуулийг дагаад нийт 23 бусад хуульд холбогдох өөрчлөлтүүд орсон байдаг. Үүнийг дагаад 1000 инженерийн төсөл, их дээд сургууль, дээд боловсролын шинэчлэлийн төслүүд эхэлсэн. Мөн 2015 оны 11 сард Монгол улсын засгийн газар ба MIT сургууль хоорондоо гэрээ байгуулж, манай боловсролын системийн дараагийн чиг хандлага энтрепренер байх болно гэдгээ баталгаажуулсан.  

“Боловсролын империализм”

В.Г: MIT гэдэг АНУ-ын хувийн сургууль шууд МУИС юм уу эсвэл ШУТИС-тай гэрээ байгуулахгүй харин манай яамтай байгуулдаг нь ямар учиртай юм бол?

Ч.Г: MIT-ийн ард Америкийн төрийн департамент ажилласан. MIT-г нэг талаар хувийн их сургууль гэж харж болох боловч нөгөө талаасаа MIT асар том корпораци юм. 2015 оны 12 сарын MIT-ийн тайлангаар бол эргэлдүүлж буй мөнгө, санд нь буй баялгаараа (2 их наяд америк доллар) энэ сургууль өөрөө дэлхийн 10 дахь том эдийн засаг гэдгээ зарласан. Bayh–Dole-ийн хууль гарснаас хойш буюу 1980 оноос хойш MIT сургууль нийт 30,000 компанийн IPO-г гаргасан байна. Жилд 1,000 гаруй старт ап компаниудыг зөвхөн энэ сургууль төрүүлж байна. Нийгэмд 4.7 сая ажлын байр бий болгосон институци юм. Дэлхийн их, дээд сургуулиудын чансааг одоо тухайн сургуулиуд нь хир их ажлын байрыг шинээр бий болгож байна, нийгмийн баялгийг хир хэмжээгээр бүтээж байна гэдгээр нь үнэлээд эхэлсэн байгаа.

В.Г: Логикоор бол мэдлэг бол өмч гэж тунхагладаг барууны сургуулиуд ноу хау, технологио улам бүр нууцалмаар юм. Гэтэл MIT бүр интернэтээр нээлттэй хичээлийн агуулга, бүтцээ дэлхийд тараагаад байх юм. Энэ ямар учиртай юм бэ?

Ч.Г: Яг энэхүү схем буюу дэлхийд нээлттэйгээр програм, агуулгаа дэлгэх асуудал дээр багагүй маргаан мэтгэлцээн өрнөсөн байдаг. Мэдээж маш олон оюуны өмчийн асуудал яригдаж таарсан. Дэлхийн томоохон их, дээд сургуулиуд 2,500 орчин хичээлтэй байдгаас эхлээд 50 орчим хичээлийн хөтөлбөр, агуулгыг задалсан юм. Одоо хүмүүс эдгээр хичээлийг нь үзээд сургуулийн гэрчилгээ авахаар бол кредит цагтай болгоод төлбөртэй болгосон байгаа. Шинэ Монгол Дээд Сургууль дээр бид бэлтгэлээ хийж байгаа. MIT-н хөтөлбөр, агуулгаас гадна багш нараа бэлдэх, энэ соёлыг нь хэвшүүлэх, лаборатори байгуулах гээд асар их ажил хийгдэх учиртай юм. MIT-ийн хувьд ингэж мэдлэг, мэдээллээ дэлхийтэй хуваалцаж буй нь дэлхийн топ оюутан сурагчид, элитүүдийг өөр рүүгээ татах нэг тактик нь гэж хэлж бас болно. Өөрөөр хэлбэл “Боловсролын империализм” гэх юм уу даа. Нэг мэдэхэд л дэлхий нийтээрээ MIT-г үзэх нь байна шүү дээ. Мэдээж тухайн улсын онцлог, зорилго, соёлоос шалтгаалан MIT-тэй хэрхэн ямар байдлаар хамтран ажиллах эсэхээ тодорхойлох ёстой. Манай улсын хувьд яг таг бас тодорхойлсон зүйл байхгүй байгаа. MIT-ийн нээлттэй эх материалуудын хувьд 4 дэх давлагаа нь гарсан явж байна. Эхнийх нь хичээлүүдээ нээлттэй болгож байсан бол дараа нь контентуудаа бага багаар гаргаж эхэлсэн. Гурав дахь шатанд бүтэц, схемүүдийг нээлттэй болгосон бол одоо Massive Open Online Course буюу MOOC гэдэг давлагаа явж байна. Энэ их мэдлэгийн хурдтай давлагаанаас Монголын их, дээд сургуулиуд юуг, яаж шүүрч авч үлдэх вэ гэдэг нь чухал асуудал юм. Интернэтээс өнөөгийн орчилд уламжлалт, сонгодог их, дээд сургуулиудын загвар өөрчлөгдөхөөс өөр аргагүй болж байна.  

В.Г: Би өмнө нь энэ Bayh–Dole-ийн хууль нь зөвхөн технологийн чиглэлийн сургуулиудад үйлчилдэг хууль гэж буруу ойлгож байсан байна. Нийгмийн бүх салбарт, боловсролын бүх чиглэлд үйлчлэх юм байна шүү дээ.

Ч.Г: Тийм. Нийгэм, хүмүүнлэг, анагаах ухаан гээд бүх салбарыг хамарна. Гэхдээ мэдээж орон орны онцлог байна. Япон гэхэд шилдэг 25 сургуулиа нийлүүлээд консорциум байгуулсан. Англи улс жаахан хожуу орсон. Хятадууд нэлээд бужигнаж байна. Өөдрөөр хэлбэл дорвитой үндэсний бодлого хэрэгжүүлэхгүй бол болохгүй гэдэг нь улс бүрийн жишээнээс харагдаж байгаа юм. Тэрнээс биш нэг эсвэл хоёр сургууль энэхүү хууль, журам, зохиогчийн эрх, оюуны өмчийн асуудлыг авч шийдвэрлэнэ гэвэл хэцүү л дээ.

Японы Мицүбиши компанид таван патент эзэмшдэг

В.Г: Та энэ их өөрийн туршлага, мэдлэгээ Монголд хэрхэн ажил хэрэг болгож чадаж байна вэ?

Ч.Г: МУИС ба Японы Технологийн Дээд Сургуулиуд хоорондоо хамтын ажиллагааны гэрээтэй. Японы энэ сургуульд одоо миний 6 шавь сурч байгаа. Зөвхөн энэ жил л гэхэд манай Шинэ Монгол Технологийн Дээд Сургуулиас 2 хүүхэд Японы Технологийн Дээд Сургууль руу бакалаврт явлаа. Өнгөрсөн жил бас 1 магистр явсан юм. 2014 оны Шинэ Монголын хичээлийн шинэ жилийн нээлтэд зориулж Токиогийн Технологийн Дээд Сургуулийн захирал биет төлөөлөгчөө илгээн бидэнд тусгайлан мэндчилгээгээ ирүүлж байлаа. Мэндчилгээндээ шинэ хувийн сургууль гэж та нарыг голохгүй ээ, харин Монголд технологи, инженерийн чиглэлийн энтрепренер сургууль үүсгэхэд бүх талаараа дэмжиж ажиллана гэж байгаа. Мэдлэг гэдэг зогсоож болдоггүй эд л дээ. Төсөв их ба бага байх нь хамаагүй зөв менежменттэй бол мэдлэг соёолоод л байдаг юм. Анх Монголдоо нано технологи хөгжүүлэх төв байгуулж байхад оролцож байсан бүх оюутнууд бүгд одоо амжилттай явж байгаа. Тухайн үед 20 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүллэгүүд хэвлэгдэж байсан. Би өөрөө Японд байхдаа нэлээд олон эрдэм шинжилгээний өгүүллэгүүдийг дэлхийн нэртэй сэтгүүлүүдэд хэвлүүлж байсан. Японы Мицүбиши компанид 5 патент эзэмшдэг. Монголд 1 патенттай. Эрдэм шинжилгээний өгүүллэг бол илүү мэдлэг талаа барьдаг бол харин патент нь илүү инноваци талаа барьдаг юм.

В.Г: Патент эзэмшинэ, патент авна гэдэг нь яг ямар ач холбогдолтой байдаг вэ?

Ч.Г: Патент гэдэг нь онцгой эрх л гэсэн үг. Тодорхой бүс нутагт, дунджаар 12-15 жилийн хугацаанд хүчинтэй байдаг. Патентын хувьд зохиогчоор болон эзэмшигчээр гэсэн хоёр статусаар орж болдог. Японд хийсэн миний патентын хувьд би зохиогчоор орсон бөгөөд манай сургууль эзэмшигчээр бүртгүүлэх жишээний. Нөгөө Bayh–Dole-ийн хуулиар сургууль маань эзэмшигч нь болоод зохиогчид нь хувь өгч байна гэсэн үг. АНУ-д бол 1/3 гэсэн харьцаагаар сургууль, зохиогч эрдэмтэн ба тэнхимд нь хуваадаг алтан дүрэмтэй. Оюуны өмчөөр баталгаажуулахгүй бол тухайн санааг нь авч хэрэглэх хүмүүсийн итгэл нь сулраад явчихдаг. Оюуны өмчийн баталгаагүй бол дутуу дулимаг юм хийх, бие биенээ хуурах, үр ашиггүй судалгаа хийх, зорилгогүйгээр хобби маягаар туршилт үйлдэх зэрэг үйлдлүүд гарах магадлал өндөр байдаг.  

В.Г: Эзэмшиж буй патентаа яаж өмч болгон ашиглах ёстой байдаг вэ?

Ч.Г: Би өөрөө 2012 оноос хойш нэг старт ап байгуулаад ажиллаж байгаа. Novelty гээд нэртэй. Жайкагийн зээлээр анхны хөрөнгийн эх үүсвэрээ бүрдүүлээд бид нар өнөөдөр эхний 2 бүтээгдэхүүн болох нано цацлагуудаа зах зээлд гаргасан байгаа.  Энэ бол нано технологийн хэрэглээний патентын жишээ юм. Энэ төсөл дээр манай сургуулийн магистерийн оюутнууд ажилладаг. Эхнээсээ зарим нь Япон руу явсан байгаа. Старт ап дээр ажиллах нь оюутнуудын хувьд мэдлэгээ хэрхэн инноваци болгох вэ гээд их том туршлага болдог. Хичээлээр, танхимаар заагддаггүй улам зүйлийг эндээс сурах боломжтой байдаг.

В.Г: Яг нано цацлага гээд ярихаар зарим залуус бичсэн байдаг л даа. Аль олон жилийн өмнө Америкт гарсан технологи. Монголчууд хийнэ гэж юу байсан юм гээд л. Үүн дээр та тайлбар өгөөч.

Ч.Г: Одоо ямар ч технологи глобаль болсон. Дөнгөж 2000 оноос л нано технологийн үндэсний хөтөлбөрүүд улс болгонд зэрэг шахуу эхэлсэн түүхтэй. 2005 оноос л нано бүтээгдэхүүнүүд үйлдвэрлэгдэж эхэлсэн. 2010 оноос л өндөр хөгжилтэй улсуудаас хөгжиж буй орнууд руу бүтээгдэхүүн хөгжүүлэх процесс шилжиж байгаа. Нано бүтээгдэхүүний түүхий эд материалыг маш цөөхөн улс л хийдэг. Жишээ нь өндөр чанартай нано нунтгийг Орос, Хятад ч хийж чадахгүй байгаа. Үүнийг Америк, Герман, Япончууд л хийнэ.
Энэ улсууд патентаа өөр улсуудад худалдаж байж л нано бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгдэнэ гэсэн үг. Худалдаж авсан улсууд нь өөрийн орныхоо онцлогт тааруулсан бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэдэг гэсэн үг. Японд хэрэглэдэг нано цацлага Монголд хэрэглэгдэхгүй шүү дээ. Жишээ нь Японы агаарын чийглэг, тоосны найрлага нь Монголоос тэс өөр. Японы тоос илүү нүүрс, карбон дээр суурилсан байхад Монголын тоос цахиур дээр илүү суурилсан буюу шороо ихтэй байдаг. Тоос нь жишээ нь ийм өөр найрлагатай байхад тоосны цахилгаанжих процесс, гадаргуугийн процесс зэрэг нь бүгд өөр байдаг юм. Иймээс Япон ба Германаас авч ирсэн нано цацлага Монголд төдийлөн үр дүнтэй байхгүй л болов уу. Эрүүл мэндийн хувьд ч тэр бид хүний биед сөрөг нөлөөгүй пассив
 материалуудыг л ашигладаг. Нано технологи хөгжлийн 4 дэх шат дээрээ явж байна гэж хэлж болно. Эхний үедээ ард иргэдийн боловсрол, соёлыг төлөвшүүлэхэд анхаарч байсан бол дараа нь түүхий эд, материалуудыг хэрхэн гаргаж авах дээр төвлөрсөн. Энэ хоёр шат бол илүү өндөр хөгжилтэй орнуудад явагдсан байдаг. Харин 3 дахь шатанд Хятад зэргийн улсууд өндөр хөгжилтэй улсуудаас түүхий эд материалуудыг нь аваад өөрийн улсын асуудлуудыг шийдэх бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж эхэлсэн. Жишээ нь усны бохирдол, тоосжилт гэх мэт. 4 дэх хөгжлийн шатанд нано технологи анагаах ухааны салбарт төвлөрч байна. Ер нь хүн бол өөрөө байгалийн нано бүтээгдэхүүн юм шүү дээ. Нэг талаас харахад хүн атом, молекулаас тогтож байгаа. Квант физик талаасаа гэсэн үг. Нөгөө талаасаа хүн гар хөлтэй, нүд чихтэй гээд материаллаг биет юм. Энэ хоёр өнцгөөс нано биет үүсдэг юм. Иймээс хүн одоо л өөрийгөө таньж эхлэх гэж байна. Эхнээсээ судлаад эхэлсэн. Өвчин, оношилгоо зэрэг олон шинэ нээлт удахгүй гарна. Хараагүй хүмүүсийн асуудлыг шийдэх нано технологи гарчихсан байна. Нуруу нугасны гэмтэлтэй хүмүүсийг эмчлэх эд, эсийн хэмжээнд ажиллах нано материалыг дэлхий аль хэдийн гаргаад авчихсан байгаа. Туршигдаад удахгүй нийтэд гарах байх аа.

Хувийн хэвшлийнхэн маань мэдлэгийн үнэлэхгүй байна,
бас ойлгохгүй байна

В.Г: Улс орнуудын хөгжлийн нууц нь энэ технологи болох нь дээ?

Ч.Г: Америкийн хөгжлийн нууцыг би их, дээд сургуулиудад нь байна гэж боддог. Харин Монгол улсын хөгжлийн хурд манай дотоодын их, дээд сургуулиудаас хамааралтай юу гэхээр өнөөдөр хэн ч тийм гэж хэлэхээргүй байгаа. Уул уурхай л гэж хүн болгон хариулаад байгаа. Ийм ч учраас тоглогч талдаа их сургуулиудын оролцоог манай улс маш хүчтэй гаргаж ирэх хэрэгтэй байгаа. Энгийн жишээ хэлбэл, МУИС, ШУТИС гээд бага тойруугийн хавьцаа л гэхэд 150,000 оюутан байна шүү дээ. Ийм олон ажилтантай компани Монголд байхгүй биз дээ? 15,000 орчим магистр ба докторын оюутнууд бас байна. 5,000-6,000 профессорууд байна. Энэ бүхнийг нэг компани гэдэг статусаар ажиллуулж чадвал ямар их хүч байна гэж чи бодож байна? Гэтэл нөгөө шүтээд байгаа MIT чинь 2,000 багштай, 10,000 хүрэхгүй оюутантай ганц сургууль шүү дээ. Тэгэхээр яаж мэдлэгийг бүтээгээд байгаа нь чухал байгаа юм. Бакалаврын төвшинд бол оюутнууд мэдлэгийг олж авдаг. Магистраас эхлээд тэд мэдлэгийг бүтээж эхэлдэг. Бүтээгдсэн мэдлэг бүр шинэ бүтээл болох боломжтой. Тэр нь эргээд шинэ бизнес, шинэ аж үйлдвэр болдог. Бид нэг үеэ бодвол боловсролын салбартаа анхаараад гадаад руу олон мэргэжилтэн явуулж туршлага судлуулж байна. Харин нэг дутагдаад байгаа зүйл бол бид хувийн хэвшил дээрээ анхаарч чадахгүй байгаа. Хувийн хэвшлийнхэн маань мэдлэгийн үнэлэхгүй байна, бас ойлгохгүй байна. Уг нь тэдэнд маань шинэ бизнес хийх, улсаа хөгжүүлэх зөндөө санаа байдаг. Хамгийн гол нь тэдэнд инноваци, энтрепренершипийн шинэ мэдлэг очихгүй байна. Ийм учраас талуудын ойлголцлын зөрүү гараад байна. Бие биесээ буруу ойлголцож эхэлнэ. Ойлголцож чадахгүй байгаа хүмүүстэй юун хөрөнгө оруулалт ярих, бусад суурь соёлын талаар ч ярилцаад нэмэргүй шүү дээ. Энэ асуудлыг шийдэхийн тулд хэн хэндээ харилцан ашигтай маш том экосистемийг л бүрдүүлэх учиртай.

В.Г: 1980 онд АНУ-д гарсан Bayh–Dole-ийн хууль аж үйлдвэр ба их сургуулиудын харилцааг үндсээр өөрчилсөн бол 2012 оны Монголын инновацийн хууль ямар бодитой үр дүн, үнэ цэнийг бий болгосон бол?

Ч.Г: Ямар ч байсан маш тодорхой эрхзүйн орчинтой болсон. Мөн 2014 онд эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгүүдийн хажууд старт ап байгуулах засгийн газрын тогтоол гарсан. 2016 онд мэдээлэл технологи ба био технологийн парк байгуулах засгийн газрын тогтоол мөн гарчихлаа. Сая би судалгаа хийж үзэхэд Монголд олгогдож буй патентын тоо өсөлттэй гарсан. Жилд 200-300 орчин шинэ патент гарч байна. 17-20 насныхныг гарааны бизнес гэдэг ойлголт байлдан дагуулж байна гэж хэлж болно. Энэ бол маш эерэг үзүүлэлт. Үүнийг л инновацийн оролцогч талууд болох засгийн газар, аж үйлдвэр, компаниуд, ТББ-д маш сайн ашиглах хэрэгтэй. Жишээ хэлэхэд IT парк дээр өнөөдөр 200 гаруй старт ап бойжиж байна. 30 гаруй старт ап нь инкубатороосоо гараад явчихсан байна. Старт ап Монголиа дээр мөн л 200 гаруй старт ап бойжиж байна. Засгийн газар бол гарааны бизнес гээд 10 компанид эрх өгсөн байна. Одоо нэмээд 30 компаниас саналыг нь хүлээж аваад сууж байгаа. Энэ бүгд бол 2012 оны хуулийн л үр дүн юм.

В.Г: Старт ап компани хэрхэн төрдөг юм бэ?

Ч.Г: Старт ап компанийг хийж болдоггүй юм. Өөрөө төрөх учиртай байдаг. Born not made гэж ярьдаг. Энтрепренер генийг хэрхэн гаргаж авах вэ гэсэн үг. Старт апууд 2 төрөл байдаг. Нэг нь жижиг дунд үйлдвэрийн чиг хандлагатай нийгмийн старт апууд байдаг. Хоол, мэдээллийн технологи гэх мэт. Нөгөө төрөл нь патент, шинэ мэдлэг дээр суурилсан технологийн чиглэлийн старт ап. Энэ нь голцоо их сургуулиуд дээр л хийгддэг. Хүмүүс старт ап гэхээр заавал технологийн талаас нь бодоод байдаг. Нийгэм, хүмүүнлэг, хууль, эдийн засгийн хүмүүст маш том боломж байгаа шүү. Ер нь урьд өмнө байгаагүй шинэ бизнес, үйл ажиллагаа, менежментийг явуулахыг л хэлж байгаа хэрэг шүү дээ. Нийгмээрээ арай өөр платформ дээр ажиллая л гэсэн санаа юм. Юмыг өөр өнцгөөс харъя, одоо байгаа хандлагаа өөрчилье гэсэн санаа. Манайхны нэг алдаа нь уламжлалаа хаячих гээд байдаг. Инноваци гэдэг бол хуучнаар шинэ бүтээл, оновчтой санаачлага буюу ШБОС шүү дээ. Социализмын үед Монголд 10 жилийн дотор 18,000-19,000 ШБОС гарч байсан байдаг. Одоо бол 10,000 ч хүрэхгүй байгаа. Хуучны ШБОС-уудын 60 хувь аж үйлдвэрийн салбарууд дээр хэрэгждэг байсан бол одоо 10 хүрэхгүй хувь нь хэрэгжиж байна. Энэ нь бид эрхзүйг нь нээж өгөөд байгаа боловч тогтолцоог нь нээж өгөхгүй байна гэсэн үг.  

Бид 2050 он гэхэд тодорхой чиглэлийн их, дээд сургуулиудыг үнэлдэг аль нэг аргачлалаар нь дэлхийн шилдэг 100 сургуулийн тоонд багтана

В.Г: Та бүхэн мэдээж их олон судалгаа хийж байж энэ их хөрөнгө оруулалт, цаг хугацаагаа зарцуулан барин Шинэ Монгол Технологийн Дээд Сургуулиа байгуулсан байх. Ирээдүй ба боломжийг хэрхэн харж байна вэ?

Ч.Г: Инженер гэдгийг Монголоор буулгавал би Дархан хүмүүс гэж орчуулна. Дархан хүн хоёр ухаантай байдаг. Бурхан ухаан буюу оюун ухаан ба гарын эв дүй. Энэ дээд сургуулийг МУИС-ийн оюутан цагийн найзууд Галбадрах бид 2 үүсгэн байгуулсан. Бид хоёр Японд бас цуг ойролцоо сурч байсан. Галбадрахыг бага, ахлах сургууль Монголд байгуулах үеэс нь анхааралтай ажиглаж байсан. Миний хувьд технологийн их сургуулийг Монголд яаж хурдацтай байгуулах нь чухал байсан. Мэдээж хөрөнгө оруулалт, менежментийн олон асуудлуудтай тулгарсан. МУИС дээр хичээсэн боловч маш их оюутантай, төрийн мэдлийн тул менежментийн баг нь ойр ойрхон солигддог, хөрөнгө оруулалт нь зөвхөн оюутнуудын төлбөрөөс хийгдэх байсан учраас MIT-н загварыг тэнд буулгахад хүндрэлтэй байхаар ажиглагдсан юм. Тиймээс хувийн хөрөнгө оруулалттай Шинэ Монгол Технологийн Дээд Сургууль буюу New MIT-г Галаатайгаа хамтран байгуулсан. 2013 онд яамнаас сургуулийнхаа гэрчилгээг аваад 2014 оны 9 сарын 15-нд сургуулиа эхэлж байлаа. Одоохондоо бид нар инженерийн хөтөлбөрөөр эхэлж байгаа боловч үе шаттайгаар байгалийн ухаан, шинжлэх ухаан, ба менежментийн сургууль хөтөлбөрүүд эхлэх юм. Яагаад бид инженерийн хөтөлбөрөөр эхэлсэн бэ гэвэл Монголд хамгийн дутагдалтай хүний нөөц байсан. Монгол 50,000 гаруй инженерүүдийг хуучин Зөвлөлт улс болон социалист ах дүү улсуудад бэлтгэсэн байдаг. Энэ нөөц дуусч байгаа. Залуу нь эхнээсээ 50 нас гарчихсан байгаа.

Ирэх 10-30 жилд Монголд том бүтээн байгуулалт хийгдэх нь тодорхой байгаа. Энэ бүтээн байгуулалт руу хамгийн түрүүнд инженерүүд л шонхор шиг дайрч ордог юм. Энэ алдагдсан бодлогыг нөхөж, танк шиг инженерүүдийг бэлдэх ёстой гэсэн оргилуун тэмүүлэл дээрээ хөтлөгдөн энэ сургуулиа бид хоёр байгуулсан. Оюутан төвтэй, багш нар хангалттай эрх өгсөн, уян хатан менежментийн хөтөлбөртэй сургууль байгуулахыг зорьж байна. Бид 2050 он гэхэд тодорхой чиглэлийн их, дээд сургуулиудыг үнэлдэг аль нэг аргачлалаар нь дэлхийн шилдэг 100 сургуулийн тоонд багтана гэсэн хатуу зорилготой байгаа. Жишээ нь, нэг багшид оногдох оюутны тоо, гаргасан патентын тоо, нэг багш, оюутны бичиж хэвлүүлсэн эрдэм шинжилгээний өгүүллэгийн тоо, төрүүлж бойжуулсан төсөл, старт ап компаниудын тоо гэх мэт. Монгол инженерүүдийг бэлтгэх Монгол багш инженерүүд маш дутагдалтай байна. Яах аргагүй гадаадаас багш нар урьж авч ирэхээс аргагүй болж байна. Би одоо л яагаад бусад сургуулиуд, хөрөнгө оруулагчид инженерийн сургууль бараг байгуулдаггүйг ойлгож байна. Маш олон лаборатори байгуулах хэрэгтэй болно, хөрөнгө оруулалт асар их шаардана, Монголд инженер болох хүсэлтэй хүүхдүүдийн тоо асар цөөрсөн байна. Дунджаар 100 хүүхдээс 5 нь л инженер болно гэх жишээний. Иймээс бага ангиас нь хүүхдийн зохион бүтээх, техник сэтгэлгээг нь хөгжүүлэх шаардлага тулгарч байна. Энэ мэргэжлийн сайхан тал, ач холбогдлыг эцэг, эхчүүдэд мөн зөв ойлгуулах зэрэг олон том ажлыг хийх ёстой болж байгаа юм. Бид ямартаа ч саалиа бэлдэхээр саваа бэлд гэдэгчлэн хичээлийн байраа бэлдсэн байгаа. Одоо гол нь энэ байшин дотор маань ажиллах багш, профессоруудаа бэлдэх ажил чухал, байшин барихаас хэд дахин хүнд ажил байгаа. Сургалтын хөтөлбөрийн хувьд математик, физик, биологи дээр MIT-ийн цогц хөтөлбөр гараад бэлэн болсон хэрэгжиж байна.     

В.Г: Инженерийн сургууль байгуулах нөр их ажлаа хэзээ даваад их сургуулийнхаа дараагийн шатны ажил руу орох төлөвлөгөөтэй байгаа вэ?

Ч.Г: Бид эхний 5 жил инженерийн чиглэлдээ явах төлөвлөгөөтэй байгаа. Байгалийн ухааны салбарын сууриа бид одооноос маш сайн тавьж байгаа учраас 2020 оноос эхэлчих болов уу. Ер нь математик ба философи суурьтай физик, хими, ба биологи гурав дээр бүх инженерийн ухаан суурилж байдаг юм. 21-р зуунд инженерийг байгалийн ухаангүйгээр төсөөлөх аргагүй болсон. Бид жилд хамгийн ихдээ 120 оюутан л авдаг. Иймээс МУИС, ШУТИС зэрэг 3,000-5,000 оюутан жилдээ элсүүлдэг улсын сургуулиудтай өрсөлдөхөөс илүү инженерийн ухааныг Монголдоо улам хөгжүүлэхийн тулд бусад сургуулиудтайгаа хамтран ажиллах бодлого баримталдаг.  Харин манай менежментийн сургуулийн суурь нь инноваци, энтрепренер, оюуны өмч байх болно.

В.Г: MIT гээд уншихаар, мөн танай сургуулийн нэр дээд сургууль гэж яваад байдаг. Яагаад их сургууль биш гэж? Ер нь дээд ба их сургуулийн ялгаа нь юу юм бол? Мөн хуучны Техник Мэргэжлийн Сургууль буюу ТМС-тэй ч зарим хүмүүс андуурч холиод байх шиг!

Ч.Г: Ер нь гадаадад бол их, дээд сургуулийн ялгаа байхгүй. Манайд бол хуулинд дээд ба их сургууль гээд ялгаад заачихсан байдаг. Институт гэдгийг нь дээд сургууль гэж орчуулаад, университит гэдгийг нь их сургууль гээд орчуулсан. Уг нь байгаль ба нийгмийн барьсан том сургуулийг университит гэж нэрлээд, илүү мэргэжлийн чиг хандлагатай сургуулиудыг нь институт гэдэг. ШУТИС маань нэрээ өөрчилсөн болохоос биш хуучин Политехникийн дээд сургууль гэж явдаг байсан. Боловсролоор дагнасан учраас Багшийн дээд сургууль гэдэг байсан. Мөн Анагаахын дээд сургууль, Хөдөө аж ахуйн дээд сургуулиуд байсан шүү дээ хуучин. Монголд бол 3 сургууль байгуулсны дараа дээд сургуулийг их сургууль болгоно гээд хуульд заасан байгаа. Их сургууль, дээд сургуулийг хэт ингэж ялгах нь буруу гэж би боддог. Токиогийн Технологийн Дээд Сургууль гээд миний төгссөн сургууль одоо хүртэл институт гэж явдаг боловч Хятадаар бичсэн ханзаараа бол их сургууль гэдэг утгыг агуулсан байдаг. Инститиут гэдгийг бид дээд сургууль, хүрээлэн гээд янз бүрээр орчуулахаас гадна Монгол хэлээрээ дээд ба их сургуулийн утгыг нь ялгахгүй байна шүү дээ. Жишээ нь Graduate School гэдгийг 9 янзаар орчуулсан байдаг. Ахисан төвшний сургууль, эрдмийн сургууль, аспирантурын сургууль гэх мэт. Зарим нэршлийг би Монголоор орчуулах буруу гэж боддог. Харин коллеж бол шал өөр. Энэ бол дээд сургуулийн 2 жилийн хөтөлбөрийг нь үздэг. Коллеж ба коосэн нь хуучнаар бол Техникум юм. Энэ нь 4-5 жил сураад дэд бакалавр гэдэг цол авдаг байсан. Дипломтой төгсөнө гэсэн үг. Их, дээд сургуулийн 3-р курсээс шууд орж суралцаад дэд бакалавраа бакалаврын зэрэг болгодог юм. Харин хуучны ТМС бол одоогийн Мэргэжил Сургалт Үйлдвэрлэлийн Төв буюу МСҮТ шүү дээ. МСҮТ нь мэргэжилтэй ажилтан бэлтгэх, мэргэжлийн зэрэг олгохоос биш эрдмийн зэрэг олгохгүй.

В.Г: Шинэ Монгол Дээд Сургуулийн магистр болон докторын хөтөлбөрийн талаар мэдээлэл өгнө үү!

Ч.Г: Бид аль хэдийн магистрын хөтөлбөрөө эхэлсэн ба энэ намар манай анхны төгсөлт болно. Докторын хувьд төлөвлөгөө байгаа. Энэ төвшинд сургуульд маш өндөр төвшний багш, профессорууд ажиллах шаардлагатай болдог учраас нарийн төлөвлөлт хэрэгтэй. Бид ерөнхий эрдмийн багш нараа сайн бүрдүүлсэн. Одоо инженерийн багш нараа бүрдүүлж байна.

бид бага уншаад их юм олоод авчих бодолтой байдаг. уг нь Их уншиж байж жаахан мэдлэг олж авдаг

В.Г: Дээр дурдсан зорилго, үнэ цэнээс гадна залуусын хувьд яагаад Шинэ Монгол Дээд Сургуулийг сонгон оюутан болж орох ёстой гэж та хэлэх вэ?

Ч.Г: Бид сургуулиа нээсэн 2 жилийн хугацаанд 200 орчим оюутантай байснаас гадаадын их, дээд сургууль руу бакалаврт суралцахаар 16 оюутан явчихаад байна. Богино хугацааны оюутан солилцоогоор өнгөрсөн жил мөн 10 оюутан, 6 багш яваад ирсэн. Харин энэ жилийн хувьд 10 оюутан, 1 багшаа 1 сар хүртэл мэргэжил дээшлүүлэх, танилцах, оюутан солилцооны хөтөлбөрөөр голцуу Япон ба Тайвань улс руу явуулж байна. Одоо АНУ-тай ид ярилцаж байна энэ хөтөлбөрөө өргөжүүлэхээр. Мөн энэ жил л гэхэд миний сурч байсан Токиогийн Технологийн Дээд Сургууль руу 2 оюутан маань тэнцээд, тэтгэлэг аваад явж байна. Манай 2+2 ба 3+1 хөтөлбөрүүд нь эхний 2 эсвэл 3 жилээ эндээ сураад сүүлийн 2 эсвэл 1 жилийг гадаадад сурч төгсөх зорилготой юм. Иймэрхүү хамтарсан хөтөлбөр дотроо 3 янз байдаг. Эхнийх нь хос дипломтой төгсөх. Эсвэл нэг сургуулиасаа кредитээ цуглуулаад нөгөө сургуулийнхаа дипломыг авна. Эсвэл зүгээр солилцооны оюутан байж болдог. Үүнээс хос диплом авах нь хамгийн хүнд байдаг. Учир нь хоёр сургуулиас ижил тооны оюутан оролцох ёстой болно, хоёр сургууль хичээлийн бүх хөтөлбөрөө нийлүүлэх ёстой болно гэх мэт. Солилцоо болон хос дипломын хөтөлбөр хэрэгжүүлэх явцад манай хүүхдүүдийн хэлний мэдлэг нэлээд садаа болдог. Англи хэлний асуудлыг нь шийдчихвэл бид нэмээд олон хүүхдийг гадагшаа явуулах боломжтой байгаа. Ялангуяа магистерийн төвшинд ийм бодлого баримталж байгаа.

В.Г: Та ингээд сайн сайн оюутан залуусаа гадагшаа явуулаад байдаг. Нэг харсан чинь танай сургууль оюутан залуусыг гадагшаа сургуульд явуулдаг дамжлага бааз болчих вий дээ. Мэдээж чадвартай, мэдлэгтэй залуус тухайн гадны сургуулийн босгыг нь даваад, тэтгэлэг авч чадаж байхад хорих нь боломжгүй л дээ. Та хүүхдүүдээ харамладаг уу?

Ч.Г: Мэдээж би захирлын зүгээс явж байгаа сайн оюутан болгоноо дотроо харамладаг. Гэхдээ явуулахаас өөр сонголт байхгүй. Мэдээж бидэнд бас сургуулийн хар хайрцагны бодлого байгаа. Бид харин оюутнууд, эцэг эхчүүдэд юу гэж зөвлөдөг вэ гэхээр бакалавраа Монголд төгссөн нь дээр ээ. Хөтөлбөрийн хувьд Шинэ Монгол ба MIT хоёр адилхан. Энд нарийн мэргэжлийн багш нь байхгүй бол онлайнаар үзээд хичээлээ хийж болж байна. Америкт ажиллаж байгаа Монголд эрдэмтэд хүртэл хэлдэг юм. Энд бакалавр хийж төсөв мөнгө үрэх хэрэггүй ээ гээд. Бид тэртэй тэргүй энд сурч байх хугацаанд нь оюутан солилцоогоор хүүхдүүдээ гадагшаа явуулаад үзүүлчих байгаа юм. Харин магистраа хийхдээ дэлхийн хамгийн сайн сургуульд яв, хамгийн сайн профессор дээр оч гэж бид зөвлөдөг юм. Харамсалтай нь манай ихэнх эцэг, эхчүүд хүүхдүүдээ онц сур, хурдан гадаад яв гээд шахаад байдаг. Биднээс ирээд зөвлөгөө авах нээлттэй байдаг хүүхдүүд болон эцэг эхчүүдийн хувьд. Дотооддоо төгсөхийн давуу тал гэж нэлээд бий шүү.

В.Г: Тэгэхээр сургалтын чанар дээр та бүхэн маш онцгой анхаарч байгаа юм байна. Тийм үү?

Ч.Г: Үнэхээр тийм. Ялангуяа манай эхний төгсөгчдийн чанар маш чухал. Манайд орж ирж байгаа оюутнууд нэлээд алсыгаа бодсон, өөртэй итгэлтэй, бас зоригтой нь мэдрэгддэг. Яагаад гэвэл шууд MIT-ийн хөтөлбөрөөр хичээлээ үзнэ, англи хэлтэй байх ёстой гэх мэт. Одоогийн ерөнхий боловсролын сургуулийн хүүхдүүдийг анзаараад байхад ерөнхийдөө бага уншаад их юм олоод авчих бодолтой байдаг. АНУ-д бол шал өөр шүү дээ. Их уншиж байж жаахан юм олж авдаг. Ингэж мэдлэг маань төрж байдаг байхгүй юу. Иймээс үүн дээр манай залуус жаахан бодолтой байж, нэг номыг ч зүгээр уншина гэдэг тийм ч амар зүйл биш гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Муу оюутан гэж байдаггүй. Манайх ганц инженер заагаад байдаг юм биш. Байгалийн ухаан, нийгмийн ухаан, урлаг, спортоос гадна хүүхдэд хичээлээс гадна ур чадвар суулгах асуудлыг их анхаардаг. Бидний бодлого хатуу чанд дэглэм гэхээс илүү хүүхдэд илүү их эрх чөлөө өгч, тэр хирээр нь хариуцлага үүрүүлэх юм.

Нэг лаборатори байгуулах зардал хамгийн багадаа
50 сая төгрөгөөс эхэлдэг

В.Г: Танай сургуульд тэнцээд орж суралцвал төлбөр хэд байдаг вэ? Мөн онц сайн суралцаж буй оюутанд тэтгэлэг байдаг уу?

Ч.Г: Манай жилийн төлбөр бакалавр, мастер адилхан 6 сая төгрөг. Манай нийт оюутнуудын 25 хувь нь тэтгэлэгт хамрагддаг. Манай төлбөр улсын сургуулийг бодвол арай өндөр боловч Герман Монголын Техникийн Их Сургууль болон Санхүү Эдийн Засгийн Дээд Сургуулийг бодвол хямд байгаа. Үнэ яагаад ийм байна вэ гэхээр манай инженерийн чиглэлийн багш нар өөрсдөө үнэтэй. Дээрээс нь зарим багш нараа бид гадаадаас авч ирж байгаа. Мөн оюутан солилцооны бүх хөтөлбөрийн зардлыг манай сургууль дааж, оюутнуудаас зардал гаргуулдаггүй юм. Мөн инженерийн сургуулийн гол том зардал лаборатори байдаг. Манай оюутнууд 1-р курсээсээ эхлээд л лаборатори нэхээд эхэлдэг юм. Нэг лаборатори байгуулах зардал хамгийн багадаа 50 сая төгрөгөөс эхэлдэг. Дээшээгээ бол талийж өгнө. 1 сая долларын үнэтэй багаж ч байна. Ойрын хэдэн жил бид бол ашиг олохгүй. Угаасаа боловсролын байгууллага ашгийн бус байдаг. Харин сайн оюутнууд бэлдээд, инноваци нэвтрүүлээд, сайн старт ап компаниудыг бойжуулаад, шилдэг энтрепренеруудыг төрүүлснийхээ дараа инновацийн зарчмаараа Жинхэнэ Энтрепренер сургууль болсныхоо дараа санхүүгийн дарамтаас гарна гэсэн мөрөөдөл, төлөвлөгөөтэй байгаа даа. Гадаадад бол ижил төстэй сургуулийн төлбөр жилд ойролцоогоор 10,000-15,000 доллар хамгийн багадаа байгаа.

Бусдаасаа илүү их ур чадвартайгаас гадна математик, хими, физик, биологи, мэдээлэл зүй, техник технологийн олимпиадуудад амжилт үзүүлсэн хүүхдүүдийг 50-100 хувийн хөнгөлөлттэй суралцдаг. Мөн нийгмийн ухааны чиглэлээр амжилт гаргасан хүүхдүүдэд 30 хувийн хөнгөлөлт авах боломж байдгаас гадна захирлын нэрэмжит тэтгэлэг байдаг. Эдгээр нь бүгд шинээр элсэж буй оюутнуудын хувьд юм шүү. Дундаас нь шилжиж ирсэн хүүхдүүдэд бид гадаадын их дээд сургуулиудын тэтгэвэл ба дотоодын компани, аж ахуйн нэгжүүдийн тэтгэлэгт хамруулдаг. Онцолж хэлэхэд, анх элсэхдээ тэтгэлэгтэй орсон хүүхдүүд сурлагын тогтвортой амжилтаа гаргаад л байх юм бол төгсөн төгстлөө бүтэн тэтгэлэгтэй сурдаг. Зарим хүмүүс элсэлтийн жилдээ л энэ тэтгэлэг үйлчилдэг мэт ойлгоод байдаг. Оюутан өөрөө голч дүн нь 3-с дээш бол бүтэн тэтгэлгээ авна. Бид үүнийгээ өргөжүүлээд энэ жилээс хичээлийн жилийн дундаас, хоёрдугаар курсээс орж ирсэн оюутнуудаа энэхүү тэтгэлэгт ижил шалгуураар хамруулах болж байгаа. Боловсролын яамны баталсан жилийн 5 хувийн хүүтэй “Сайн Оюутан” сургалтын зээлд бид бас оюутнуудаа хамруулдаг. Манай нэг онцлог бол хүүхэд нэг мэргэжлээр элсэж орчихоод дунд нь хөрвөх боломжтой байдаг. Түүнчлэн 2-3 хос мэргэжил давхар эзэмших боломжтой. Жишээ нь, роботоор мэргэших сонирхолтой хүүхэд байвал механик, цахилгаан, мэдээллийн технологи, компьютер гэсэн 4 мэргэжил давхар эзэмших ёстой болдог.

В.Г: Зах зээлийн шилжилтийн үед асар олон хувийн их, дээд сургуулиуд байгуулагдаж бас удалгүй бүгд шахуу дампуурч алга болсон. Тэр ч утгаараа одоо хүртэл зарим хүмүүсийн хувийн их, дээд сургуульд итгэл итгэх сул байх шиг байдаг. Таны сая хэлдгээр та бүхэн асар их хэмжээний хөрөнгө оруулалтыг хийгээд ашиггүй шахуу ажиллаж байгаа юм байна. Нууц биш бол санхүүгийн эх үүсвэрээ хаанаас яаж бүрдүүлж байгаа вэ?

Ч.Г: Бид санхүүгийн дэд бүтцийн хувьд зээлийн системээр явж байгаа. Энэ байраа гэхэд л бид 8 тэрбум төгрөгийн зээлийн эх үүсвэрээр барьсан. Одоо графикийн дагуу төлөөд л явж байна. Мөн бид хоёроос гадна хэдэн хөрөнгө оруулагчид бий. Судалгаа ба лабораториудаа гадаад, дотоод төслийн эх үүсвэрээр хийх төлөвлөгөөтэй ажиллаж байна.  Улсын сургуулийг бодвол хувийн сургуульд төрөөс авдаг тусламж үнэхээр бараг байдаггүй. Гэхдээ миний хувьд хувийн ба улсын сургуулиудын чанар ба тогтолцоонд ялгаа огт олж хардаггүй.

В.Г: MIT шиг энтрепренер сургууль болоод олон старт ап төрүүлээд сургуулийн санхүүжилтээ шийдэх нь таны гол зорилго байгаа байх. 2012 онд батлагдсан инновацийн хуультай холбоотойгоор үүний эрхзүйн орчин нь Монголд тодорхой хэмжээнд бүрдсэн гэж ойлгосон. Танай сургуулиас старт ап төрж амжсан уу?

Ч.Г: Нано технологи ба био технологийн чиглэлээр манай 2 магистр старт апаа эхлүүлчихсэн байгаа. Энэ хоёр төсөл маань Азийн Хөгжлийн Банкнаас санхүүжигдэж буй Дээд Боловсролын Шинэчлэлийн төсөлд багтсан юм. Наногийн старт апийн бүтээгдэхүүн нь барилгын материалын нано цацлагыг туршин гаргаж ирэх зорилготой. Энэ нь Монголд цоо шинэ бөгөөд барилгын материалын зэврэлт, өнгө будгаа алдахгүй байх, шил толины цэвэр тоосгүй байдлыг хангах гээд Монголд асар том зах зээл байгаа гэж хардаг. Харахад жижиг юм шиг мөртлөө хотын өнгө үзэмжийг эрс сайжруулах технологийн асар том нэвтрүүлэлт болох юм. Эхний туршилтын үр дүнгүүд маш сайн гарсан ба практикаар бол старт апууд эхний 1-2 жилд инкубатор дотор бойжиж байдаг юм. Инкубаторын өмнө шатанд co-working space буюу сонгох процесс явагддаг. Бид MIT-д үздэг энтрепренершипийн хичээлийг бакалаврын 1-р курст зааж эхэлсэн анхны сургууль болж байгаа.

В.Г: Энэ ярилцлагыг үзээд олон залуус сурахаас гадна санаагаа мэдлэг, өмч болгож ирээдүйн компани, бизнесээ эхлэх ёстой юм байна гэж ойлгож байгаа байх. Танай сургуульд ингэж зорьж ирж байгаа залууст хандах та юу зөвлөх байсан бэ?

Ч.Г: Бид оюутнуудтай маш нарийн ярилцлага хийдэг. Үүний дараа 1-р курсээс нь цаасан дээр старт ап байгуулах дасгал хийлгэдэг юм. Тэрийгээ цаасан дээр байгуулаад сурсан хүүхдэд манай сургуулийн бүх хичээл аяндаа сонирхолтой санагдаад эхэлдэг. Инженерийн хичээлүүд амар биш. Голцуу математик, физик ордог учраас. Харин 2-р курсээсээ санаануудаа лабораторт туршиж эхэлдэг. 3-р курсээсээ оюутнууд маань старт апийг хэрхэн байгуулах тухай менежментийн хичээлүүдээ үзээд эхэлдэг. Би өөрийнхөө тухай инээдтэй жишээ хэлэхэд би өөрийн старт апаа байгуулахдаа энэ процессын яг эсрэг байгуулсан байдаг юм. Мэдэхгүй байсан болохоор баримжаагаараа яваад тэр. Асар их цаг алдсан. Старт ап гэдэг нь компани байх ерөөсөө албагүй шүү. Энэ бол нэг л төсөл юм. Старт ап төрөх 3 шалтгаан байдаг. Эхнийх нь мэдээж санаа, дараагийнх нь технологи, дараагийнх нь хүсэл эрмэлзэл, дур хүсэл юм. Сургуульд сурч буй хүүхэд болгон энэ гурван зүйлийн аль нэгийг нь өөртөө агуулж байдаг. Тэрийг нь л нээж илрүүлэх, дэмжин бойжуулах нь чухал. Энэ чадварууд нь батлагдаад гараад ирвэл сургуулиас дэмжээд сургалт хамруулах, тодорхой үнийн дүн бүхий санхүүжилтээр ч хангадаг.  

ITZone компанитай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан

В.Г: Энэ процесс хэзээ аж ахуйн нэгж буюу компанийн статус руу шилждэг юм бэ? Бодитой бизнес болсон танай төслүүд байна уу?

Ч.Г: Монголд жаахан буруу ойлголттой байгаад байх шиг байдаг. Патент хийнэ гэдэг нь өөрөө тийм ч үнэтэй биш шүү дээ. Харин авьяас нэлээд шаардана. Зүгээрээ санаагаа зараад л төслөөс гараад явчих тохиолдлууд байна. Их сургууль бол старт апийг инкубатороос цаашаа халамжлах сонирхол байдаггүй. Арилжааны статустай болчихвол их сургууль бас хэт хутгалдах нь зохисгүй байдаг. Оюутан бизнесээ аваад гараад явна. Харин патентын хугацаагаа дуустлаа сургуульд хувиа төлнө гэсэн үг. Харин яг одоо манай дээр бойжиж буй гоо сайхан ба электроникийн хэд хэдэн старт апууд явж байгаа. Компанийн хэлбэрт орох хараахан болоогүй байгаа. Сургууль эдгээр төслүүдэд үйлдвэрлэлийн байраар хангах, лаборатори, тоног төхөөрөмжөө ашиглуулах, санхүүжилт босгоход нь тусалдаг. Нэлээд болоод ирэхээр нь spin off болгох буюу сургуулийн орчноос гаргах процесс эхэлдэг. Энэхүү процесс нь компани болох үе шаттай шууд залгагддаг. Өөрөө компани болж чадаагүй зарим нь санаа болон технологио бусдад лицензийн журмаар ашиглуулж ажилладаг. Старт ап амжилттай эсвэл амжилтгүй болсон ч гэсэн оюутанд энэ бүх туршлага нь үлдэж байдаг учраас маш чухал процесс юм л даа.

В.Г: Сургууль дотроо төрүүлсэн старт апуудаа та нар spin off болох шатанд нь дотоодын томоохон групп, компаниудад хандаж танилцуулж хамтын ажиллагааны санал тавьдаг уу?

Ч.Г: Бид долоо хоногийн болгон мэдлэгийн семинарыг зохион байгуулж эдгээр бизнесменүүдийг урьж авч ирдэг. Start up weekend, Pitch day зэрэг арга хэмжээг бид тогтмол зохион байгуулдаг. Магистрын төвшний оюутнууд эдгээр арга хэмжээнд голцуу оролцдог. Бид IT Zone компанитай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулж хамтын дундын лаборатори байгуулсан байгаа. Мөн Говь үйлдвэр, ХААИС, IT парк зэрэгтэй ярилцах шатандаа явж байна.

В.Г: Багш нарынхаа талаар та товч мэдээлэл өгөөч!

Ч.Г: Ерөнхий эрдмийн багш нарын маш сайн баг бүрдүүлсэн байгаа. Математикийн хувьд алдарт Адьяасүрэн багш маань багаа удирдаж байгаа ба математикаар манай сургуулийн баг Монголдоо нэг номер гэж хэлж болно. Цаашдаа математикаас гадна тооцоолон бодох төвөө байгуулах зорилготой ажиллаж байна. Физикийн хувьд Монголын алдартай физикч Очирбат багшийн хүү авьяаслаг физикч Нямсүрэн багш маань бас өөрийнхөө багтайгаа ажиллаж байна. Химийн тэнхимээ би өөрөө удирдаж байгаа. Харин биологийн хувьд Германы их сургуулийг төгсөж ирсэн генетик инженер, биотехнологич Одгэрэл доктор ажиллаж байгаа. Бид сургалтаас гадна судалгааны чиглэлүүдээ гаргаж байгаа. Энэ 4 багшийн тэнхимээс гарсан хүүхдүүд маань инженерийн хичээлүүд рүү дараа нь орох юм. Инженерийн багш нарыг бид 2 үе шаттай бэлтгэж байгаа. Эхнийх нь ерөнхий инженер буюу материал судлал, электроник, хэрэглээний инженерийн багш нар. Дараа нь бид мэргэжлийн инженерийн багийг 8 хөтөлбөр дээрээ гаргаж буй. Зарим чиглэлийн багш нар дотоодоос олдохгүй байгаа тул бид Япон, Тайваниас урьж авч ирж байна. Эдгээрээс гадна нийгэм, хүмүүнлэгийн багш нар, англи хэлний багш нар бидний хувьд асар чухал ба бид тусад нь тэнхим байгуулсан. Манай сургууль дээр урлаг, спорт, техник, технологийн нийт 13 клуб ажиллаж байна.

В.Г: Төгссөн оюутнууд маань ажлын байраар хангагдах боломжийг та бүхэн яаж харж байгаа вэ?

Ч.Г: Инженерийн чиглэлийн Америкийн нэг сургууль байгуулагдаж эхэлж байгаа мэдээлэл байгаа. Хувийн технологийн дээд сургуулиуд бас мэр сэр байгуулагдаж байгаа. Өөрөөр хэлбэл өрсөлдөөн гарч байна. Бид заримтай нь яриад харилцан ашигтай хамтран ажиллах нөхцлүүдээ ярьж байгаа. Ажлын байрны хувьд бид хүүхдүүддээ бакалавраа амжилттай төгсөөд магистртаа явахыг нь зөвлөдөг. Магистр нь сурна гэдэг бол бас нэг төрлийн ажлын байр шүү дээ. Шууд ажлын байран дээр гарна гэвэл Монголд хангалттай орон тоо байгаа гэж харж байгаа. Үндсэн мэргэжлээс гадна хүний ур чадварыг бид анхаарч сургаж хүмүүжүүлэхийг эрмэлздэг. ITZone, Таван Богд, Говь, Novelty зэрэг компаниудтай бид ажил олгогчийн зорилгоор эхнээсээ гэрээ байгуулаад ажиллаад эхэлсэн байгаа.

Хүүхдээ ямар ч үнээр хамаагүй гадаад л явуулж байвал болно гэдэг сэтгэхүйгээс эцэг, эхчүүд салах ёстой

В.Г: Ямар ч боловсролын байгууллагын үр жимс нь оюутан сурагчид нь байдаг. Сургуулийнхаа нэр төрийг өргөж яваа зарим шавь нараасаа дурдаж болох уу?

Ч.Г: Манай хамгийн анхны нэг номерийн элсэгч минь Багануурын охин байдаг. Биологийн улсын олимпиадын мөнгөн медальтай, олон улсын олимпиадын тусгай байрын шагналтай. Цэнд-Аюуш гээд охин маань одоо 2-р курст нано технологи, инженерчлэлийн чиглэлээр эндээ суралцаж байгаа. Сургуулиа төгсөөд гадагшаа магистрт явах төлөвлөгөөтэй ба ирээдүйд алдартай био технологич болно гэж зорьж буй. Мөн Норовсамбуу, Банзрагч гээд хүүхдүүд байна. Одоо хоёулаа Токиогийн Технологийн Дээд Сургуульд суралцаж байна. Биологийн олон улсын олимпиадаас Монголд анхны хүрэл медалийг авч ирж байсан Эрдэнэболд гээд хүү байна. Эрдэнэболд маань одоо АНУ-д Станфордийн их сургуульд тэнцсэн, суралцахаар явах гэж байна. Австралийн Үндэсний Их Сургуульд суралцаж буй Мөнх-Очир минь байна. Эдгээрийг ингээд дурдаад байвал их олон оюутнуудыг хэлж болно оо. 

В.Г: Та эцэг, эхчүүдэд зориулаад зөвлөгөө өгөөч?

Ч.Г: Хүүхдээ ямар ч үнээр хамаагүй гадаад л явуулж байвал болно гэдэг сэтгэхүйгээс эцэг, эхчүүдийг үнэхээр салгамаар байна. Үүнээс болоод хүүхэд хохироод байдаг юм шүү. Хүүхэд болгон шалгалтад тэнцдэггүй. Шалгалтад унаснаас болоод хүүхдүүд сэтгэлээр унах, хичээлээсээ завсардах, цаг алдах хандлагатай байдаг. Тэгэхээр би юу зөвлөж байна вэ гэвэл бакалаврын зэргээ Монголдоо хийсэн нь дээр. Миний дээр хэлдэг Цэнд-Аюуш гээд охины жишээ бол зорилгоо маш сайн тодорхойлоод, тэр хирээр маш сайн суралцаж буй оюутны бахдам жишээ юм. Инженерийн чиглэлийн хичээлүүд хүнд талдаа ордог. Математик, хими, физик гээд бүгд MIT-ийн стандартаар гээд бодохоор амархан бол биш. Иймээс бид хүүхдүүдээ зөөллөж өгөх хэрэгтэй болдог. Үүний тулд энтрепренершип, философийн хичээлүүд ордог юм. Орчин үеийн Германы философийн форматаар ордог Алтаншагай багшийн заадаг энэ хичээл маань манай оюутнуудын онцгой дуртай хичээлүүдийн нэг нь болсон байдаг. Философи өөрөө ухааны хичээл бол математик логикийн хичээлд тооцогддог. Логикийн хичээл их ороход хүүхэд ядардаг. Иймээс ухааны хичээлийг хажуугаар нь зөөллөн заавал орж байх ёстой гэдэг тактикийг бид эндээ баримталдаг юм.

В.Г: Энэ их ажил, судалгааны хажуугаар та чөлөөт цагаа хэрхэн өнгөрүүлдэг нь сонин байна?

Ч.Г: Би нисэх загварын спортоор хичээллэдэг. Хүүхэд байхаасаа буюу 7-р ангиасаа л эхлэн хичээллэж байна. Энэ салбар маань Монголд хөгжөөд 50 жил болж байна. Өнгөрсөн жил Ази тивд анх удаа буюу Монголд маань дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн болж, 42 улс оролцсон. Энэ тэмцээнд Шинэ Монгол сургуулийн “Шонхор” баг маань 10 оюутны бүрэлдэхүүнтэй оролцсон. Энэ спорт бол миний хобби юм. Миний өөрийн амжилт гэвэл би Ази тивийн 2 удаагийн аварга, Монголын шигшээ багт 10 гаруй жил хичээллэж байна. Ирэх жил дэлхийн аваргад ороод зодгоо тайлна даа. Энэ бол техник бас сэтгэлгээний спорт юм. Энэ хобби маань миний инженерийн их сургууль байгуулах хүсэлд шууд нөлөөлсөн нь дамжиггүй. Өөрөөр хэлбэл сонирхол маань төсөл болж, цаашилбал старт ап болж байна аа гэсэн үг юм уу даа.

Удахгүй манай сургууль дээр нисэхийн чиглэлээр маш хүчтэй төслүүд хэрэгжих гэж байгаа. Японы хэд хэдэн сургуулиудын удирдлага ирээд Японы их, дууд сургууль хоорондын тэмцээнд манай сургуулийг хамтарч оролцохыг уриад сая буцаж байна. Мөн Токиогийн Их Сургуулийн агаарын хүчний тэнхим Шинэ Монгол Технологийн Дээд Сургуультай хамтран ажиллахаар болж байгаа. Сонирхуулж хэлэхэд Монголд анхны дроныг манай сургууль нисгэж байлаа. Хууль Сахиулах Сургууль, Батлах Хамгаалахын Сургуулиуд нисэх хүчний тал дээр манайтай хамтран ажиллахаар яригдаж байна. Швед, Орос улсуудын инженерүүд ч манай сургуультай хамтран ажиллая гэж байгаа. Яагаад авто ба усан загвараас илүү нисэх загвар дээр бид онцгойлон анхаараад байна вэ гэвэл Монгол шиг өргөн уудам газар нутагтай, цөөн хүн амтай бидэнд нисэх хүчин асар чухал. Иргэний агаараас гадна бусад зориулалтаар жижиг онгоцуудын эрэлт, үүрэг хариуцлага улам бүр ихсэх болно. Бид энэ 6-р сард агаарын бөмбөлөг хөөргөх бодолтой байгаа. Монголоо төлөөлж ирэх жил агаарын бөмбөлгийн дэлхийн аваргад оролцох төлөвлөгөөтэй байгаа. Цаашилбал шүхэр, дельтаплан, агаарын бөмбөлөг, жижиг онгоц зэрэг олон төслүүд рүү бид ээлж дараатай орох юм. Нисэх бол тэр чигээрээ механик, цахилгаан, мэдээллийн технологи, электроник, ба материалын салбарын шинжлэх ухаан юм шүү дээ. Сансраас тандан судалгааг ч бид маш анхааралтай судалж байгаа. Удахгүй бусад сургуулиудтай хамтран хиймэл дагуулаар дамжин энэ төсөл рүү орох болно.

В.Г: Маш сонирхолтой ярилцлага өгсөн танд баярлалаа!